Ο τελευταίος μοναχός των Στροφάδων

Όταν η αγάπη για την Ελλάδα, η ευαίσθητη ματιά και το ταλέντο ενός φωτογράφου, ενώνονται με τη δυνατή και γεμάτη εκφραστικότητα πένα μίας σοβαρής και επιμελούς δημοσιογράφου, το αποτέλεσμα που προκύπτει είναι ένα εξαιρετικό βιβλίο - ντοκουμέντο για την ιστορία ενός ανθρώπου, ενός τόπου και ενός σημαντικότατου μνημείου του 13ου αιώνα, θύμα όμως των ανθρώπων και των καιρών.

Πρόκειται για το βιβλίο με τίτλο «Ο τελευταίος μοναχός των Στροφάδων. Αναφορά από ένα άγνωστο νησί του Ιουνίου», των Robert A. McCabe και της Κατερίνας Λυμπεροπούλου, των εκδόσεων Πατάκη, που παρουσιάστηκε μέσα σε κατάμεστη αίθουσα του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης την Τετάρτη 21.11.2018, αφιερωμένο στον πατέρα Γρηγόρη, τον τελευταίο μοναχό των Στροφάδων.

Το θέμα του βιβλίου αφορά στο Καστρομονάστηρο, ένα μοναδικό, οχυρωμένο μοναστηριακό συγκρότημα με εκκλησία, αφιερωμένη στην Παναγιά, της «των πάντων χαράς» και στον Άγιο Διονύσιο, που βρίσκεται στη βραχονησίδα Σταμφάνη των Στροφάδων νήσων, 27 ναυτικά μίλια νότια από το ακρωτήρι Γεράκι της Ζακύνθου.

Οι Στροφάδες, ένα σύμπλεγμα δύο μικρών νησιών, την Σταμφάνη και την Άρπυια, συνολικής έκτασης 2.6 τ.χλμ. οφείλουν, σύμφωνα με την ελληνική μυθολογία, το όνομά τους στην στροφή που έκαναν οι γιοι του Βορέα, Ζήτης και Κάλαϊ, που συμμετείχαν στην αργοναυτική εκστρατεία, όταν κυνηγημένοι από την Άρπυια, έφτασαν πάνω από αυτά τα νησιά και άλλαξαν κατεύθυνση γυρίζοντας πίσω για να συναντήσουν τους Αργοναύτες. Έτσι ονομάστηκαν Στροφάδες, τα νησιά της επιστροφής.

Οι δυσπρόσιτες λόγω έλλειψης σύγχρονων λιμενικών εγκαταστάσεων Στροφάδες μέχρι τον τελευταίο σεισμό της Ζακύνθου στις 26 Οκτωβρίου ήταν γνωστές σε ελάχιστους. Οι ζημιές όμως που υπέστη το μεσαιωνικό καστρομονάστηρο έφερε στην επιφάνεια τα προφητικά λόγια του πατέρα Γρηγόρη (1937-2017), του ιερομόναχου που για 38 χρόνια έζησε στην Σταμφάνη και λίγο πριν τον θάνατό του τον Ιούλιο του 2017, είχε πει: «Αν πέσει τώρα, είναι χαμένη υπόθεση. Αυτά δεν μπορούν να ξαναχτιστούν. Κανένας δεν μπορεί να χτίσει κάτι τέτοιο τώρα».

«Λες και ο θάνατος του πατέρα Γρηγόρη, λίγους μήνες πριν τον σεισμό, άφησε το μνημείο, που είχε σταθεί όρθιο αιώνες, αντέχοντας σεισμούς, φωτιές, επιδρομές..., απροστάτευτο», είπε χαρακτηριστικά η διευθύντρια του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης κα Σάντρα Μαρινοπούλου. Τόνισε δε την ιδιαίτερη αξία του βιβλίου γιατί αυτό αποτελεί την «τελευταία ιστορική καταγραφή για το μνημείο λίγο πριν τον πρόσφατο σεισμό».

Και συνεχίζοντας η κα Μαρινοπούλου αναφέρθηκε στη μεγάλη αγάπη που τρέφει ο Robert McCabe για την Ελλάδα, την οποία «έχει οργώσει σπιθαμή προς σπιθαμή αιχμαλωτίζοντας με τον φακό του τις πιο άγνωστες και απομακρυσμένες γωνιές. Αυτή τη φορά εστίασε τη ματιά του στο μικροσκοπικό νησί των Στροφάδων και στο ιστορικό μνημείο που υπήρχε εκεί για οκτώ αιώνες. Τα κελιά, η αυλή, οι πύλες, τα παρεκκλήσια, η τραπεζαρία αναδεικνύονται μέσα από τη φωτογραφία του. Το ιδανικό μέσο για τον ποιητικό ρεαλισμό, όπως ο ίδιος το αποκαλεί. Συνοδοιπόρος σε αυτό το ταξίδι η δημοσιογράφος Κατερίνα Λυμπεροπουλου, η οποία με την έρευνα, τις συνεντεύξεις, τη διεισδυτική της πένα έδωσε λόγο και φωνή στις φωτογραφίες. Οι μαρτυρίες του πατέρα Γρηγόρη, τελευταίου μοναχού του νησιού λίγο πριν πεθάνει, συγκλονίζουν. Το ίδιο και οι ιστορίες του βαρκάρη που έφερνε προμήθειες, όπως και αυτές του φαροφύλακα και των άλλων πρωταγωνιστών του βιβλίου».

O Robert McCabe στη σύντομη παρουσίαση του περιεχομένου του βιβλίου με φωτογραφίες έδωσε έμφαση στους στόχους αυτής της έκδοσης, «να δοθεί προσοχή σε ένα πολύ σημαντικό, σήμερα εγκαταλειμμένο, μνημείο, αλλά και ένας φόρος τιμής στον πατέρα Γρηγόριο, καθώς και μία αίσθηση του πώς μπορεί να ήταν η ζωή στο μοναστήρι μέσα από τις μαρτυρίες που καταγράφονται στο βιβλίο».

 

Από όλους τους ομιλητές στη συνέντευξη τύπου ακούστηκαν εξαιρετικά ενδιαφέροντα πράγματα για το καστρομονάστηρο αλλά και για αυτά τα δύο μαγευτικά νησιά, γνωστά και ως τα πλωτά νησιά, τα οποία, όπως ανέφερε η δρ. Αειφορίας και μέλος του ΔΣ του Εθνικού Θαλάσσιου Πάρκου Ζακύνθου, Χαρίκλεια Μινώτου «χαρακτηρίζονται από αυτονομία σε ό,τι αφορά στη γονιμότητα των εδαφών και στην αυτάρκεια σε νερό. Έχουν ιδιαίτερη οικολογική σημασία και έχουν καταχωρηθεί στο ευρωπαϊκό δίκτυο προστατευόμενων περιοχών Natura 2000. Λόγω δε της πλούσιας βλάστησης και των πολλών αποδημητικών πουλιών θεωρούνται περιοχή προστασίας της φύσης του εθνικού θαλασσίου πάρκου της Ζακύνθου». Ένα μοναδικής σημασίας δάσος από αιωνόβιους κέδρους που καλύπτει το 1/3 της έκτασής τους, 250 περίπου είδη φυτών, 18 ορατά πηγάδια, 150 είδη πουλιών που έχουν καταγραφεί κατά τη μεταναστευτική περίοδο –αριθμός που αντιστοιχεί στο 36% των ειδών της Ελλάδος–, οι φώκιες μονάχους μονάχους που φιλοξενούνται περιμετρικά στην περιοχή, οι πολλές θαλάσσιες χελώνες καρέτα καρέτα, δηλώνουν την τεράστια περιβαλλοντική αξία των νησιών.

Ο Μητροπολίτης Δωδώνης Χρυσόστομος τόνισε με ιδιαίτερη έμφαση τις άοκνες προσπάθειες που έχουν γίνει για τη διάσωση του μνημείου των Στροφάδων, χωρίς όμως αυτές να έχουν τελεσφορήσει. Όπως ενημέρωσε τους ακροατές, το 2008 «με χρήματα που τα χρωστάμε ακόμα, φτιάξαμε μία μελέτη αρτιότατη, που εκπόνησε το Πολυτεχνείο της Πάτρας και την οποία πέρασε το ΚΑΣ αυθημερόν γιατί είχε τελειότητα». Έκτοτε και για δέκα χρόνια χτυπάει την πόρτα των αρμοδίων και των φιλανθρώπων, χωρίς όμως αποτέλεσμα και αυτό του θυμίζει τους στίχους του Δ. Σολωμού «Δεν είν’ εύκολες οι θύρες, εάν η χρεία τες κουρταλή», τους οποίους επικαλέστηκε. Και συνέχισε αναρωτώμενος «Περάσανε τόσα πακέτα, Ντελόρ, ΕΣΠΑ... πού πήγανε και δεν μπόρεσαν να φτιαχτεί ένα μνημείο αυτού του βεληνεκούς, του μοναδικού στα Ιόνια, των Παλαιολόγων με μία ιστορία τρισένδοξη όχι μόνο γιατί μόνασε το αρχοντόπουλο που έγινε άγιος, αλλά εκεί μόνασε ο Γρηγόριος ο 5ος, ο εθνομάρτυς, ο Πατριάρχης της Κωνσταντινουπόλεως;».

Η προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Δυτικής Αττικής, Χριστίνα Μερκούρη, έκανε λόγο για την αξία αλλά και τον ρόλο της Μονής κατά τη διάρκεια των αιώνων. «Η Μονή, η οποία υπαγόταν στον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, υπήρξε βασικό σημείο αναφοράς της ορθόδοξης εκκλησίας και σημαντικό πνευματικό κέντρο για την καλλιέργεια και διατήρηση της πνευματικότητας του ορθόδοξου μοναχισμού. Ήταν τόπος παραγωγής και αντιγραφής χειρογράφων, διέθετε πλήρες κωδικογραφικό εργαστήριο, πλούσια και αξιόλογη βιβλιοθήκη, πολύτιμες εικόνες και κειμήλια το μεγαλύτερος μέρος των οποίων καταστράφηκε κατά τη διάρκεια επιδρομών ή μεταφέρθηκε στο εξωτερικό».

Ο κος Σταύρος Μαμαλούκος, αναπληρωτής καθηγητής του Τμήματος Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου Πάτρας, αναφέρθηκε κι αυτός στο ερευνητικό πρόγραμμα με αντικείμενο τη μελέτη αποκατάσταση του ιστορικού καστρομονάστηρου των Στροφάδων, που εκπονήθηκε από το Πανεπιστήμιο Πατρών και στη συνέχεια έδωσε μία περιγραφή της Μονής, «που είναι ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της μεσαιωνικής και νεότερης ιστορίας των νησιών του Ιονίου».

Τέλος, η κυρία Κατερίνα Λυμπεροπούλου, αφού ευχαρίστησε όλους όσοι συνεργάστηκαν για αυτό το βιβλίο, έδωσε το... μικρόφωνο στον πατέρα Γρηγόρη, στον βαρκάρη Λάμπη Καλόφωνο, στον φαροφύλακα Δημήτρη Στήθο και μέσα από μικρά, γλαφυρά αποσπάσματα από τις διηγήσεις τους ξεδιπλώνεται η καθημερινότητά τους, η όμορφη αλλά συνάμα σκληρή, με τις αρρώστιες, τους σεισμούς, τις κακοκαιρίες. Ακούγονται οι δυσκολίες της ζωής του φαροφύλακα τα χρόνια εκείνα και το «παγκάκι της απελπισίας», όπως εκείνοι αποκαλούσαν τον Φάρο των Στροφάδων, η απομόνωση και μοναξιά που βίωνε πολλές φορές ο πατήρ Γρηγόρης, τον βαρύ χειμώνα με τους νοτιάδες, τότε που μπορεί να περνούσαν και πενήντα μέρες χωρίς να δει άνθρωπο αλλά και η χαρά του όταν ξυπνούσε κάθε μέρα και έβλεπε τον ορίζοντα. Εζησε μόνος του, αλλά ελεύθερος. Απέφυγε, όπως έλεγε, τις ιδιοτροπίες των άλλων και οι άλλοι τις δικές του.

Όταν ολοκληρώθηκε η εκδήλωση, δεν έμεινε σε κανέναν η παραμικρή αμφιβολία ότι είναι επιτακτική ανάγκη να προχωρήσουν άμεσα οι διαδικασίες για την αναστύλωση, αποκατάσταση και ανάδειξη του μοναδικού μνημείου και λοιπών κτισμάτων πριν αυτά καταρρεύσουν και αφεθούν στο έλεος του Εγκέλαδου, της αφάνειας και της λησμονιάς. Ολοι ευχήθηκαν το βιβλίο αυτό να ευαισθητοποιήσει τους αρμόδιους, ώστε το μνημείο αυτό να βρει ξανά την αίγλη του παρελθόντος και ν’αποτελέσει ένα λαμπρό σημείο αναφοράς για το μέλλον.

Και απ' ό,τι φαίνεται κάτι θα γίνει γιατί, όπως αναφέρθηκε κατά την παρουσίαση του βιβλίου από εκπρόσωπο του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού, έχουν εξασφαλιστεί 3,5 εκ. ευρώ για μία πρώτη προσπάθεια αναστήλωσης. Αν και το ποσό αυτό δεν θεωρείται επαρκές, η αναζήτηση εξεύρεσης και άλλων πόρων θα συνεχιστεί. 

Στην εκδήλωση παρέστησαν μεταξύ άλλων οι κκ Νίκος Μανωλόπουλος διευθύνων σύμβουλος του ΚΠΙΣΝ, η Μαρίνα Λαμπράκη - Πλάκα, διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης, ο ζωγράφος Αλέκος Φασιανός με τη σύζυγό του, Μαρίζα, ο ποιητής Τίτος Πατρίκιος, ο ζωγράφος Στέφανος Δασκαλάκης με την σύζυγό του Andrea Schroth, η Λίζα Έβερτ, ο Νίκος Βερνίκος, η Μάρθα Βερνίκου, ο γλύπτης Κώστας Βαρώτσος, η Λόλα Νταϊφά, ο τεχνοκριτικός Τάκης Μαυρωτάς.