Πώς συνδέεται η τεχνητή νοημοσύνη με την Άννα Μπολένα και τα έργα 7 συνθετών; Οι απαντήσεις έρχονται στη συναυλία από τον «Λανθάνοντα Χώρο» στην ΕΛΣ
Πώς χρησιμοποιείται η τεχνητή νοημοσύνη ως εργαλείο στη διαδικασία της σύνθεσης, σε συνέργεια με τον καλλιτέχνη και με σεβασμό στα πνευματικά δικαιώματα; Αυτό είναι το αντικείμενο του φετινού πρότζεκτ που θα παρουσιαστεί από το εκπαιδευτικό πρόγραμμα «Λανθάνων Χώρος» στην Εναλλακτική Σκηνή της Εθνικής Λυρικής Σκηνής. Επιστημονικός υπεύθυνος είναι ο Παύλος Αντωνιάδης, ενώ ο Θέμελης Γλυνάτσης είναι επιστημονικός συνεργάτης. Στη συναυλία που έχει προγραμματιστεί ως αποτέλεσμα αυτού του εργαστηρίου παρουσιάζονται 7 έργα νέων συνθετών που εμπνεύστηκαν από την όπερα της Εθνικής Λυρικής «Άννα Μπολένα» ενώ χρησιμοποίησαν εργαλεία της ΑΙ κατά τη δημιουργική διαδικασία.
Μιλήσαμε με τον διδάσκοντα του εργαστηρίου Παύλο Αντωνιάδη, που είναι πιανίστας, μουσικολόγος και δημιουργικός τεχνολόγος, Αναπληρωτής Καθηγητής Μουσικής Επικοινωνίας και Τεχνολογίας στο Τμήμα Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, αλλά και συνεργάτης-ερευνητής στο IRCAM στο Παρίσι. Στην πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση που είχαμε, μου έδωσε μια ιδέα για το τι θα ακούσουμε στη συναυλία, ενώ παράλληλα φώτισε όλες τις πλευρές του εργαστηρίου, από το πώς συνέλεξαν το υλικό μέχρι τον εξοπλισμό που χρησιμοποίησαν. Τέλος, μετρώντας κάποια χρόνια εμπειρίας στην έρευνα και τη χρήση της ΑΙ στη μουσική, μου ανέλυσε εν συντομία τα θετικά και τα αρνητικά αυτού του εργαλείου στη διαδικασία της σύνθεσης, απαντώντας στη δική μου απορία κατά πόσο η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να ευνοήσει ή να καταστρέψει τη δημιουργικότητα ενός καλλιτέχνη.
Λανθάνων Χώρος στην Εναλλακτική Σκηνή: η Τεχνητή Νοημοσύνη στην υπηρεσία της σύνθεσης
Το εργαστήρι Λανθάνων Χώρος εντάσσεται στις εκπαιδευτικές και κοινωνικές δράσεις της Εθνικής Λυρικής Σκηνής -που προσφέρονται δωρεάν στον κόσμο- με μια κατεύθυνση παραδοσιακά στο sound art. Φέτος, μπήκε στο παιχνίδι της μουσικής έρευνας η τεχνητή νοημοσύνη ως εργαλείο σύνθεσης και επεξεργασίας συγκεκριμένων μουσικών δεδομένων.
Αρχικά, μπήκαν στις πρόβες της όπερας και είχαν την ευκαιρία να καταγράψουν και να ηχογραφήσουν ό,τι εκείνοι θεωρούσαν χρήσιμο για τη δική τους σύνθεση και δημιουργική επεξεργασία του υλικού. Πέρα από ήχους, οι συμμετέχοντες -αλλά και ο διδάσκων Παύλος Αντωνιάδης- κατέγραψαν και δεδομένα κίνησης, που ήταν σημαντικά για την προσέγγιση του συγκεκριμένου εργαστηρίου. Για παράδειγμα, φόρεσαν αισθητήρες στους ηθοποιούς, ώστε να καταγράψουν τις κινήσεις τους ενώ εκείνοι τραγουδούσαν. Έτσι δημιουργήθηκε ένα πολύ σημαντικό αρχειακό υλικό, πολύ ευαίσθητο τόσο για δεδομένα copyright όσο και για βιομετρικά δεδομένα. Γι' αυτό και οι συμμετέχοντες είχαν πολλαπλούς περιορισμούς και υπέγραψαν έναν μεγάλο αριθμό αυστηρών ρητρών, για την προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων και των συντελεστών της Άννας Μπολένα.
Προτού προχωρήσουν στην επεξεργασία του υλικού, οι συμμετέχοντες είχαν την ευκαιρία να μυηθούν τόσο στην ιστορία και στα εργαλεία της τεχνητής νοημοσύνης, όσο και σε κάθε πιθανή λεπτομέρεια και απορία που ενδέχεται να είχαν όσον αφορά το ανέβασμα της όπερας του Ντονιτσέτι. Πρωτεύοντα ρόλο σε αυτό το στάδιο είχε ο Θέμελης Γλυνάτσης, που υπέγραψε και τη σκηνοθεσία της όπερας του Ντονιτσέτι.Το υλικό αυτό που συνέλεξαν οι συνθέτες αποτέλεσε τη βάση για τις προσωπικές τους δημιουργίες. Στη συνέχεια, μπήκε σε εργαλεία Τεχνητής Νοημοσύνης και υπέστη επεξεργασία, ανάλογα με τους στόχους και τις κατευθύνσεις κάθε δημιουργού. Τα εργαλεία ΑΙ που χρησιμοποιήθηκαν πληρούσαν όλα τις αρχές της ηθικής και βιώσιμης τεχνητής νοημοσύνης, όπως μου τόνισε ο διδάσκων Παύλος Αντωνιάδης. Πέρα από τα πνευματικά δικαιώματα, που έπρεπε να προστατευτούν, στόχος ήταν να αποφευχθεί με κάθε τρόπο και η ενεργειακή σπατάλη, καθώς όσο πιο βαριά σε δεδομένα είναι τα προγράμματα ΑΙ τόσο περισσότερη ενέργεια σπαταλούν. Έτσι πέρα από το SOMAX II του Ζεράρ Ασαγιάγκ, που είναι ένα βαρύ μεν πρόγραμμα αλλά γνωστό και εύχρηστο, τα υπόλοιπα που χρησιμοποιήθηκαν ήταν πιο μικρά και εύχρηστα. Γιατί αυτό που πολλοί από εμάς δεν γνωρίζουμε είναι ότι ένα βαρύ πρόγραμμα ΑΙ ενδέχεται να χρειάζεται για να λειτουργήσει όλη την ενέργεια μιας μικρής πόλης.
Στο εργαστήριο κάθε συμμετέχων είχε τον δικό του workstation, που έφερνε κάθε εβδομάδα ο Παύλος Αντωνιάδης από το Τμήμα Μουσικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Στο πλαίσιο μάλιστα του δανεισμού του εξοπλισμού στην ΕΛΣ πραγματοποιήθηκαν διάφορες ανταποδοτικές δράσεις μεταξύ των δυο ιδρυμάτων με στόχο πάντα το πάντρεμα των αναδυόμενων τεχνολογιών και της μουσικής.
Στο τελευταίο στάδιο του εργαστηρίου φτάνουμε στις τελικές συνθέσεις, οι οποίες βρίσκονται σε διάλογο με την Άννα Μπολένα και την ιστορία της. Οι συμμετέχοντες δούλεψαν τα κομμάτια τους όχι μόνο μέσα στις αίθουσες του εργαστηρίου αλλά και στον δικό τους χώρο, οπότε το αποτέλεσμα προκύπτει τόσο από συλλογική δουλειά όσο και από ατομική προσπάθεια. Τα κομμάτια που θα παρουσιαστούν επί σκηνής με μουσικά όργανα αλλά και με τη βοήθεια των ελεγκτών της ΑΙ. Στο πρόγραμμα θα ακούσουμε πιάνο, ηλεκτρικά όργανα, θέρεμιν και άλλα όργανα, αλλά και φωνή, ενώ ο Παύλος Αντωνιάδης θα έχει τον ρόλο του εκτελεστή επί σκηνής, είτε παίζοντας πιάνο είτε μέσω του χειρισμού των προγραμμάτων ΑΙ επί σκηνής. Όπως μου τόνισε, σαφώς και θα υπάρξουν και κομμάτια των συνθέσεων που δημιουργήθηκαν χωρίς τη χρήση της ΑΙ.
Tα έργα που θα παρουσιαστούν στη συναυλία είναι των παρακάτω συνθετών: Γιώργου Ανδριώτη, Άρτεμης Βαβάτσικα, Γιώργου Θεοφάνους, Μυρτώς Μαρή, Πηνελόπης Μπεκιάρη, Δημήτρη Πατσαρού και Ελένης Μιχαέλας Σφετσιώρη. Να σημειώσουμε ότι κάποιοι από αυτούς δεν προέρχονται αμιγώς από τον χώρο της μουσικής αλλά από τον γενικότερο χώρο του θεάματος και της δραματουργίας.
Η μουσική είναι μια βιωματική ενσώματη διαδικασία με συναισθηματική εμπλοκή
Δημιουργικότητα vs Τεχνητή Νοημοσύνη
Το εύλογο ερώτημα που προκύπτει όταν ακούμε για τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στη μουσική -και όχι μόνο- είναι το στοιχείο της δημιουργικότητας. Ο Παύλος Αντωνιάδης -που τα τελευταία τουλάχιστον χρόνια της πορείας του έχει αφιερωθεί σχεδόν ολοκληρωτικά στην ΑΙ, δηλώνει αισιόδοξος σε σχέση με το ερώτημά μου.
Έχοντας μελετήσει σε βάθος τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στον τομέα της μουσικής, σημειώνει ότι το πρώτο μουσικό έργο που δημιουργήθηκε εξ ολοκλήρου με ΑΙ έχει ηλικία σχεδόν 70 ετών, αφού κυκλοφόρησε στη δεκαετία του 1950 με τον τίτλο «Iliac suite». Απλώς τότε ήταν εντελώς διαφορετικός ο ορισμός της τεχνητής νοημοσύνης, που ήταν άλλωστε και ένα εργαλείο πολύ πιο περίπλοκο και με πάρα πολλούς περιορισμούς στη χρήση του. Και φτάνουμε στη σημερινή εποχή, σε μια περίοδο εκδημοκρατισμού της ΑΙ, που είναι προσβάσιμη σε όλους. «Σαφώς θα υπάρξουν στιγμές που ακόμη και κάποιος αδαής θα μπορέσει να δημιουργήσει πολύ εύκολα ένα τραγούδι. Μάλιστα αυτό έγινε ήδη, το 2025. Το τραγούδι "Walk my walk" έγινε μεγάλο χιτ, παρόλο που είναι αποτέλεσμα της τεχνητής νοημοσύνης».
Ωστόσο ο Παύλος Αντωνιάδης θεωρεί ότι δεν είναι δυνατόν να υποκατασταθεί ο ανθρώπινος νους από τη δημιουργική διαδικασία. «Η έρευνα προχωράει και θα ανθίσουν πολλές διαφορετικές κατευθύνσεις, με βάση κυρίως τη συνέργεια παρά την υποκατάσταση ή την αντικαταστάση του δημιουργού. Άλλωστε η μουσική είναι μια βιωματική ενσώματη διαδικασία με συναισθηματική εμπλοκή».
ΙNFO Εναλλακτική Σκηνή Εθνικής Λυρικής Σκηνής, 6 & 7 Μαΐου στις 20:30
Υπάρχουν μουσικά έργα που δεν γράφτηκαν μόνο για να ακουστούν. Έργα που γεννήθηκαν μέσα από τον πόλεμο και την απώλεια και κράτησαν ζωντανή τη μνήμη μιας ολόκληρης εποχής.
Ο Μίλτος Παύλου μιλά για το «Violet in Spring», το τραγούδι που γεννήθηκε από ένα από τα τελευταία ποιήματα του Ουκρανού στρατιώτη και ποιητή Μακσίμ «Νταλί» Κριβτσόφ
23°
