Η Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν αφηγείται όχι το ταξίδι προς την Ιθάκη, αλλά την επιστροφή ενός τραυματισμένου ανθρώπου στον ίδιο του τον εαυτό
Η Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν μπορεί να είναι ένα εντυπωσιακό τεχνικό και καλλιτεχνικό επίτευγμα, αλλά είναι πρώτα μια εξαιρετικά φιλόδοξη και στοχαστική επανερμηνεία του ομηρικού έπους. Ακολουθώντας τον ορθολογισμό και τη γειωμένη προσέγγιση που χαρακτηρίζουν τη φιλμογραφία του, ο Νόλαν παίρνει μια ιστορία σχεδόν τριών χιλιάδων ετών και την κάνει σύγχρονη, οικουμενική και αναπάντεχα επίκαιρη, θυσιάζοντας όμως στην πορεία, τον ίδιο της τον Ήρωα.
Ο Κρίστοφερ Νόλαν και το ομηρικό έπος
Σκηνοθεσία και θέαμα
Η σκηνοθεσία του βρίσκεται ίσως στην πιο ώριμη φάση της καριέρας του. Η χρήση του IMAX, η φωτογραφία, η κλίμακα της παραγωγής, τα πρακτικά εφέ και η μουσική του Ludwig Göransson συνθέτουν μια εμπειρία που δικαιολογεί απόλυτα τη μεγάλη οθόνη. Κάθε εικόνα αποπνέει το βάρος ενός αρχαίου μύθου, ενώ το θέαμα δεν λειτουργεί ως απλή επίδειξη τεχνικής δύναμης αλλά ως το μέσο μέσα από το οποίο ο θεατής βιώνει το μέγεθος, τη βία και την εξάντληση του ταξιδιού.
Ο ρυθμός της ταινίας είναι καταιγιστικός, και παρά τη διάρκεια των σχεδόν τριών ωρών δεν νιώθεις ούτε στιγμή το βάρος του χρόνου. Το μοντάζ είναι εντυπωσιακό, καταφέρνοντας να χωρέσει ολόκληρο το έπος μέσα σε αυτόν τον καταιγιστικό ρυθμό χωρίς ποτέ να δίνει την αίσθηση συμπίεσης ή βιασύνης. Με ελάχιστες εξαιρέσεις, κυρίως τις σκηνές στην Ιθάκη που λειτουργούν ως οι πιο πολιτικές και εσωτερικές ανάσες της αφήγησης, ο Νόλαν σχεδόν ποτέ δεν αφήνει τον θεατή να χαλαρώσει. Η μία δοκιμασία διαδέχεται την άλλη, το ένα εντυπωσιακό set piece ακολουθεί το επόμενο, και η αίσθηση του κινδύνου παραμένει διαρκώς παρούσα. Δεν παρακολουθείς απλώς το ταξίδι του Οδυσσέα, έχεις την αίσθηση ότι βρίσκεσαι δίπλα του, ζώντας τις κακουχίες, την εξάντληση, την αγωνία και την αβεβαιότητα σχεδόν σε πραγματικό χρόνο.
Το τρίτο μέρος και η κορύφωση της ταινίας είναι εξίσου δυνατά, ίσως τα πιο δυνατά κινηματογραφικά σημεία της. Οι χορογραφίες των μαχών, ωστόσο, δεν είναι πάντα στο ίδιο επίπεδο με το υπόλοιπο τεχνικό μεγαλείο της ταινίας, με κάποιες στιγμές να μοιάζουν λιγότερο επεξεργασμένες σε σχέση με τη γενικότερη ακρίβεια της σκηνοθεσίας.
Μέσα σε αυτή τη σχεδόν ασταμάτητη πορεία, δύο στιγμές ξεχωρίζουν όχι μόνο ως κινηματογραφικό θέαμα αλλά και ως δημιουργικές κορυφώσεις της ταινίας: η συνάντηση με τον Κύκλωπα και η Κίρκη. Είναι οι στιγμές όπου ο Νόλαν μοιάζει να βγαίνει από τη δημιουργική του ζώνη άνεσης και να ξεπερνά ακόμη και τον ίδιο του τον εαυτό. Η σεκάνς του Κύκλωπα είναι ένα αριστοτεχνικά σκηνοθετημένο θρίλερ επιβίωσης με στοιχεία τρόμου, γεμάτο αγωνία και ένταση. Η Κίρκη αποτελεί ίσως το πιο υποβλητικό, ονειρικό και μυστηριώδες κομμάτι της ταινίας και αποδεικνύει ότι ο Νόλαν μπορεί να αγκαλιάσει το μυθολογικό στοιχείο χωρίς να προδώσει τον ορθολογισμό που χαρακτηρίζει τη φιλμογραφία του.
Καθοριστική σε αυτό είναι η εξαιρετική Samantha Morton. Η παρουσία της είναι τόσο επιβλητική που καταφέρνει να μετατρέψει μια σχετικά σύντομη εμφάνιση σε μία από τις πιο αξέχαστες της ταινίας. Με ελάχιστα μέσα δημιουργεί μια Κίρκη γεμάτη μυστήριο, γοητεία και υπόγεια απειλή που σου μένει αξέχαστη.
Στην αρχή αυτή η επιλογή μπορεί να δημιουργήσει μια αίσθηση απόστασης από τον κόσμο του Ομήρου. Όσο όμως εξελίσσεται η ταινία, γίνεται ολοένα πιο ξεκάθαρο γιατί ο Νόλαν ακολουθεί αυτή την κατεύθυνση: δεν τον ενδιαφέρει να ανασυστήσει μουσειακά την Εποχή του Χαλκού, αλλά να αφηγηθεί μια ιστορία που θα μπορούσε να αφορά κάθε άνθρωπο, σε κάθε εποχή. Μετά τα πρώτα λεπτά η αρχική αμηχανία σχεδόν εξαφανίζεται και η γλώσσα παύει να λειτουργεί ως εμπόδιο, υπηρετώντας τελικά τον βασικό στόχο της ταινίας: να κάνει τον μύθο να μοιάζει ζωντανός, άμεσος και διαχρονικός.
Η μεγαλύτερη επιτυχία της ταινίας είναι η θεματική της συνοχή, καθώς σχεδόν όλες οι δημιουργικές επιλογές υπηρετούν την ίδια κεντρική ιδέα. Το κλειδί για να καταλάβει κανείς την Οδύσσεια του Νόλαν βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο επαναπροσδιορίζει τον ίδιο τον νόστο.
Στον Όμηρο, ο Οδυσσέας δεν ξεχνά ποτέ ποιος είναι, την Ιθάκη, την Πηνελόπη ή τον Τηλέμαχο. Ο νόστος είναι η επιστροφή στον οίκο, στην οικογένεια και στη θέση του μέσα στον κόσμο, και το μεγάλο ερώτημα είναι αν θα καταφέρει να επιστρέψει. Ο Νόλαν δεν αφαιρεί αυτή την ιδέα, την επαναπροσδιορίζει, και ο λόγος βρίσκεται στην ίδια την Τροία. Ο Οδυσσέας του δεν επιστρέφει απλώς από έναν πόλεμο, αλλά έχοντας προδώσει τον ίδιο του τον ηθικό κώδικα. Ο Δούρειος Ίππος, η σφαγή που ακολουθεί και η βεβήλωση των ναών δεν παρουσιάζονται ως το τίμημα μιας στρατιωτικής νίκης, αλλά ως η στιγμή κατά την οποία ένας άνθρωπος, και μαζί του ένας ολόκληρος πολιτισμός, χάνουν την ηθική τους πυξίδα.
Ο Νόλαν αποτυπώνει αυτή την προδοσία μέσα από έναν διακριτικό κινηματογραφικό συμβολισμό. Σε όλη την ταινία ο Οδυσσέας προειδοποιεί τον αντίπαλό του πριν επιτεθεί, χρησιμοποιώντας τη χορδή του τόξου του για να παράγει έναν χαρακτηριστικό ήχο, όχι απλώς έναν κανόνα τιμής αλλά την εξωτερική έκφραση της ηθικής του ταυτότητας.
Στην άλωση της Τροίας, όμως, αυτός ο ήχος δεν ακούγεται ποτέ. Εκεί δεν εγκαταλείπει έναν κανόνα, προδίδει για πρώτη φορά τον ίδιο του τον εαυτό, και από εκείνη τη στιγμή αρχίζει ο πραγματικός του νόστος.
Ο Οδυσσέας δεν έχει πλέον χαθεί μόνο γεωγραφικά, έχει χαθεί ως άνθρωπος. Έχει χάσει την ηθική του συνείδηση, την ταυτότητά του και τελικά τον ίδιο του τον εαυτό, οπότε το πραγματικό ερώτημα δεν είναι πια αν θα γυρίσει στην Ιθάκη, αλλά αν μπορεί πρώτα να επιστρέψει στον άνθρωπο που ήταν πριν από την Τροία.
Υπό αυτό το πρίσμα, ακόμη και η αντίθετη προς τον Όμηρο επιλογή να έχει ξεχάσει ο Οδυσσέας την οικογένειά του στο νησί της Καλυψώς δεν μοιάζει αυθαίρετη. Αν θυμόταν διαρκώς την Πηνελόπη και την Ιθάκη, όπως συμβαίνει στον Όμηρο, η ιστορία θα επέστρεφε αναπόφευκτα στο αρχικό νόημα του νόστου. Εδώ η λήθη δεν είναι απλώς συνέπεια της Καλυψώς, είναι συνέπεια της Τροίας: ο Οδυσσέας έχει ξεχάσει την οικογένειά του επειδή έχει πρώτα ξεχάσει ποιος είναι και η Καλυψώ λειτουργεί λιγότερο ως τόπος αιχμαλωσίας και περισσότερο ως εξωτερική έκφραση της ψυχικής του ακινησίας.
Δεν είναι τυχαίο που η ξενία αποκτά τόσο κεντρική θέση στην ταινία. Στον Όμηρο αποτελεί τον ιερό νόμο του Δία, εδώ μετατρέπεται σχεδόν στο θεμέλιο κάθε πολιτισμένης κοινωνίας και συνδέεται άμεσα με την ενσυναίσθηση. Όσο ο άνθρωπος αναγνωρίζει την ανθρώπινη αξία του άλλου και μπορεί να δει τον ξένο όχι ως απειλή αλλά ως ίσο, υπάρχει ελπίδα· όταν αυτή η ικανότητα χάνεται, αρχίζει η αποσύνθεση. Η ξενία γίνεται έτσι το ηθικό μέτρο με το οποίο η ταινία κρίνει όχι μόνο τους ανθρώπους αλλά και ολόκληρες κοινωνίες, που δεν καταρρέουν μόνο από εξωτερικούς εχθρούς αλλά όταν εγκαταλείπουν τις αξίες που τις συγκροτούν.
Υπό αυτό το πρίσμα, ακόμη και η «ανθρωποφαγία» που έχει κατακλύσει το διαδίκτυο γύρω από την ίδια την ταινία αποκτά μια παράξενη ειρωνεία. Η ευκολία με την οποία απαξιώνεται, προσβάλλεται και αποδομείται ο άλλος μοιάζει να επιβεβαιώνει ακριβώς αυτό που πραγματεύεται ο Νόλαν : η έλλειψη ενσυναίσθησης δεν είναι απλώς ένα ηθικό ελάττωμα, αλλά μια δύναμη διάβρωσης που, αν αφεθεί ανεξέλεγκτη, μπορεί να οδηγήσει ακόμη και στην κατάρρευση ενός πολιτισμού.
Η ίδια ιδέα αποκτά μεγαλύτερη διάσταση μέσα από τη σύνδεση της άλωσης της Τροίας με την κατάρρευση της Εποχής του Χαλκού και τους λεγόμενους Λαούς της Θάλασσας (Sea Peoples), ομάδες πληθυσμών που εμφανίζονται σε αιγυπτιακές πηγές στα τέλη της εποχής και συνδέονται συχνά στη σύγχρονη ιστοριογραφία με τις μεγάλες αναταραχές της Ανατολικής Μεσογείου, χωρίς η ακριβής ταυτότητα ή ο ρόλος τους να έχουν αποσαφηνιστεί. Ο Νόλαν αξιοποιεί αυτή την ιστορική αβεβαιότητα ως δημιουργικό εργαλείο, συνδέοντας συμβολικά τους Αχαιούς και την άλωση της Τροίας με τη γενικότερη κατάρρευση της Εποχής του Χαλκού. Οι Έλληνες δεν παρουσιάζονται απλώς ως νικητές αλλά ως άνθρωποι που, έχοντας χάσει κάθε ηθικό φραγμό, γίνονται μέρος της καταστροφής του ίδιου τους του κόσμου. Είτε συμφωνήσει κανείς είτε όχι με αυτή την ανάγνωση, ο Νόλαν καταφέρνει να συνδέσει τον προσωπικό μύθο του Οδυσσέα με την πτώση ενός ολόκληρου πολιτισμού, δίνοντας στο ταξίδι του πολύ ευρύτερη διάσταση.
Παρότι οι θεοί εξακολουθούν να υπάρχουν στην αφήγηση, ο Νόλαν μεταφέρει το ηθικό βάρος των γεγονότων κυρίως στις ανθρώπινες επιλογές. Στον Όμηρο η ηθική τάξη του κόσμου κατοχυρώνεται από τους θεούς. Εδώ η ευθύνη περνάει σχεδόν αποκλειστικά στον άνθρωπο, και ο κόσμος καταρρέει όχι επειδή οι θεοί τιμωρούν αλλά επειδή οι άνθρωποι εγκαταλείπουν τις αρχές που τον κρατούν όρθιο. Ίσως γι' αυτό να είναι και η πιο πολιτική ταινία του Νόλαν , όχι επειδή σχολιάζει άμεσα τη σύγχρονη πολιτική ή κάποια συγκεκριμένη ιδεολογία, αλλά επειδή μιλά για το πώς οι κοινωνίες αυτοκαταστρέφονται όταν η βία, η ύβρις και η απανθρωποποίηση αντικαθιστούν τις αξίες που τις κρατούν ενωμένες. Είναι μια ανάγνωση της Οδύσσειας αναπάντεχα σύγχρονη.
Το τίμημα: ο χαμένος trickster
Όλες αυτές οι επιλογές συγκροτούν μια εξαιρετικά συνεκτική ερμηνεία, έχουν όμως και ένα μεγάλο δημιουργικό τίμημα. Για να μετατρέψει τον νόστο σε αναζήτηση της χαμένης ανθρωπιάς, ο Νόλαν πρέπει πρώτα να απογυμνώσει τον Οδυσσέα από πολλά από τα στοιχεία που τον κάνουν Οδυσσέα.
Ο ομηρικός Οδυσσέας είναι ίσως το σπουδαιότερο αρχέτυπο του trickster ήρωα στην παγκόσμια λογοτεχνία: γοητευτικός, παιχνιδιάρης, ειρωνικός, απρόβλεπτος, πολυμήχανος, σχεδόν πάντα δύο βήματα μπροστά από όλους. Ψεύτης, αφηγητής, performer, ηθοποιός. Μεταμφιέζεται, σαγηνεύει, χειραγωγεί και δημιουργεί ο ίδιος τις συνθήκες μέσα στις οποίες δρα· δεν είναι ένας ήρωας στον οποίο απλώς συμβαίνουν πράγματα, αλλά ο ήρωας που κινεί την ιστορία με τις επιλογές του.
Ο Οδυσσέας του Νόλαν κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση. Είναι ένας άνθρωπος εξαντλημένος, ψυχικά διαλυμένος και βαθιά τραυματισμένος από τις επιλογές του, και ο Νόλαν αφαιρεί από πάνω του τη γοητεία, το παιχνίδι, το χιούμορ, τη θεατρικότητα και την ακατάβλητη αυτοπεποίθηση του trickster, μέχρι να μείνει σχεδόν μόνο ο άνθρωπος και το τραύμα του. Το πρόβλημα δεν είναι τόσο ότι είναι λιγότερο χαρισματικός, όσο ότι δεν μοιάζει να κινεί ο ίδιος την αφήγηση: αντί να κυριαρχεί πάνω στα γεγονότα, συχνά παρασύρεται από αυτά, και ο κόσμος τον αλλάζει περισσότερο απ' όσο εκείνος αλλάζει τον κόσμο.
Σε αρκετές στιγμές έχεις σχεδόν την εντύπωση ότι πραγματικοί πρωταγωνιστές είναι τα ίδια τα εντυπωσιακά set pieces και ο Οδυσσέας απλώς βρίσκεται μέσα σε αυτά. Αυτό λειτουργεί υπέρ της θεματικής του τραύματος και της απώλειας της ταυτότητας, αλλά αποδυναμώνει τη δραματουργική παρουσία του ήρωα ως κινητήρια δύναμη της αφήγησης. Δεν τον θαυμάζεις όσο τον συμπονάς, δεν περιμένεις με ανυπομονησία να δεις πώς θα ξεγελάσει τον επόμενο αντίπαλο· ελπίζεις απλώς να επιβιώσει και να ξαναβρεί τον εαυτό του.
Συναισθηματική απόσταση και η ερμηνεία του Ματ Ντέιμον
Σε επίπεδο ερμηνειών, το καστ είναι ομοιόμορφα δυνατό σε όλη την ταινία. Αισθητή είναι, ωστόσο, η συναισθηματική απόσταση της ταινίας. Παρότι η Οδύσσεια δεν είναι ερωτική ιστορία, αντλεί μεγάλο μέρος της δραματικής της δύναμης από τον νόστο, δηλαδή από την επιστροφή στον οίκο, στην οικογένεια και στους ανθρώπινους δεσμούς που δίνουν νόημα σε αυτή την επιστροφή. Είναι ταυτόχρονα η ιστορία του Οδυσσέα, της Πηνελόπης και του Τηλέμαχου, μιας οικογένειας που προσπαθεί να ξαναενωθεί ύστερα από είκοσι χρόνια, όμως οι ανθρώπινες σχέσεις και οι ερωτικοί δεσμοί δεν αποκτούν ποτέ την ένταση που θα ήλπιζε κανείς σε μια ιστορία με τόσο ισχυρό συναισθηματικό πυρήνα. Υπάρχει αισθητή έλλειψη ερωτικής χημείας και, με εξαίρεση μία μόνο σκηνή, η συγκίνηση παραμένει περισσότερο διανοητική παρά βιωματική. Η ταινία σε προκαλεί να σκεφτείς βαθιά πάνω στις ιδέες της, σπανιότερα όμως καταφέρνει να σε συγκινήσει με την ίδια ένταση.
Αυτό δεν το θεωρώ αποτυχία του Ματ Ντέμον, αλλά ξεκάθαρη σκηνοθετική επιλογή. Ο Ντέιμον υπηρετεί απόλυτα αυτό που του ζητά ο Νόλαν , με μια ερμηνεία εσωτερική, συγκρατημένη, κουρασμένη και βαθιά ανθρώπινη. Το ζήτημα είναι ότι η μονοκόμματη φύση της ερμηνείας δεν του επιτρέπει σχεδόν ποτέ να αναδείξει εκείνη τη γοητεία, το χιούμορ, την πονηριά και τη θεατρικότητα που κάνουν τον ομηρικό Οδυσσέα τόσο ακαταμάχητο. Αναγνωρίζεις ότι είναι πολυμήχανος επειδή το απαιτεί η πλοκή, όχι επειδή το αποπνέει ως προσωπικότητα· παραμένει δυνατός αλλά όχι μαγνητικός, και τον λυπάσαι περισσότερο απ' όσο τον θαυμάζεις.
Εκεί βρίσκεται ίσως η βαθύτερη δημιουργική επιλογή του Νόλαν . Στην Οδύσσεια η ιδέα φαίνεται να υπερισχύει του χαρακτήρα: ο Οδυσσέας δεν λειτουργεί πρωτίστως ως χαρισματική προσωπικότητα, αλλά ως ενσάρκωση μιας ιδέας, της απώλειας και της σταδιακής ανάκτησης της ηθικής συνείδησης ενός ανθρώπου που έχει προδώσει τον ίδιο του τον κώδικα. Η επιλογή αυτή χαρίζει στην ταινία σπάνια θεματική συνοχή, αλλά αφαιρεί παράλληλα από τον ήρωά της ένα μέρος της ζωντάνιας, της γοητείας και της αυθόρμητης έλξης που τον κατέστησαν ένα από τα σημαντικότερα αρχέτυπα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Η επιλογή αυτή δεν είναι πρωτόγνωρη για τον Νόλαν. Ανέκαθεν σχεδόν στο κινηματογραφικό του παρελθόν ο σκηνοθέτης έδειχνε προτίμηση στην ιδέα και τη δομή έναντι της συναισθηματικής θέρμης του χαρακτήρα, θυσιάζοντας κάποιες φορές την ανθρώπινη εγγύτητα για χάρη μιας ευρύτερης θεματικής αρχιτεκτονικής. Στην Οδύσσεια αυτή η τάση δεν αποτελεί έκπτωση, αλλά υπογραφή: ο Νόλαν παραμένει συνεπής στον εαυτό του, ακόμη και όταν αφηγείται τον πιο ανθρώπινο μύθο της δυτικής λογοτεχνίας.
Ο Κρίστοφερ Νόλαν καταφέρνει να μετατρέψει το ομηρικό έπος σε μια βαθιά σύγχρονη, οικουμενική και αναπάντεχα πολιτική ιστορία για το τραύμα του πολέμου, την ηθική ευθύνη, την απώλεια της ταυτότητας και την προσπάθεια ενός ανθρώπου να επιστρέψει στον εαυτό του. Για να το πετύχει όμως θυσιάζει το χαρισματικό αρχέτυπο του πολύτροπου trickster, του ανθρώπου που με τη γοητεία, την ευφυΐα, το χιούμορ και την πρωτοβουλία του κινεί τον κόσμο γύρω του. Κερδίζει έναν Οδυσσέα πιο ανθρώπινο, τραυματισμένο και ευάλωτο, αλλά ταυτόχρονα λιγότερο συναρπαστικό.
Γι' αυτό, ενώ η Οδύσσειά του είναι μια σπουδαία ταινία, ο Οδυσσέας του δεν είναι ποτέ τόσο σπουδαίος όσο η ιδέα που καλείται να υπηρετήσει.
Πρόκειται για ένα μανιφέστο αυτοδικίας, επενδυμένο με κορόνες περί κατάρρευσης του συστήματος δικαιοσύνης από την πολλή επιείκεια και από δικαστές που αθωώνουν τους μετανάστες εγκληματίες
17°
