Αλεξάνδρα Τράντα: «Οι ήρωες των βιβλίων του Μένη Κουμανταρέα μας μοιάζουν, γι' αυτό τους συμπονάμε»

To Διεθνές Φεστιβάλ Λογοτεχνίας στην Αθήνα, υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση του Χρήστου Αστερίου, του Λευτέρη Καλοσπύρου και της Μικέλας Χαρτουλάρη, οι οποίοι, άλλωστε, πήραν την πρωτοβουλία να το διοργανώσουν, σε συνεργασία με τον Δήμο Αθηναίων, θα διεξαχθεί στην Τεχνόπολη, από τις 27 έως τις 29 Μαρτίου.

To Διεθνές Φεστιβάλ Λογοτεχνίας θα εστιάσει σε θέματα ταυτότητας, φύλου, βίας, κοινωνικών ανισοτήτων, της σχέσης μεταξύ πολιτικής και λογοτεχνίας και του μέλλοντος της ανάγνωσης. Στην ενότητα «Η Αθήνα των συγγραφέων», θα πραγματοποιηθεί μια συζήτηση προς τιμήν του πεζογράφου, Μένη Κουμανταρέα (1962-2014).

Συντονίστρια της εκδήλωσης δεν θα μπορούσε να είναι άλλη από την διδάκτορα Αρχαιολογίας-Μουσειολόγο και διαχειρίστρια του έργου του εκλιπόντος αθηναιογράφου, Αλεξάνδρα Τράντα. Μετά τον τραγικό θάνατο του Κουμανταρέα, η Τράντα ανέλαβε την έκδοση του τελευταίου του μυθιστορήματος, «Η σειρήνα της ερήμου» (2015), σε συνεργασία με τις εκδόσεις Πατάκη. Επίσης, η Τράντα έχει συγκεντρώσει μεγάλο μέρος του προσωπικού αρχείου του συγγραφέα, το οποίο εδώ και κάποια χρόνια προσπαθεί να βάλει σε τάξη και να το ετοιμάσει, προκειμένου να γίνει διαθέσιμο κάποια στιγμή στο ευρύ κοινό.

Το συγκεκριμένο αφιέρωμα θα διεξαχθεί στις 28 Μαρτίου, ενώ την επόμενη μέρα (29 Μαρτίου) θα ακολουθήσει μία ξενάγηση στην Αθήνα του συγγραφέα, με τίτλο «Περι-διαβάζοντας την Αθήνα. Ξενάγηση με οδηγό τον Μένη Κουμανταρέα». Η Αλεξάνδρα Τράντα μίλησε στην Athens Voice για το αφιέρωμα και την κληρονομιά του Κουμανταρέα, που συνεχίζει να επηρεάζει μέχρι και σήμερα.

Φέτος, στο πλαίσιο της ενότητας «Η Αθήνα των Συγγραφέων» του 1ου Διεθνούς Λογοτεχνικού Φεστιβάλ της Αθήνας, θα γίνει μία συζήτηση-αφιέρωμα στη ζωή και το έργο του Μένη Κουμανταρέα. Ποιος πήρε αρχικά την πρωτοβουλία για αυτό το αφιέρωμα;

Η πρωτοβουλία της συζήτησης για τον Μένη Κουμανταρέα, στο αφιέρωμα «Η Αθήνα των συγγραφέων», ανήκει στον Χρήστο Αστερίου, ο οποίος με προσέγγισε, συζητώντας με την Ελένη Σταματέλου —υπεύθυνη δημοσίων σχέσεων στις Εκδόσεις Πατάκη. Τους είμαι ευγνώμων. Ο Χρήστος Αστερίου, η Μικέλα Χαρτουλάρη και ο Λευτέρης Καλοσπύρος είναι οι Καλλιτεχνικοί Διευθυντές του 1ου Διεθνούς Λογοτεχνικού Φεστιβάλ της Αθήνας. Πρόκειται για εξαιρετικά καινοτόμο εγχείρημα, που βάζει την πόλη μας στο επίκεντρο του σύγχρονου λογοτεχνικού χάρτη. Έχει γίνει πολλή κοπιώδης προετοιμασία από πλευράς τους. Είμαι σίγουρη ότι θα είναι μια σπουδαία διοργάνωση, μια ωραία γιορτή.

Στο πάνελ, το οποίο θα συντονίζετε εσείς, θα βρίσκονται πέντε ομιλητές, μεταξύ των οποίων και άνθρωποι που γνώριζαν προσωπικά τον συγγραφέα, ενώ άλλοι έχουν επηρεαστεί στη δική τους δουλειά από τη δυναμική του λογοτεχνικού του έργου. Ποιοι θα είναι οι ομιλητές και πώς επιλέχθηκαν να συμμετάσχουν σε αυτή την εκδήλωση;

Η ενότητα «Η Αθήνα των συγγραφέων» αποτελεί ξεχωριστή θεματική, η οποία στοχεύει να αναδείξει το πώς η πόλη εμπνέει τους συγγραφείς και διαμορφώνει τους χαρακτήρες τους. Σε αυτή την πρώτη διοργάνωση, ο συγγραφέας στον οποίο αφιερώνεται η ενότητα είναι ο Μένης Κουμανταρέας, του οποίου η Αθήνα είναι η ταυτότητά του, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι δεν έχει γράψει για άλλες πόλεις, στην Ελλάδα —ο Βόλος παίζει σημαντικό ρόλο στη «Φανέλα με το εννιά»— και σε άλλα μέρη του κόσμου, όπως το Βαλπαραΐζο ή το Γκόσπορτ, που δίνουν τον τίτλο στα αντίστοιχα βιβλία («Θάνατος στο Βαλπαραΐζο» και «Οι αλεπούδες του Γκόσπορτ»). Ομιλητές σε αυτό το πάνελ, που έχω την τιμή και τη χαρά να συντονίζω, είναι τέσσερις αγαπημένοι συγγραφείς: ο Θεόδωρος Γρηγοριάδης, η Ελιάνα Χουρμουζιάδου, ο Χρήστος Χρυσόπουλος και η Μαρία Φακίνου. Καθένας και καθεμιά θα προσεγγίσει θεματικές του έργου του Μένη Κουμανταρέα, σε σχέση με την πόλη, με το δικό του(ς) έργο, με το σήμερα. Θα μιλήσουμε για σύγχρονα θέματα που μας απασχολούν όλους —όχι μόνο τους συγγραφείς. Θα έχει πολύ ενδιαφέρον, γιατί θα είναι ζωντανό, καθώς δεν πρόκειται για ομιλίες ακαδημαϊκού ύφους, αλλά θα γίνει διάλογος. Οι ομιλητές επιλέχθηκαν κυρίως από τους καλλιτεχνικούς διευθυντές, οι οποίοι κατάρτισαν το πρόγραμμα του φεστιβάλ. Έχω την τύχη να έχω επίσης πολλούς αγαπημένους φίλους του Μένη (και δικούς μου πλέον) που έχουν συμβάλει με πολύ ουσιαστικό τρόπο σε εκδηλώσεις και δράσεις που οργανώνουμε, για να αναζωπυρώνεται το ενδιαφέρον του κοινού για το έργο του Κουμανταρέα και βέβαια για να το γνωρίσουν και νεότεροι.

Η δική σας συμμετοχή ήταν αυτονόητη, αφενός γιατί έχετε μεγάλο μέρος του αρχείου του Μένη Κουμανταρέα στην κατοχή σας, και αφετέρου γιατί παίξατε καταλυτικό ρόλο στην έκδοση του βιβλίου του «Η Σειρήνα της Ερήμου». Πότε γνωρίσατε πρώτη φορά τον συγγραφέα;

Τίποτα δεν είναι αυτονόητο, ειδικά στην παράξενη εποχή μας. Με τιμά η πρόσκληση, ως διαχειρίστρια του έργου του. Για το πότε πρωτοσυναντηθήκαμε, αδιάψευστος μάρτυρας είναι μια φωτογραφία στην οποία εικονίζεται ο Μένης να τσουλάει καρότσι με εμένα μωρό. Τη φωτογραφία «έστησαν» οι δικοί μου, για να τον πειράξουν. Αυτό βέβαια δεν το θυμάμαι. Θυμάμαι όμως πολύ έντονα τον γάμο τους με τη Λιλή, το 1980, που ζήσαμε με τα ξαδέλφια μου, Νίκο και Αντιγόνη. Τα περισσότερα βιβλία, ειδικά από τη «Φανέλα με το εννιά» (1986) και μετά, τα πρωτοδιάβασα την εποχή που κυκλοφόρησαν, παρά την πολύ νεαρή ηλικία μου τότε. Η Αντιγόνη (Πασίδη), ως εικαστικός, φιλοτέχνησε δύο εξώφυλλα βιβλίων του: το «Σ' ένα στρατόπεδο άκρη στην ερημιά» (2009), που γράφτηκε κατόπιν παραγγελίας από τη ΜΚΟ Make-A-Wish, και, βέβαια, τον «Θησαυρό του χρόνου» (2014), με τη Λιλή, τη θεία μας, στο εξώφυλλο. Γιατί πρέπει να σας πω ότι συγγενής μας εξ αίματος ήταν η Λιλή. Ο Μένης ήταν συγγενής μας «από μελάνι και χαρτί», όπως έχει γράψει ο ίδιος, αναφερόμενος σε άλλου είδους συγγένειες, πέραν της βιολογικής. Εξάλλου, «Ο θησαυρός του χρόνου» είναι, κατά μια έννοια, (και) η ιστορία της οικογένειάς μας. Αφηγημένη με την τέχνη ενός μεγάλου συγγραφέα, που, με τη δύναμη της μυθοπλασίας, μεταπλάθει μια προσωπική ιστορία σε «saga». Και αποτυπώνοντας μοναδικά την ατμόσφαιρα σε ασφυκτικά εργασιακά και κοινωνικά περιβάλλοντα. Αργότερα, βρήκα συγγένειες του «Θησαυρού» με τη «Νίκη» (2014), του Χρήστου Χωμενίδη.

Η «Σειρήνα της ερήμου» σε τι στάδιο βρισκόταν, όταν ο Κουμανταρέας έχασε τη ζωή του υπό τραγικές συνθήκες; Τι είδους επεξεργασία χρειάστηκε να γίνει από τη μεριά σας πριν κυκλοφορήσει το 2015 από τις εκδόσεις Πατάκη;

Το περιγράφω στο εισαγωγικό σημείωμα που έγραψα στη «Σειρήνα», όπως μου ζητήθηκε από την Άννα Πατάκη. Ήταν πολύ οδυνηρό το πώς τη βρήκαμε. Πρέπει να την έγραφε παράλληλα με τον «Θησαυρό του χρόνου» —τον οποίο, ευτυχώς, πρόλαβε να δει τυπωμένο. Η «Σειρήνα» ήταν σχεδόν έτοιμη από πλευράς του, επομένως δεν έγινε καμία παρέμβαση, παρά μόνο φιλολογική φροντίδα, την οποία έκανε με εξαιρετική ευαισθησία ο Θανάσης Κοκολόγος. Πρέπει να σας πω ότι όταν τελικά κατόρθωσα να τη διαβάσω, πριν δοθεί για επιμέλεια, δεν ήθελα να τελειώσει, γιατί ήξερα ότι μετά από αυτό το κείμενο δεν θα υπήρχε άλλο. Και επειδή είναι γραμμένο και με χιούμορ, η χαρμολύπη με συνόδευσε κατά τη διάρκεια τόσο της πρώτης ανάγνωσης όσο και της πορείας του βιβλίου προς την έκδοση. Όταν τελικά βγήκε, συνειδητοποίησα ότι θα ήταν το πρώτο βιβλίο του που δεν μου χάρισε με ιδιόχειρη αφιέρωση… Πολλές τις θυμάμαι απ' έξω. 12 χρόνια μετά, ακόμα ψάχνω την πρώτη σελίδα.

Ο Μένης Κουμανταρέας έγραψε συνολικά 24 βιβλία, δημιουργώντας, κατά κάποιο τρόπο, έναν διαφορετικό κόσμο σε κάθε ένα από αυτά. Ποια είναι τα βιβλία του που θεωρείτε αγαπημένα σας; Γιατί συνεχίζει σήμερα να είναι ένας συγγραφέας άξιος μελέτης;

Πόσο δίκιο έχετε όταν λέτε ότι κάθε βιβλίο του είναι διαφορετικός κόσμος! Η καλύτερή μου φίλη αγαπάει πολύ την «Κυρία Κούλα» (1978), γιατί τη συγκινεί η διαδρομή της, που παραμένει καθηλωμένη στις ράγες του τρένου. Ο Νίκος Αδάμ Βουδούρης αναφέρεται συχνά στον «Νώε» (2003), για τον οποίο ο ίδιος ο Κουμανταρέας παρέμεινε αμφίθυμος. Πολλοί βέβαια συγκινούνται από τα «κλασικά» του έργα, όπως η «Βιοτεχνία υαλικών» (1975), ο «Ωραίος λοχαγός» (1982), ίσως επειδή θίγουν το ζήτημα της ματαίωσης. Οι «Γάμοι του Σπόρου και της Ποππαίας» από το «Αρμένισμα» (1966) είναι, νομίζω, το πρώτο κουήρ κείμενο της νεοελληνικής λογοτεχνίας, για να μιλήσουμε με σύγχρονους όρους. Το εμβληματικό «Δυο φορές Έλληνας» (2001) αναφέρεται στην ιστορία δυο οικογενειών, αλλά, με αφορμή αυτές, φωτίζει την Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας. Αφορμή για τη συγγραφή του βιβλίου αποτέλεσε απόκομμα εφημερίδας που του έδωσε ο Χριστόφορος Λιοντάκης. Με αφορμή τα νέα στις εφημερίδες ξεκίνησαν να γράφονται «Τα καημένα» (1972). Δεν είναι η μόνη φορά που ο Κουμανταρέας καταπιάνεται με την Ιστορία: πτυχές της γίνονται αφορμή για να χτίσει τον «Θάνατο στο Βαλπαραΐζο» (2013), «Το Show είναι των Ελλήνων» (2008). Το ζήτημα, όμως, δεν είναι η αφορμή, αλλά πώς χτίζει το υλικό της μυθοπλασίας ώστε να μαγεύσει τον αναγνώστη, όπως κάνει η καλή λογοτεχνία. Γι’ αυτό δεν θα έλεγα ότι είναι μόνο άξιος μελέτης, αλλά κυρίως άξιος ανάγνωσης. Γιατί φτιάχνει ήρωες που μας μοιάζουν. Γι’ αυτό τους συμπονάμε· και γι’ αυτό μας συμπονάνε κι αυτοί. Με κάποιον τρόπο, μας γνέφουν σε όλες τις φάσεις της ζωής μας. Από τα αδιέξοδα της νεότητας, βυθισμένοι στα «Μηχανάκια» (1962), στις διαψεύσεις της μέσης ηλικίας, ανθρώπους που μας στοιχειώνουν, μέχρι όνειρα που ίσως δεν τόλμησαν καν να εκφραστούν. Δεν χρειάζεται να παίζουμε ποδόσφαιρο για να καταλάβουμε πώς ο Μπιλ έπεσε θύμα της «ύβρεως», για να μιλήσουμε με τους επίσης διαχρονικούς όρους της αρχαίας τραγωδίας.

Αλλά, πληρώνοντας το τίμημα, ωρίμασε. Όλοι/όλες ξέρουμε ότι στα κουρεία ακούγονται ιστορίες, ακόμη κι αν δεν είναι τόσο σκοτεινές όσο εκείνες που ακούει ο κουρέας Ευριπίδης στο «Η μυρωδιά τους με κάνει να κλαίω» (1996). Μπορεί να είναι πιο πεζές, όπως η ιστορία που εκτυλίσσεται στο «Κουρείο» (1979). Όλα τα αγαπάω. Όταν προσπαθώ να τα διαβάσω ως επιμελήτρια, με αφορμή την οριστική τους έκδοση, με τα υπέροχα, εντελώς αφαιρετικά εξώφυλλα του Πάρι Μέξη, που όμως φέρουν το ίχνος του συγγραφέα, χάρη στην αποκατάσταση της γραφομηχανής του από τον Αντώνη Πλυτά, παρασύρομαι από την ιστορία, αντί να προσέχω τα της επιμέλειας. Νομίζω, όμως, ότι αυτό θα του άρεσε. Κάθε φορά που διαβάζω τον «Άρη», από τη «Γυναίκα που πετάει» (2006), συγκινούμαι. Γιατί αυτό το αγόρι «με το μπερέ και τις κάλτσες», ο αδελφός του συγγραφέα, επίσης ασφυκτιά —παρότι διαφορετικά από τον ίδιο—, στο μεγαλοαστικό σπίτι της πλατείας Κυριακού, όπως λεγόταν τότε η πλατεία Βικτωρίας. Τραύματα της οικογένειας προσπαθεί να θεραπεύσει η αφήγηση αυτής της ιστορίας. Την ατμόσφαιρα της πλατείας Βικτωρίας στη δεκαετία του 1950 περιγράφει επίσης στα «Σεραφείμ και Χερουβείμ» (1981). Μη νομίσετε όμως ότι είναι «ρετρό». Κάθε άλλο. Το κοινωνικό ψηφιδωτό που περιγράφει και οι σχέσεις των ανθρώπων παραμένουν επίκαιρες. Επίσης, παντού και πάντα υπάρχει μια Στρατηγίνα έτοιμη να συμβιβαστεί με μια τακτοποιημένη ζωή. Όπως συμβιβασμό μαζί με έμφυλη βία βιώνει η Αγγελική, η ηρωίδα της ομότιτλης νουβέλας στη «Γυναίκα που πετάει». Τρία βιβλία του, ο «Πλανόδιος σαλπιγκτής» (1989), «Η μέρα για τα γραπτά και η νύχτα για το σώμα» (1999) και η «Ξεχασμένη φρουρά» (2010) αποτελούν σύνολα με αυτοβιογραφικά κείμενα, όχι τόσο προβεβλημένα όσο θα τους άξιζε, με εκπληκτικά κείμενα. Έχω βέβαια κι ένα βιβλίο λίγο πιο αγαπημένο, για προσωπικούς λόγους, υποθέτω ότι θα το μαντέψατε.

Σε τι κατάσταση βρίσκεται σήμερα το αρχείο του; Είναι κατηγοριοποιημένο και προσβάσιμο στο κοινό; Υπάρχει κάποιο πλάνο να κυκλοφορήσει στο άμεσο μέλλον η αλληλογραφία του ή άλλα προσωπικά του κείμενα;

Το αρχείο του, ουσιαστικά, χωρίζεται σε δύο μέρη. Το ένα, το δημοσιευμένο, που είχε δωρίσει ο ίδιος εν ζωή, βρίσκεται στο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ, υποδειγματικά φροντισμένο από τη Σοφία Μπόρα. Το άλλο, μεγαλύτερο και ακόμη πιο ενδιαφέρον, βρίσκεται στο σπίτι μου, δηλαδή στο πατρικό του Μένη Κουμανταρέα. Περιέχει πολλά τεκμήρια, από αλληλογραφία με σημαίνουσες προσωπικότητες μέχρι φωτογραφίες, αδημοσίευτα κείμενα, σημειώσεις για γραπτά και ημερολόγια. Περιλαμβάνει, δηλαδή, εκτός από πολύ πλούσιο αρχειακό υλικό, και μέρος της «κουζίνας του συγγραφέα». Είναι ταξινομημένο μόνο σε αδρές γραμμές. Χρειάζεται πολλή δουλειά και εξειδικευμένοι επαγγελματίες προκειμένου να καταστεί εφικτή η οργάνωση, η ταξινόμησή του και επομένως να καταστεί πλήρως προσβάσιμο. Οπωσδήποτε, μπορεί να προκύψουν εκδόσεις από αυτό, τόσο από αδημοσίευτα έργα, για την τύχη των οποίων έχει αφήσει ο ίδιος σαφείς οδηγίες, όσο και μεταφράσεις, γιατί ήταν, όπως ξέρετε, και εξαιρετικός μεταφραστής. Οπωσδήποτε θα ήμουν ανοιχτή στη μελέτη του αρχείου από ερευνητές αλλά και σε πρόταση από φορέα για την ανάδειξή του. Σε αυτό το πνεύμα, πρόκειται να δημοσιευτεί η αλληλογραφία τους με τον Βαγγέλη Ραπτόπουλο. Νομίζω ότι θα τη διαβάσουμε με πολύ ενδιαφέρον, γιατί, πέρα από τη σχέση «εξομολόγησης και μαθητείας», σκιαγραφεί μια ολόκληρη εποχή.

Έχουν γίνει και στο παρελθόν αφιερώματα στον συγγραφέα, με ηθοποιούς να διαβάζουν αποσπάσματα από το έργο του. Υπάρχει κάποιο τέτοιο αφιέρωμα που σας έρχεται στο νου;

Θυμάμαι χαρακτηριστικά τη δράση που οργανώθηκε σχετικά πρόσφατα, με αφορμή την ημέρα της γέννησής του (17 Μαΐου), στον Ιανό. Σκέφτηκα, αντί να μιλήσουμε εμείς για το έργο του, να μιλήσει το έργο του απευθείας, αδιαμεσολάβητα. Πρότεινα, λοιπόν, σε ανθρώπους που ήταν κοντά του, να διαβάσουν αποσπάσματα βιβλίων του που θεώρησα ότι θα τους ταίριαζαν. Ο Θάνος Φωσκαρίνης, ο Στράτος Τζώρτζογλου, ο Θεόδωρος Γρηγοριάδης, η Ελιάνα Χουρμουζιάδου, η Χλόη Κολλύρη, ο Μάνος Καρατζογιάννης, ο Πέτρος Πολυμένης, η Λητώ Πιτυρή, ο Νίκος Σκοπλάκης, ο Άγγελος Χατζάς, ο Νίκος Αδάμ Βουδούρης, ο Νίκος Νικόλης ανταποκρίθηκαν με μεγάλη προθυμία, έδωσαν τον καλύτερό τους εαυτό και ήταν πραγματικά υπέροχα. Βεβαίως υπάρχουν πολλές σκέψεις για αντίστοιχες δράσεις, για αναλόγια, για λογοτεχνικούς περιπάτους, έχω στο μυαλό μου και κάτι πιο μεγαλεπήβολο, καθώς το 2031, καλά να είμαστε, θα συμπληρωθούν 100 χρόνια από τη γέννησή του.

Πολλοί συστήθηκαν στο έργο του Κουμανταρέα, μέσω της μεταφοράς της «Φανέλας με το εννιά» στον κινηματογράφο το 1988, από τον Παντελή Βούλγαρη. Πόσο ενεπλάκη ο συγγραφέας στη δημιουργία αυτής της ταινίας; Του άρεσε το τελικό αποτέλεσμα;

Ο συγγραφέας ήταν φίλος με τον Παντελή Βούλγαρη. Εκτιμούσε πολύ το έργο του. Βεβαίως, είχε εικόνα για το αποτέλεσμα, το οποίο τον ικανοποίησε. Μάλιστα εμφανίζεται ως κομπάρσος σε μία σκηνή, στα μπουζούκια. Γενικά, ήταν ανοιχτός σε μεταφορές έργων του σε άλλες τέχνες, υπό προϋποθέσεις, ασφαλώς. Αυτή την πρακτική τη συνεχίζω, γιατί πολλές φορές, άλλες μορφές τέχνες δίνουν ώθηση σε λογοτεχνικά έργα: για να αναφέρω ένα πολύ γνωστό παράδειγμα, ο κύριος Τάρλοου έχει κάνει πραγματικά εξαιρετικές θεατρικές μεταφορές έργων του Μ. Καραγάτση.

Στις 29 Μαρτίου, θα γίνει και μία ξενάγηση στους δρόμους της Αθήνας που έχουν κάποια σημασία σε σχέση με τη ζωή και το έργο του συγγραφέα. Ποια είναι τα τοπόσημα γύρω από τα οποία θα διαμορφωθεί η ξενάγηση; Ποια ήταν η σημασία της Αθήνας για το έργο του Κουμανταρέα;

Σκεφθήκαμε, με αφορμή το 1ο Διεθνές Λογοτεχνικό Φεστιβάλ, το οποίο λαμβάνει χώρα στην Τεχνόπολη, δηλαδή στο Γκάζι, όπου θα βρισκόταν η «Βιοτεχνία υαλικών», να οργανώσουμε λογοτεχνικό περίπατο, δηλαδή αναγνώσεις αποσπασμάτων από τα έργα του, στα σημεία όπου αυτά αναφέρονται. Για το τι σήμαινε για εκείνον η Αθήνα, το έχει πει ο ίδιος πολλές φορές. Διαλέγω δυο φράσεις από τη «Σειρήνα της ερήμου»: «έχει γράψει πολλά για την Αθήνα», λέει ο ίδιος αναφερόμενος στο «alter-ego» του, και αλλού: «τίποτα δε μ’ έκανε ν’ απαρνηθώ την Αθήνα. Ήταν λίκνο θεών και δική μου κούνια. Τα παραμύθια που μου έλεγαν όταν ήμουν μικρός ήταν πάντα ζωντανά. Όταν έγραφα, πολλές φορές ξυπνούσαν μέσα μου και με βοηθούσαν».

Πιστεύετε πως το συγκεκριμένο αφιέρωμα είναι μόνο η αρχή; Θα θέλατε τα επόμενα χρόνια να συνεχιστεί και με άλλα μεγάλα ονόματα από τον χώρο της λογοτεχνίας η διοργάνωση «Η Αθήνα των Συγγραφέων»;

Το ελπίζω! Τα βιβλία που Μένη Κουμανταρέα έχουν πολλά, πάρα πολλά να πουν σήμερα —πιστεύω και αύριο και μεθαύριο. Και βέβαια να συνομιλήσουν με έργα άλλων συγγραφέων.