Αστρονόμοι εξετάζουν διάσημους πίνακες και ανακαλύπτουν λεπτομέρειες που είχαν περάσει απαρατήρητες

Μια διαφορετική προσέγγιση στη μελέτη της τέχνης επιχειρούν αστρονόμοι και ιστορικοί τέχνης, συνδυάζοντας την αστρονομία με την ιστορική έρευνα, προκειμένου να λύσουν μυστήρια που κρύβονται πίσω από διάσημους πίνακες και λογοτεχνικά έργα.

Επικεφαλής αυτής της προσπάθειας είναι ο αστρονόμος και αστροφυσικός Ντον Όλσον, από το Πανεπιστήμιο του Τέξας, ο οποίος εδώ και δεκαετίες αξιοποιεί τις θέσεις των ουράνιων σωμάτων, παλιούς χάρτες και ιστορικά αρχεία για να προσδιορίσει με ακρίβεια τον χρόνο και τον τόπο δημιουργίας γνωστών έργων.

Η έρευνά του έχει ασχοληθεί με δημιουργίες καλλιτεχνών όπως ο Κλοντ Μονέ και ο Βίνσεντ βαν Γκογκ, αλλά και με έργα του Σαίξπηρ και της Μέρι Σέλεϊ. Σε αρκετές περιπτώσεις, τα συμπεράσματά του αμφισβήτησαν πληροφορίες που θεωρούνταν δεδομένες από προηγούμενες μελέτες.

Το μικροσκοπικό αστέρι που άλλαξε την έρευνα για έναν πίνακα

Μία από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις είναι ο πίνακας «Το Βραδινό Αστέρι» του Γερμανού ζωγράφου Κάσπαρ Ντάβιντ Φρίντριχ. Στο έργο απεικονίζονται τρεις μορφές σε έναν λόφο έξω από τη Δρέσδη, την ώρα του ηλιοβασιλέματος. Ωστόσο, το ουράνιο σώμα που δίνει τον τίτλο στον πίνακα, η Αφροδίτη, είναι σχεδόν αδύνατο να διακριθεί.

Το 2025, ο δημοσιογράφος Μάικλ Ρέι Τέιλορ επισκέφθηκε το Μητροπολιτικό Μουσείο Τέχνης της Νέας Υόρκης, όπου εκτίθετο το έργο, και φωτογράφισε από κοντά το μικροσκοπικό φωτεινό σημείο πάνω από τα σύννεφα.

Οι φωτογραφίες του στάλθηκαν στον Όλσον και τους συνεργάτες του, οι οποίοι διαπίστωσαν ότι πολλές αναπαραγωγές του πίνακα είχαν αφαιρέσει το συγκεκριμένο σημείο, θεωρώντας το σκόνη ή ατέλεια της εικόνας.

Συνδυάζοντας την αστρονομική θέση της Αφροδίτης με ιστορικούς χάρτες της Δρέσδης και στοιχεία από άλλα έργα του ζωγράφου, ο Όλσον κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο πίνακας δημιουργήθηκε τον Μάρτιο του 1833. Εκτίμησε, επίσης, ότι οι τρεις μορφές ενδέχεται να απεικονίζουν τον ίδιο τον Φρίντριχ και την οικογένειά του.

Από τον Μονέ στον Βαν Γκογκ: Τι αποκαλύπτει ο ουρανός

Ανάλογη μεθοδολογία εφαρμόστηκε και στο έργο «Εντύπωση, Ανατολή Ηλίου» του Κλοντ Μονέ, από το οποίο προέκυψε ο όρος Ιμπρεσιονισμός.

Η έρευνα του Όλσον περιόρισε τις πιθανές ημερομηνίες δημιουργίας του σε δύο συγκεκριμένες ημέρες, τον Νοέμβριο του 1872 και τον Ιανουάριο του 1873, ενώ προσδιόρισε ως πιθανότερο σημείο παρατήρησης το παράθυρο του ξενοδοχείου όπου διέμενε ο ζωγράφος στη Χάβρη της Γαλλίας.

Σε άλλη περίπτωση, εξετάζοντας τον πίνακα «Λευκό Σπίτι τη Νύχτα» του Βίνσεντ βαν Γκογκ, οι ερευνητές κατέληξαν ότι ο φωτεινός δίσκος στον ουρανό δεν ήταν η Σελήνη, αλλά ο πλανήτης Αφροδίτη, όπως εμφανιζόταν κοντά στο ηλιοβασίλεμα τον Ιούνιο του 1890.

Η μέθοδος δεν περιορίζεται στη ζωγραφική. Ο Όλσον έχει εξετάσει ακόμη και τις συνθήκες κάτω από τις οποίες η Μέρι Σέλεϊ εμπνεύστηκε το «Φρανκενστάιν», συνδέοντας την περιγραφή του ονείρου που είχε αφηγηθεί η συγγραφέας με μια νύχτα με φεγγαρόφωτο στην Ελβετία, στις 16 Ιουνίου 1816.

Μπορεί η επιστήμη να αποκαλύψει τα πάντα για την τέχνη;

Η προσέγγιση έχει κερδίσει το ενδιαφέρον αρκετών ιστορικών τέχνης και αστρονόμων, χωρίς ωστόσο να απουσιάζουν οι επιφυλάξεις. Ορισμένοι ειδικοί επισημαίνουν ότι ένας ζωγράφος δεν αποτυπώνει πάντοτε μια πραγματική στιγμή με φωτογραφική ακρίβεια, καθώς μπορεί να συνδυάζει διαφορετικές αναμνήσεις, τοπία και χρονικές περιόδους.

Παρά τις διαφωνίες, η συνεργασία των δύο επιστημονικών πεδίων ανοίγει νέους δρόμους στην κατανόηση της τέχνης.

Μικρές λεπτομέρειες που για χρόνια θεωρούνταν ασήμαντες μπορεί τελικά να αποτελούν πολύτιμα στοιχεία για την ιστορία ενός έργου, αποδεικνύοντας ότι ακόμη και ένας σχεδόν αόρατος πλανήτης μπορεί να αλλάξει όσα γνωρίζουμε για έναν διάσημο πίνακα.

Πηγή: Smithsonian Magazine