Για το βιβλίο του Νικόλα Σεβαστάκη «Άνθρωπος στη σκιά»

Όποιος δεν μπορεί να ερμηνεύσει την ιστορία της ελληνικής μεταπολίτευσης είναι δύσκολο να αναγνωρίσει σε βάθος και τη σημερινή εξελισσόμενη πολιτική πραγματικότητα. Η ερμηνεία αυτή δεν μπορεί να εξαντλείται ούτε σε εύκολους φορμαλισμούς των ιδεολογικών φορτίσεων, ούτε σε οικονομικοκεντρικές μόνο θεωρίες. Κεντρική θέση στα χρόνια μετά το '74 έχουν οι γεωμετρίες, οι εντάσεις και οι μεταπτώσεις στους κόλπους της πολυδιασπασμένης αριστεράς. Ριζοσπαστικοποιημένη από την αντιδικτατορική αντίσταση, σε ευθεία απόσταση μίας γενιάς από το δράμα και τη μνήμη του εμφυλίου, και χωρίς να έχει εσωτερικεύσει την εκτόνωση του Μάη του '68 στην Ευρώπη, εμφανίζεται μεταχρονολογημένα στην ελληνική σκηνή με όλες τις δυνατές εκδοχές και πολυχρωμίες της, από την ένοπλη πάλη και τρομοκρατία μέχρι τη συμβιβασμένη έκφρασή της στους κόλπους του σοσιαλισμού του τρίτου δρόμου. Είναι φανερό πως η ριζοσπαστικοποιημένη φαντασίωση της ανατροπής, «έτσι» ή «αλλιώς» είναι κοινός τόπος για όλους τότε. Αυτό το τραχύ κλίμα της παθιασμένης πολιτικοποίησης των νέων, ακατανόητο για το άλλο μισό του πληθυσμού, επικάθεται έτσι πάνω σε μια κοινωνία κατά βάση συντηρητική, πατριαρχική και οικογενειοκεντρική, ενίοτε θρησκόληπτη, μακριά από τον φιλελεύθερο αέρα της Ευρώπης της εποχής.

Μετά τις συλλογές διηγημάτων «Η γυναίκα με ποδήλατο» (2014) και τον «Άντρα που πέφτει» (2015), ο συγγραφέας Νικόλας Σεβαστάκης παραδίδει το πρώτο μυθιστόρημά του «Άνθρωπος στη σκιά» στο αναγνωστικό κοινό. Λέγοντας συγγραφέας εννοώ εδώ τον λογοτεχνικό Σεβαστάκη, γιατί η συγγραφική - επιστημονική παραγωγή του Καθηγητή των Πολιτικών επιστημών του ΑΠΘ είναι αξιοσημείωτα πυκνή τα τελευταία χρόνια, πέραν της σχεδόν καταιγιστικής δημόσιας παρουσίας του ως αρθρογράφου, που τον καθιστά έναν από τους πιο επιδραστικούς διανοούμενους της χώρας. Παρατηρώντας τους τίτλους διαφαίνεται ένα συνδετικό νήμα μέσα από το οποίο δηλώνεται ένα ισχυρό σήμα σαρκασμού, μία γερή δόση ανεκτικότητας και μία βαθιά κατανόηση της ανθρώπινης τραγικότητας. Αλλά μπορεί να ιδωθεί και σαν μια τριλογία που γεφυρώνει τον Σεβαστάκη από τη διηγηματική φόρμα στην πιο περίπλοκη μυθιστορηματική γραφή. Ο «Άνθρωπος στη σκιά» είναι μια ανατομή της ελληνικής μεταπολίτευσης, φωτισμένη κυρίως από την οπτική του φαντασιακού, της προσδοκίας και της ματαιότητας της αριστεράς και των ριζοσπαστικών μορφών της. Ο συγγραφέας πλέκει ένα πολιτικό μυθιστόρημα δίνοντας έμφαση στην ιδιοπροσωπία των πρωταγωνιστών, στο πεδίο της επικοινωνίας τους, τις ψυχαναλυτικές καταβολές, αλλά σίγουρα δανείζεται ατμόσφαιρα από το γνώριμο σε αυτόν πεδίο του κοινωνικοπολιτικού προτάγματος. Εκείνη την περίοδο βέβαια η ζωή είναι για τους πολλούς η πολιτική.

Ο Νικόλας Σεβαστάκης διαισθάνεται όσο λίγοι το υπόγειο «καρδιοχτύπι» της νεοτερικής ελληνικής κοινωνίας. Γεννημένος το 1964 και παρότι δεν προλαβαίνει να είναι ενεργό κομμάτι της λεγόμενης γενιάς του Πολυτεχνείου, φαίνεται βιωματικά να την έχει το ίδιο ισχυρά εσωτερικευμένη με τους κεντρικούς πρωταγωνιστές της. Μπορεί και συνοψίζει το ίδιο εύστοχα, παρατηρητικά, στοχαστικά, και λεπτά τις διάφορες ιδεολογικές και κοινωνικές φυλές, σαν ήταν εκεί παρών. Σαν να έχει ζήσει ως σύγχρονος, το βαθύ σημαινόμενο της πρώτης μεταπολίτευσης. Η τριπλή του ιδιότητα, ως ειδήμονα της πολιτικής επιστήμης, ως άνθρωπο που έζησε από κούνια και με στοχασμό τις περιπέτειες της αριστεράς και ως συγγραφέα, του προσδίδει το «γαλλικό κλειδί» για να μιλήσει με εμβριθείς κοινωνικές και ψυχολογικές αναγνώσεις, από τον μικροαστισμό μέχρι την τρομοκρατία, από τα στιλιστικά συμφραζόμενα μέχρι τις σταδιακές συμπεριφορικές μεταλλάξεις. Ξέρει ποιοι μηχανισμοί εδραιώνουν τον κοινωνικό συμβιβασμό ή πώς ξετυλίγεται η αιφνίδια ριζοσπαστική αμφισβήτηση.

Ο εξηντάρης τρομοκράτης Φάνης Αυγερινός έχει βρεθεί κρεμασμένος σε ένα δένδρο, έχοντας αυτοκτονήσει το 2015, σε μια ως φαίνεται τελευταία πεζοπορία του στον αστικό λόφο του Υμηττού. Ο συγγραφέας επιλέγει την αναδρομική αφήγηση ξεκινώντας με το τέλος. Και τα ενδιάμεσα κεφάλαια δεν ακολουθούν τη χρονοσειρά των γεγονότων από το 1973 έως το 2015, αλλά παρατίθενται εναλλάξ μπρος και πίσω στο χρόνο με στόχο να φωτίσουν κρίσιμες πτυχές, πρόσωπα και σκηνές που καθορίζουν τις γωνίες της αφήγησης. Γωνίες που συμπυκνώνουν ταυτόχρονα σε μικρογραφία την ελληνική κοινωνία της εποχής.

Έτσι ξεχωρίζουμε τον επιστήθιο και λαϊκό φίλο Κωστή Μάντακα των παιδικών χρόνων που γρήγορα αποκόπτεται, αδυνατώντας να παρακολουθήσει την ταχύτητα και τραχύτητα των ιδεολογικών μετασχηματισμών του παιδικού φίλου του Φάνη, παρότι είναι αθώα παρών και συμμέτοχος στις πρώτες συνωμοτικές μυήσεις. Ως ταξιτζής πλέον στη μεγάλη πόλη θα θυμάται μόνο ένα αποτυχημένο φλερτ σε άγνωστα νερά και θα τον θυμούνται ενίοτε. Ο Άρης Παϊκος και ο Στέφανος Παπατζίμας είναι οι καθοδηγητές. Και οι δυο με ηρωικά φωτοστέφανα από τον εμφύλιο. Ο πρώτος πιο κοσμοπολίτης, ως πολιτικός μετανάστης στην Τσεχοσλοβακία και στη συνέχεια επιχειρηματίας στις Βρυξέλλες. Αλλά τον ψηλώνει και η σχέση του με την εμβληματική καλλονή και διεθνή καλλιτέχνη Δάφνη Λαμέρης. Όλα αυτά ενισχύουν τη μετριοπάθεια, τον καθιστούν στην πραγματικότητα αρνητή της ένοπλης πάλης. Ο Παϊκος είναι και ο θείος της πιανίστριας Κατερίνας Μιχαλάκη, που θα είναι ο πρώτος, σημαντικότερος αλλά σύντομος έρωτας του Φάνη Αυγερινού, που ξεκινάει στην Αθήνα και τελειώνει στις Βρυξέλλες όπου προσκαλούνται από τον θείο. Είναι η στιγμή των Βρυξελλών που θα μπορούσε να αλλάξει τη μοίρα των πραγμάτων, αλλά δεν συνέβη. Η Κατερίνα αναζητούσε την ηρεμία της μεσοαστικής δημιουργίας και ο Φανης την έξαψη της ιστορικής, επαναστατικής αποστολής. Ο δεύτερος καθοδηγητής, ο Στέφανος Παπατζίμας είναι ο μπρουτάλ επαναστάτης, ο φανατικά σκληροτράχηλος, ο προσηλωμένος της καθαρής γραμμής, ο οποίος βλέπει στο πρόσωπο του νεαρού Φάνη Αυγερινού όλα τα συγκριτικά πλεονεκτήματα για μία επιχειρησιακή στρατολόγηση πρώτης γραμμής. Ο Φάνης έχει απόθεμα ενέργειας και επιχειρησιακότητας, δεν διυλίζει τον κώνωπα, είναι δωρικός, δεν ενδιαφέρεται για τα βαθυστόχαστα, λειτουργεί πιο μανιχαϊστικά, είναι απορριπτικός, είναι ή θέλει να είναι αδικαιολόγητα θυμωμένος απέναντι σε όλους ανεξαιρέτως. Έτσι ξεκινάει τη ζωή του στον ένοπλο αγώνα, στη διπλή ζωή, στους μυστικούς κώδικες, στην αποπροσωποποιημένη συναίσθηση. Ακόμη και όταν σκοτώνει λάθος πρόσωπο, βρίσκει τον τρόπο να αυτοεξιλεωθεί. Αφού ο Παπατζίμας τον εξασφαλίσει ως επιχειρησιακό χέρι δεν διστάζει, σε ένα τραγικό παιχνίδι της μοίρας, να τον στρέψει με παραποιημένα στοιχεία εναντίον του πατέρα του Στέργιου Αυγερινού, φυλακισμένου στη Μακρόνησο, ως δήθεν μεταμελημένου και στη συνέχεια βασανιστή του καθεστώτος. Η σκηνή της αδυσώπητης σύγκρουσης του Φάνη με τον πατέρα του εξαιτίας αυτής της παραπληροφόρησης είναι η τραγικότερη στιγμή της ιστορίας, που σημαδεύει πιθανώς το μέλλον του πρωταγωνιστή.

Απολαυστικό για τους μυημένους και με ελκυστική πλοκή, με γλώσσα μεστή, δεξιοτεχνικές περιγραφές και υπαινικτικές αιωρήσεις σε αόρατες λεπτομέρειες της σημαντικής σημειολογίας, μια διαγώνια ενδοσκόπηση της Αθήνας, της καθημερινής ζωής των τελευταίων 45 χρόνων, μέσα στον πραγματικό καμβά μίας παλλόμενης αλλά και ομφαλοσκοπικής κοινωνίας. Ωραίες και ρεαλιστικές περιηγήσεις σε δρόμους και γνωστά αστικά σταυροδρόμια, σημεία και στέκια της Αθήνας, όπως ακριβώς υπήρξαν με το λεπτό και ειδικό τους βάρος. Ο Νικόλας Σεβαστάκης κάνει την πρώτη πετυχημένη απόβαση στην πεζογραφία του μυθιστορήματος. Παρότι η ιστορία εξελίσσεται μέσα σε μία άκρως πολιτική ατμόσφαιρα, τον αφορά η εμβάθυνση στην ατομική ψυχαναλυτική διεργασία, τον ενδιαφέρουν τα ρευστά όρια της εκτροπής, το αναπόδραστα τυχαίο στις συμπεριφορές, ο στοχασμός απέναντι στις οδύνες της ανθρώπινης μοίρας.

Είναι σχεδόν ευλαβική η χειροτεχνία της περιγραφής των χαρακτήρων και των προσώπων, το σημειολογικό συμφραζόμενο, η ενδυματολογική αποκωδικοποίηση, η γνώση των τάσεων και των μικροαποχρώσεων της στιλιστικής πρόζας των συμπεριφορών.

Θα μπορούσα να ξεχωρίσω πολλά λογοτεχνικά «καρέ» που δημιουργούν ένταση, αγωνία, συναισθηματικές μεταπτώσεις και συγκινησιακές φορτίσεις θα σταθώ όμως εδώ σε αυτό το κείμενο στην πολυσήμαντη και εμβληματική σκηνή της συνάντησης της Κατερίνας, της πρώην ερωμένης του Φάνη Αυγερινού με την ανιψιά του δολοφονηθέντος Μαζαράκη. Αποτυπώνει με ακρίβεια, συνοπτικά και τόσο πειστικά ακριβώς τον εθνικό διχασμό, το συναισθηματικό ασύμπτωτο, τους υποκειμενισμούς, τους δύο παράλληλους κόσμους, που μέχρι σήμερα ακόμη αντιπαλεύουν στο πραγματικό πολιτικό «θέατρο» της χώρας.