Ο Ζαν-Πολ Σαρτρ και ο υπαρξισμός: φιλοσοφία ελευθερίας, ευθύνης και αγωνίας, με αναφορές στην ελληνική μυθολογία και τον μύθο του Ορέστη.
Πολλοί τον θεωρούν ως τον μεγαλύτερο υπαρξιστή φιλόσοφο του 20ού αιώνα. Λογοτέχνης, κριτικός και στρατευμένος καλλιτέχνης. Ο Ζαν-Πολ Σαρτρ στήριξε αριστερές πολιτικές επιλογές, με τη ζωή και το έργο του. Το 1964 αρνήθηκε να παραλάβει το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας.
Εκδότης του περιοδικού Μοντέρνοι Καιροί. Ο Ζαν-Πολ Σαρτρ το 1945 έδωσε μια διάλεξη-ορόσημο με τίτλο «Ο υπαρξισμός είναι ένας ανθρωπισμός» (“L'existentialisme est un humanisme”).
Ο Ζαν-Πολ Σαρτρ, ο υπαρξισμός και οι αναφορές στην ελληνική μυθολογία
Γνωστές αποφθεγματικές ρήσεις του Ζαν-Πολ Σαρτρ:
«Ο άνθρωπος είναι αυτό που θέλει να είναι.»
«Υπάρχω. Αυτό είναι όλο. Και αυτό μου φέρνει ναυτία.»
«Ο άνθρωπος είναι οι επιλογές του.»
«Στην Αγάπη, ένα κι ένα κάνουν ένα.»
«Έχω συνειδητοποιήσει ότι όλα μας τα προβλήματα προκύπτουν από την αποτυχία μας να χρησιμοποιήσουμε μια απλή, ξεκάθαρη γλώσσα.»
«Από τη στιγμή που η ελευθερία ρίχνει τη φωτεινή της δέσμη στην ύπαρξη ενός ανθρώπου, οι θεοί είναι ανίσχυροι απέναντί του.»
Ο Υπαρξισμός είναι ένα φιλοσοφικό ρεύμα του 20ού αιώνα που τοποθετεί το άτομο και την ελεύθερη βούλησή του στο επίκεντρο, υποστηρίζοντας ότι «η ύπαρξη προηγείται της ουσίας». Ο άνθρωπος πρώτα έρχεται στον κόσμο και μετά ορίζει τον εαυτό του. Οι άνθρωποι δεν έχουν προκαθορισμένο σκοπό, αλλά δημιουργούν τον εαυτό τους μέσω των επιλογών τους, φέροντας την πλήρη ευθύνη για αυτές. Το άτομο είναι απόλυτα ελεύθερο να επιλέξει, αλλά αυτή η ελευθερία συνοδεύεται από ανάληψη μεγάλης ευθύνης. Η ζωή στερείται έμφυτου, αντικειμενικού νοήματος, το οποίο ο άνθρωπος πρέπει να δημιουργήσει μόνος του. Η συνειδητοποίηση της ελευθερίας και της έλλειψης νοήματος προκαλεί πίεση, άγχος, μοναξιά και υπαρξιακή αγωνία.
Ζαν Πωλ Σαρτρ: Κύριος εκφραστής του φιλοσοφικού κινήματος του Υπαρξισμού. Δημιουργός του αποφθέγματος: «η ύπαρξη προηγείται της ουσίας».
Σαίρεν Κίρκεγκωρ: Θεωρείται ο «πατέρας» του υπαρξισμού (χριστιανικός υπαρξισμός).
Αλμπέρ Καμύ: Συνδέεται με την έννοια του παράλογου της ύπαρξης, («Ο Μύθος του Σίσυφου»).
Φρίντριχ Νίτσε και Μάρτιν Χάιντεγκερ: Σημαντικοί πρόδρομοι και θεωρητικοί του Υπαρξισμού.
Ο Υπαρξισμός διακρίνεται σε άθεο (Σαρτρ, Καμύ) και ένθεο/χριστιανικό (Κίρκεγκωρ, Μαρσέλ), με τον δεύτερο να εστιάζει στη σχέση του ατόμου με τον θεό.
Ο Ζαν-Πολ Σαρτρ δεν ασχολήθηκε συστηματικά με την ελληνική μυθολογία ως αντικείμενο φιλολογικής ή ιστορικής μελέτης. Ωστόσο χρησιμοποίησε συγκεκριμένους ελληνικούς μύθους και τραγικές μορφές ως φιλοσοφικά σύμβολα μέσα στο θεατρικό και φιλοσοφικό έργο του. Παρακάτω αναφέρω τις βασικές αναφορές ή αξιοποιήσεις της ελληνικής μυθολογίας από τον Σαρτρ, με σύντομη ερμηνεία.
Το θεατρικό έργο «Οι Μύγες», Les Mouches, τραγωδία σε 3 πράξεις. Πρεμιέρα 2 Ιουνίου 1943 στο Théâtre de la Cité σε παραγωγή και σκηνοθεσία Charles Dullin. Θεμελιώνεται στον αρχαίο ελληνικό μύθο των Ατρειδών για να αναπτύξει μια φιλοσοφική αντίληψη για την τραγωδία. Είναι το πιο άμεσο και εκτενές παράδειγμα και αποτελεί υπαρξιστική απόδοση - διασκευή του μύθου του Ορέστη. Εμφανίζονται οι μυθολογικές μορφές: Ορέστης, Ηλέκτρα, Αγαμέμνων, Κλυταιμνήστρα, Αίγισθος, Ζευς, Ερινύες. Ο Σαρτρ έχει σαφώς επηρεαστεί, στο συγκεκριμένο θέμα, από τους μεγάλους τραγικούς Αισχύλο, Σοφοκλή, Ευριπίδη.
Το έργο αφηγείται την ιστορία του Ορέστη και της αδερφής του Ηλέκτρας στην προσπάθειά τους να εκδικηθούν τον θάνατο του πατέρα τους Αγαμέμνονα, βασιλιά του Άργους, σκοτώνοντας τη μητέρα τους Κλυταιμνήστρα και τον εραστή της Αίγισθο ο οποίος είχε εκθρονίσει και σκοτώσει τον βασιλιά Αγαμέμνονα.
Ο Σαρτρ ενσωματώνει ένα υπαρξιστικό θέμα στο έργο, με την Ηλέκτρα και τον Ορέστη να εμπλέκονται σε Ύβρη (μητροκτονία και φόνος). Οι Ερινύες τους βασανίζουν και τιμωρούν την Ύβρη τους με εντολή του Διός.
Ο Μάρκος Αυρήλιος δεν κάνει «μυθολογία» αλλά κάτι πιο απαιτητικό: Παίρνει γνωστές μορφές και ιδέες από την παραδοσιακή μυθολογία, τις περνά από φίλτρο λογικής και ηθικής και κρατά μόνο ότι έχει αξία για το πώς να ζεις
Η διαχειρίστρια του έργου του σπουδαίου συγγραφέα μιλάει στην Athens Voice με αφορμή την ενότητα «Η Αθήνα των συγγραφέων» στο Διεθνές Φεστιβάλ Λογοτεχνίας
17°
