Πώς ήταν η ζωή στη Δήλο του 20ού αιώνα; Η καθημερινότητα αγροτών, φυλάκων και εργατών

Πίσω από τα διάσημα αρχαιολογικά μνημεία της Δήλου υπάρχει μια λιγότερο γνωστή ιστορία: εκείνη των ανθρώπων που έζησαν και εργάστηκαν στο νησί κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα. Αγρότες, κτηνοτρόφοι, εργάτες των ανασκαφών, αρχαιοφύλακες και οι οικογένειές τους δημιούργησαν μια μικρή κοινωνία, αφήνοντας το δικό τους αποτύπωμα στη νεότερη ιστορία του τόπου.

Τη ζωή αυτής της ιδιαίτερης κοινότητας, που απέκτησε με τα χρόνια τη δική της ταυτότητα ως Δηλιανοί, καταγράφει η εθνογραφική έρευνα «Άδηλος. Εθνογραφική έρευνα και βιωματική δράση στη Δήλο», η οποία χρηματοδοτήθηκε από το Cycladic Identity του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης και υλοποιήθηκε από το Μπουλούκι (Περιοδεύον Εργαστήριο για τις Παραδοσιακές Τεχνικές Δόμησης), σε συνεργασία με την κοινωνική ανθρωπολόγο Δέσποινα Νάζου.

Μέσα από προφορικές μαρτυρίες, η έρευνα φωτίζει την καθημερινότητα ανθρώπων που συνήθως απουσιάζουν από την επίσημη αφήγηση για τη Δήλο. Οι ιστορίες 12 αγροτών, κτηνοτρόφων, εργατών και οικογενειών που συνδέθηκαν με το νησί δημιουργούν ένα πολύτιμο αρχείο μνήμης και συμβάλλουν στη διατήρηση της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς των Κυκλάδων.

Οι άνθρωποι αυτοί γεννήθηκαν ή πέρασαν εκεί τα παιδικά τους χρόνια, ως παιδιά αγροτών και αρχαιοφυλάκων, ενώ αρκετοί επέστρεψαν αργότερα ως ενήλικες για να εργαστούν οι ίδιοι στο νησί ως φύλακες, τεχνίτες και εργάτες.

Η διαφορετική εικόνα της Δήλου

Η έρευνα καταγράφει μια διαφορετική εικόνα της Δήλου, πέρα από τα αρχαιολογικά ευρήματα και τα μνημεία που γνωρίζουμε σήμερα. Από τα τέλη του 19ου έως και τα τέλη του 20ού αιώνα, η αγροτική δραστηριότητα συνυπήρχε με την αρχαιολογική έρευνα, δημιουργώντας ένα ιδιαίτερο κοινωνικό περιβάλλον.

Μέσα σε αυτή τη συνύπαρξη διαμορφώθηκαν σχέσεις, οικογενειακές ιστορίες, καθημερινές συνήθειες και ένας ξεχωριστός τρόπος ζωής. Οι άνθρωποι που έζησαν στη Δήλο και στη Ρήνεια αποτέλεσαν μια μικρή, αλλά ιδιαίτερη κοινότητα, η οποία συνδέθηκε στενά με το ίδιο το τοπίο και την ιστορία των δύο νησιών.

Οι προφορικές μαρτυρίες αποκαλύπτουν έτσι την ιστορία μιας «άδηλης» κοινότητας, που παρέμεινε για χρόνια στη σκιά της αρχαιολογικής σημασίας της Δήλου. Μέσα από τις αφηγήσεις των απογόνων τους, η καθημερινότητα των ανθρώπων αυτών αποκτά ξανά φωνή και θέση στη νεότερη ιστορία του νησιού.

Τα αποτελέσματα της έρευνας συγκεντρώθηκαν σε ένα Aνθολόγιο αφηγήσεων, με τις ιστορίες ανθρώπων που μοιράστηκαν τις αναμνήσεις και τις εμπειρίες τους από τη ζωή στη Δήλο. Το Ανθολόγιο περιλαμβάνει αποσπάσματα των συνεντεύξεων και αρχειακό φωτογραφικό υλικό και  παρουσιάστηκε στην τοπική κοινωνία προσφέροντας ένα σημαντικό τεκμήριο για την πρόσφατη κοινωνική και πολιτιστική ιστορία της Δήλου.

To Aνθολόγιο είναι διαθέσιμο ψηφιακά στο κοινό στην ιστοσελίδα του Μπουλουκιού και στην ιστοσελίδα του Cycladic Identity.

Το  έργο “ΑΔΗΛΟΣ”

Το ευρύτερο έργο “ΑΔΗΛΟΣ” οργανώνεται από την ΑΜΚΕ Μπουλούκι σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κυκλάδων και τη Γαλλική Σχολή Αθηνών. Βασικός χρηματοδότης του έργου είναι το The J.M. Kaplan Fund. Το έργο έχει στόχο την αποκατάσταση της «Αγροικίας του Μάρκου» (ή «Χωριού του Μάρκου»), ενός εγκαταλελειμμένου αγροτικού συγκροτήματος νότια του κύριου αρχαιολογικού χώρου της Δήλου και τη μετατροπή του σε χώρο διαμονής για ερευνητές που εργάζονται στη Δήλο.

Οι δράσεις του “ΑΔΗΛΟΣ”  που σχετίζονται με τη διεξαγωγή εθνογραφικής έρευνας, υλοποιούνται σε συνεργασία με την ανθρωπολόγο Δέσποινα Νάζου, και χρηματοδοτούνται από την Πρωτοβουλία για τις Δημόσιες Ανθρωπιστικές Επιστήμες του ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (SNFPHI) και την Πρωτοβουλία Cycladic Identity του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης.

 Μακροπρόθεσμα, το πρόγραμμα “ΑΔΗΛΟΣ” αποσκοπεί στην επαναχρησιμοποίηση των αγροτικών κτιρίων του 19ου αιώνα, διατηρώντας έτσι ένα σημαντικό κομμάτι της αγροτικής κληρονομιάς της Δήλου. Η αγροτική ιστορία της Δήλου παραμένει ανεξερεύνητη και συχνά επισκιάζεται από την αρχαία ελληνική και ρωμαϊκή κληρονομιά του νησιού. 

Το έργο αναδεικνύει και διατηρεί αυτή την κληρονομιά, η οποία ξεκίνησε με την Αγροικία του Μάρκου—ένα σύνολο οκτώ κτιρίων από τα τέλη του 19ου και αρχές του 20ού αιώνα που ξεχωρίζουν για την ευρηματική επαναχρησιμοποίηση υλικών όπως  ράγες βαγονέτων των ανασκαφών και αρχαία θραύσματα.

Η Πρωτοβουλία Cycladic Identity

Το Cycladic Identity είναι η Πρωτοβουλία του Μουσείου Κυκλαδική Τέχνης, που έχει στόχο την προστασία της πολιτιστικής και φυσικής κληρονομιάς των Κυκλάδων και τη διατήρηση και ανάδειξη της μοναδικής τους ταυτότητας. Με άξονες προτεραιότητας  τον Πολιτισμό, τη Βιοποικιλότητα και την Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά, η πρωτοβουλία λειτουργεί ως πλατφόρμα προσέλκυσης και κατανομής πόρων σε προγράμματα τα οποία υλοποιούνται από φορείς που δραστηριοποιούνται στα νησιά.

Η αξιολόγηση των προτάσεων προς χρηματοδότηση γίνεται από την Επιστημονική Επιτροπή του Cycladic Identity που συγκροτείται από τους Δρα Δημήτρη Αθανασούλη, Διευθυντή Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, Dr Michael Boyd, Senior Research Affiliate, Science and Technology in Archaeology and Culture Research Center, The Cyprus Institute, Δημήτρη Καραβέλλα, Γενικό Διευθυντή WWF Ελλάς και Δρα Αγγελική Κοσμοπούλου, Αρχαιολόγο, Σύμβουλο Στρατηγικής Αφήγησης και Ιδρύτρια του Story Mentor.

Η Πρωτοβουλία Cycladic Identity του Μουσείου Κυκλαδικής Τέχνης έχει στηρίξει μέχρι σήμερα 26 προγράμματα σε 15 νησιά των Κυκλάδων ενώ σύντομα θα ανακοινώσει 10 νέα προγράμματα.