Η Τύχη στην αρχαία ελληνική μυθολογία ήταν μία συμβατική – ποιητική θεότητα που προσωποποιεί την αφηρημένη έννοια της τύχης. Πλάστηκε κυρίως από ποιητές που την ανέδειξαν ως προσωπικότητα. Ήταν θεά της τύχης, της σύμπτωσης, της ευτυχίας, της ευημερίας. Λατρευόταν ως προστάτιδα πόλεων, όπως η αντίστοιχη ρωμαϊκή θεότητα Φορτούνα. Άλλοι μυθοπλάστες την θεωρούν κόρη του Ερμή και της Αφροδίτης, ή κόρη του Δία. Άλλοι την αναφέρουν ως αδελφή της Νέμεσης και των Μοιρών. Η Τύχη ήταν η προσωποποίηση της τύχης, τόσο της καλής (ευμάρεια) όσο και της κακής (απροσδόκητα δυσμενή γεγονότα). Κρατούσε στα χέρια της την ευτυχία αλλά και τη δυστυχία των θνητών. Οι αρχαίοι την θεωρούσαν «τυφλή» δύναμη που οδηγούσε «τυφλά» τον Πλούτο.
Συχνά απεικονιζόταν: Με το Κέρας της Αμαλθείας, σύμβολο αφθονίας και πλούτου. Με πυργωτό διάδημα, που συμβόλιζε τα τείχη και την προστασία των πόλεων (η Τύχη της πόλης). Με πηδάλιο, καθώς κατευθύνει την πορεία της ζωής. Μερικές φορές κρατώντας ένα παιδί (τον Πλούτο).
Στην Ελληνιστική εποχή, κάθε πόλη είχε τη δική της Τύχη και συχνά απεικονιζόταν σε νομίσματα.
Το επιβλητικότερο ιερό της θεάς Τύχης ήταν το περίφημο «Τυχαίον» στην Αλεξάνδρεια των Πτολεμαίων. Αποτελούσε καύχημα για την πόλη.
Η Τύχη ως φιλοσοφικό πρόβλημα
H Τύχη στους αρχαίους Έλληνες έχει σαφή φιλοσοφική υπόσταση, και μάλιστα όχι ενιαία. Αλλάζει σημαντικά ανάλογα με την εποχή και τη σχολή σκέψης.
Η Τύχη στο όριο της ανθρώπινης λογικής. Αρχικά, η Τύχη ήταν θεότητα που προσωποποιεί το απρόβλεπτο. Δεν είναι απλώς «τύχη» με τη σύγχρονη έννοια, αλλά μια δύναμη που δείχνει τα όρια του ανθρώπινου ελέγχου . Ήδη εδώ υπάρχει φιλοσοφικό βάθος: ο άνθρωπος δεν είναι παντοδύναμος ούτε πλήρως ορθολογικός κύριος της μοίρας του.
Αριστοτέλης: τυχαίο αλλά όχι άλογο. Ο Αριστοτέλης δίνει μια κρίσιμη φιλοσοφική θεμελίωση: Η Τύχη δεν είναι αιτία με σκοπό. Είναι «συμβεβηκός λόγος αιτιότητας», κάτι συμβαίνει «κατά τύχην» όταν προκύπτει από τη σύμπτωση ανεξάρτητων αιτιακών αλληλουχιών. Άρα, δεν καταργεί τη λογική του κόσμου, αλλά λειτουργεί στα κενά της.
Ελληνιστική εποχή: υπαρξιακή διάσταση. Στους Στωικούς η Τύχη σχεδόν εξαφανίζεται: Ο κόσμος είναι απολύτως ντετερμινιστικός1. Η «τύχη» είναι απλώς άγνοια του ανθρώπου για το καθολικό Λόγο.
Σημειώσεις
1. Αναφέρεται σε κάτι που είναι «αιτιοκρατικό». Όλα τα φαινόμενα, οι πράξεις και τα γεγονότα είναι προκαθορισμένα, αναπόσπαστα συνδεδεμένα με αιτίες και διέπονται από φυσικούς νόμους, χωρίς τύχη ή ελεύθερη βούληση.
Αντίθετα στη φιλοσοφία των Επικούρειων η Τύχη συνδέεται με την παρέκκλιση των ατόμων. Εδώ αποκτά φιλοσοφική σημασία ως προϋπόθεση ελευθερίας.
Πολιτική και ηθική διάσταση: Στον Πολύβιο και αργότερα στον Πλούταρχο, η Τύχη λειτουργεί ως:
δύναμη που ανατρέπει πολιτικά σχέδια,
υπενθύμιση της ανθρώπινης ύβρεως,
παιδαγωγικό εργαλείο για την ηθική μετριοπάθεια.
Η Τύχη δεν είναι απλώς μυθολογικό κατάλοιπο. Είναι φιλοσοφικό εργαλείο για να σκεφτούν οι Έλληνες την αιτιότητα, την ελευθερία, τα όρια της ανθρώπινης γνώσης, και την ηθική στάση απέναντι στο απρόβλεπτο.
Οι τρεις διοργανωτές, Τάσος Μπιμπισίδης, Βάλια Ζαμπάρα και Νάνσυ Φαφούτη, εξηγούν πώς ένα παραδοσιακό σύμβολο της Αστυπάλαιας έγινε αφορμή για ένα νέο πολιτισμικό φεστιβάλ
Πίσω από τις παραστάσεις, τις πρεμιέρες και τα μεγάλα ονόματα κρύβεται μια ευρύτερη φιλοδοξία: να μετατραπεί η εμπειρία της Επιδαύρου σε κάτι πολύ μεγαλύτερο από μια βραδιά θεάτρου
17°
