Πόσο woke είναι τελικά η Οδύσσεια του Νόλαν;

Γράφει ο Στρατής Χωμενίδης, Υποψήφιος Διδάκτωρ Φιλοσοφίας - Université Paris Ι Panthéon-Sorbonne

Όταν έγινε γνωστό στο ευρύ κοινό πως η ηθοποιός Λουπίτα Νιόνγκο θα υποδύεται τη μυθολογική φιγούρα της Ωραίας Ελένης της Τροίας στο επικείμενο κινηματογραφικό έπος του Κρίστοφερ Νόλαν, δεν έλλειψαν οι αποδοκιμασίες από την πλευρά ενός συντηρητικού φάσματος, που αντιλήφθηκε την κίνηση αυτή ως προβληματική, τόσο ιστορικά όσο και πολιτισμικά. Εν συντομία, θεωρήθηκε πως ο σκηνοθέτης προβαίνει σε μια αλλοίωση της ομηρικής αυτής φιγούρας, προσυπογράφοντας σε μια ευρύτερη πολιτική ατζέντα που χαρακτηρίζουμε με τον όρο woke. Η, ως αντιληπτή, ύβρις αυτή πήρε νέες διαστάσεις όταν η εν λόγω ηθοποιός, σε μια πρόσφατη συνέντευξή της, σημείωσε πως ο Όμηρος δεν διέθεσε επαρκή χώρο στους γυναικείους χαρακτήρες του έργου του. Προφανώς μια τέτοια τοποθέτηση μαρτυρά πως η τριβή της Λουπίτα Νιόνγκο με το ομηρικό έργο είναι ανεπαρκής. Αλλά δυστυχώς το Χόλιγουντ του 21ου αιώνα δεν φημίζεται για τα μορφωτικά στάνταρ που επιβάλλει έτσι κι αλλιώς. Επομένως, ας μείνουμε στα της ταινίας. Υπάρχει λόγος να απαξιωθεί εκ των προτέρων η καλλιτεχνική ερμηνεία του Nolan βάσει των στοιχείων αυτών;

Ας ξεκινήσουμε από τα βασικά, δηλαδή τις λέξεις. Εκτιμώ πως είναι συχνά ασαφές το τι σημασία δίνεται στην έννοια woke, στη ρίζα της: είναι απαραίτητος ένας έστω πρόχειρος προσδιορισμός αυτής. Η πολιτική έννοια της λέξης woke αναφέρεται σε μια μορφή ευσυνείδητης εγρήγορσης των πολιτών απέναντι σε ποικίλες μορφές απόκλισης των φυλετικών μειονοτήτων, ιδίως στις δυτικές κοινωνίες και δη στις ΗΠΑ. Πλέον, ο όρος woke έχει εξελιχθεί στο καθημερινό μας λεξιλόγιο. Αναφερόμαστε συχνά στη λεγόμενη woke ατζέντα ή woke κουλτούρα, η οποία αποσκοπεί σε μια ευρύτερη συμπερίληψη περιθωριοποιημένων κοινωνικών ομάδων. Με άλλα λόγια, ο απώτερος σκοπός θα ήταν οι συλλογικοί συμβολισμοί, τα αφηγήματα και τα αξιακά συστήματα που διαπερνούν την κοινωνική ζωή, να εντάσσουν τις λεγόμενες μειονότητες. Είναι σαφές ότι μια τέτοια αντίληψη ενέχει ένα ριζοσπαστικό στοιχείο, εφόσον επιθυμεί να ταρακουνήσει τους οικείους γλωσσικούς και συμβολικούς κώδικες, με τους οποίους έχουμε συνηθίσει να αντιλαμβανόμαστε μια πληθώρα ανθρώπινων φαινομένων, από τις φυλετικές διακρίσεις μέχρι και το φύλο, την ατομική ταυτότητα, κ.ο.κ.

Κατ’ επέκταση, το woke ιδεολογικό αίτημα ταράζει αναπόφευκτα τη συντηρητική ροπή καθεμιάς και καθενός, εφόσον μας ζητά ουσιαστικά να αναθεωρήσουμε βαθιά ριζωμένες φαντασιακές αναφορές. Στην περίπτωση της κινηματογραφικής Οδύσσειας του σκηνοθέτη Νόλαν, πρέπει να συμβιβαστούμε με το γεγονός ότι η Ελένη δεν είναι απαραίτητα ξανθιά, γαλανομάτα και λευκή. Και εκεί μπαίνει το ερώτημα: καθιστά αυτό αλλοίωση ή πρόκειται απλά για μια θεμιτή ανάπλαση του ομηρικού αφηγήματος με σημερινούς κώδικες;

Η απάντηση στο ερώτημα αυτό σίγουρα δεν είναι δική μου υπόθεση. Ωστόσο, σε ό,τι αφορά την woke ή μη υπόσταση της ταινίας, είναι απλούστερο το δίλημμα. Αν μπορούσε κανείς εύκολα να προσάψει κάτι στο woke ιδεολόγημα, αυτό θα ήταν ότι αναλώνεται σε μια ηθική απαγόρευση λέξεων ή συμπεριφορών που μπορούν δυνητικά να θίξουν και να προσβάλουν, κυρίως τα μέλη αποκλεισμένων κοινωνικών ομάδων. Θαρρείς η ουσιαστική κοινωνική συμπερίληψη θα επιτευχθεί εάν ανακυκλώνονται κάθε λογής στερεότυπα μονάχα σε πολύ ιδιωτικούς κύκλους ή ακόμα και μέσα μας. Ωστόσο η Οδύσσεια του Νόλαν, της Λουπίτα Νιόνγκ και του Ματ Ντέιμον, περισσότερο φαίνεται να θίγει τη φαντασιακά ριζωμένη εικόνα της Ωραίας Ελένης και του πολυμήχανου Οδυσσέα, παρά να τις προφυλάσσει. Ως εκ τούτου, αναμένοντας τη θέασή της στις θερινές αίθουσες, μάλλον τούτο το έργο αρκείται στο να εκπληρώσει τον ρόλο του, ως δείγμα της τέχνης του σινεμά.