Σώμα, Κτίσμα, Πρόσωπο: Επιστροφή στη χειρωνακτική πράξη

Υπάρχει κάτι βαθιά τίμιο –σχεδόν συγκινητικό θα έλεγε κανείς– στον τρόπο με τον οποίο η τέχνη επιστρέφει μερικές φορές στην πρωτογενή διαδικασία της οικοδόμησης, υπενθυμίζοντάς μας πως η ενασχόληση με τις εικαστικές τέχνες δεν αποτελεί χόμπι, αλλά εργασία. Και ως τέτοια πρέπει να αντιμετωπίζεται.

Με άξονα το επιμελητικό κείμενο που υπογράφει η Μελίνα Μπαρτατίλα, η οποία συμμετείχε και στην επιμέλεια της έκθεσης, στην οδό Νοταρά στα Εξάρχεια ο Απόστολος Τσορφόλιας και ο Βασίλης Χριστοδούλου συνέθεσαν μια συνάντηση που λειτουργεί ως ανασκαφή στο αστικό παρόν. Η χειρωνακτική πράξη στην έκθεση αυτή ξεπερνά τα όρια μιας απλής μεθόδου παραγωγής και μετατρέπεται σε μια χειρονομία αντίστασης και βαθιάς γείωσης.

Στο εργαστήριο της Νοταρά 44, οι δύο δημιουργοί επανέφεραν στο προσκήνιο την ίδια την τελετουργία της κατασκευής, την τριβή με την ακατέργαστη ύλη και τον σωματικό μόχθο που απαιτεί η γέννηση ενός κόσμου από το μηδέν. Αυτό που με γοητεύει στη συνομιλία μεταξύ τους είναι ότι το έργο τέχνης αρνείται την αποστείρωση ενός εικονικού περιβάλλοντος και συνυπάρχει οργανικά με τη χειρωνακτική εργασία, υπενθυμίζοντάς μας με τρόπο καθηλωτικό τη σημαντικότητα της αφής, του βάρους και της σωματικής ενέργειας. Του κόπου που απαιτείται για να παραχθεί κάτι καινούργιο.

Στο πλαίσιο του εγχειρήματός τους, επιδίωξα έναν διάλογο μαζί τους, επιχειρώντας να αποκωδικοποιήσω την προσέγγιση που ακολούθησαν.

«Σκαλωσιά»: Απόστολος Τσορφόλιας και Βασίλης Χριστοδούλου σε κοινή εικαστική δράση

―Είμαι αρκετά εξοικειωμένος με το εικαστικό σας έργο και γνωρίζω ότι δεν δείχνετε τη δουλειά σας εάν δεν υπάρχει από πίσω κάποια σοβαρή πρόθεση. Ποια ήταν η ανάγκη που σας ώθησε να παρουσιάσετε μέρος της καλλιτεχνικής σας παραγωγής;

Βασίλης/Απόστολος: Έχοντας υπάρξει συμφοιτητές στο ίδιο εργαστήριο, γνωρίζαμε ήδη τη βάση των καλλιτεχνικών μας πρακτικών. Χρειάστηκε να περάσουν κάποια χρόνια για να ξανασυναντηθούμε τυχαία, λόγω κοντινών στούντιο στο κέντρο της Αθήνας. Η μετέπειτα συνύπαρξή μας σε κοινό εργασιακό περιβάλλον μάς έφερε πιο κοντά στο να συζητήσουμε κοινούς προβληματισμούς σε σχέση με τη ζωή, την τέχνη και τη διαβίωση σε αυτή την πόλη. Αυτό αποτέλεσε τη βάση της επιθυμίας μας να φέρουμε τα έργα μας σε έναν διάλογο, ώστε να εξετάσουμε πιθανές συγγένειες, αντιθέσεις και σημεία συνάντησης, παρά τις διαφορετικές πρακτικές μας.

―Στις μέρες μας, η τέχνη συχνά αποϋλοποιείται ή γίνεται ψηφιακή. Εσείς, αντίθετα, επιλέγετε να λερώσετε τα χέρια σας, να μαζέψετε υλικά από τον δρόμο, να στήσετε «σκαλωσιές». Για ποιον λόγο στρέφεστε στη χειρωνακτική πράξη; Είναι η ανάγκη να νιώσετε την ύλη ή ένας τρόπος να αντισταθείτε στην ταχύτητα της εποχής;

Βασίλης: Δεν θεωρώ ότι η υλικότητα των αναλογικών μέσων προβάλλει καθεαυτή κάποια αντίσταση στην ταχύτητα της εποχής. Η επιλογή προς αυτήν προκύπτει περισσότερο από μια προσωπική ανάγκη για την επαφή με το υλικό και τις δυνατότητες που μου δίνει η ζωγραφική.
Η αντίσταση πιθανότερα βρίσκεται στους τρόπους που στέκεται κάποιος εικαστικός στον κόσμο και στη θέση που παίρνει απέναντι στα πράγματα που συμβαίνουν γύρω του. Οι φιλίες που κάνεις, οι κουβέντες που μοιράζεσαι, η ανάγκη να επικοινωνήσεις και η κατανόηση του άλλου είναι για μένα μορφές αντίστασης.

Απόστολος: Συμφωνώ ότι η αντίσταση στην ταχύτητα δεν αποτελεί προνόμιο κάποιου μέσου, κάποιες πρακτικές ίσως την ευνοούν, αν αυτό αποτελεί ζητούμενο. Στα δικά μου έργα, ανάλογα με το τι προσεγγίζω και τη διάθεση, επιλέγω διαφορετικά μέσα που συχνά συνδιαλέγονται. Ωστόσο αυτά συνήθως διατηρούν μια σχέση με την ύλη και τις τεχνικές, διότι με ενδιαφέρουν οι δυνατότητες και δυσκολίες που το κάθε υλικό φέρνει, τόσο στη δημιουργική διαδικασία όσο και στο αποτέλεσμα.

―Τα υλικά που μαζέψατε κουβαλούν ήδη μια «προηγούμενη ζωή» —τη φθορά, τη χρήση, την απόρριψη από την πόλη. Όταν παίρνετε ένα κομμάτι ξύλο ή ένα σκουριασμένο μέταλλο, νιώθετε ότι του δίνετε μια δεύτερη ευκαιρία ή ότι εκείνο επιβάλλει τη δική του ιστορία στο έργο σας; Πού σταματά η ιστορία του δρόμου και πού ξεκινά η δική σας παρέμβαση;

Βασίλης: Τα αντικείμενα που μπορεί να συλλέξω από τον δρόμο λειτουργούν περισσότερο ως ένα δευτερεύον υλικό σε σχέση με το έργο, τα αξιοποιώ για τις λειτουργικές τους χρήσεις, π.χ. κάδρα, βάσεις, καμβάς. Ωστόσο προσπαθώ η παρέμβασή μου να μη διαγράφει την καταγωγή τους αλλά να τη διατηρεί παρούσα, αφήνοντας ορατά επιμέρους στοιχεία από τις προηγούμενες χρήσεις τους. Αυτό ενδέχεται να διευρύνει το πλαίσιο της αφήγησης του έργου, χωρίς όμως να αποτελεί τη βασική μου αναζήτηση.

―Η έκθεση μοιάζει με ένα στιγμιότυπο μιας διαδικασίας που βρίσκεται σε εξέλιξη, σαν κάτι που χτίζεται ή γκρεμίζεται αυτή τη στιγμή. Πώς διαχειρίζεστε αυτό το «αβέβαιο μετά»; Σας τρομάζει το γεγονός ότι αυτή η συνύπαρξη στη Νοταρά είναι προσωρινή ή η ίδια η ομορφιά του έργου κρύβεται στην εφήμερη φύση του;

Απόστολος: Οι σύγχρονες εκθεσιακές πρακτικές είναι κατά βάση προσωρινές, με εξαίρεση ίσως τις μόνιμες μουσειακές συλλογές, τα μνημεία κ.τ.λ. Η δική μας δεν αποτελεί εξαίρεση, και είναι κι αυτή προσωρινή με όλες τις αδυναμίες που αυτό συμπεριλαμβάνει. Η ομορφιά, όπως λες, ίσως δεν κρύβεται στην προσωρινότητα καθεαυτή, αλλά στην απόπειρα για ένα ομαδικό εγχείρημα και στην εμπειρία που αποκτήθηκε από τη διαδικασία. Να έρθεις σε διάλογο, να επιμεληθείς και να παρουσιάσεις κάτι με όρους πιο προσωπικούς και αυτόνομους. Όταν αυτός ο κύκλος ολοκληρωθεί, δεν αφήνει κενό πίσω του, αλλά την εμπειρία της διαδικασίας.

―Οι καλλιτέχνες συνήθως προστατεύουν με πάθος την ατομικότητά τους. Εσείς ωστόσο αποφασίσατε να μοιραστείτε τον χώρο και να αφήσετε τον έναν να επηρεάσει τον άλλον. Πόσο δύσκολο ήταν να ρίξετε τις άμυνές σας και να επιτρέψετε στο έργο του άλλου να παρέμβει στο δικό σας; Τι μάθατε για τον εαυτό σας μέσα από αυτή τη «συνάντηση»;

Βασίλης: Κάθε έκθεση φέρει τις δικές της απαιτήσεις, ειδικότερα όταν την επιμέλεια την αναλαμβάνουν οι ίδιοι οι εικαστικοί, οι οποίοι δεν βρίσκονται συχνά σε αυτόν τον ρόλο. Ήταν ένα εγχείρημα στο οποίο προφανώς προέκυψαν δυσκολίες, αλλά μέσα από αυτό διαπιστώσαμε ότι όταν τα έργα έρχονται σε διάλογο πιο άμεσα και αυθόρμητα, αποκτούν πραγματικό ενδιαφέρον για εμάς. Πιστεύω επίσης ότι οι διάλογοι μεταξύ έργων συνήθως αναδεικνύουν στοιχεία που προηγουμένως δεν είχαμε παρατηρήσει ή συνδέσεις που δεν ήταν εξαρχής ορατές.

―Υπάρχει μια ενδιαφέρουσα αντίθεση στην έκθεση: από τη μία έχουμε τίτλους έργων που παραπέμπουν σε μια βίαιη απώλεια ή διαγραφή («The Murder», «Eyes Delete») και από την άλλη έννοιες που αφορούν τη φροντίδα, το χτίσιμο και τη «Στήριξη». Πώς συνδέεται στο μυαλό σας η καταστροφή (το σώμα που πλήττεται) με την ανοικοδόμηση (το κτίσμα που υψώνεται); Αποτελούν τα έργα σας μια προσπάθεια να θεραπεύσετε κάποιο τραύμα;

Απόστολος: Νομίζω ότι στην έκθεση εγγράφονται εμπειρίες που βιώνουμε εκτός στούντιο: η βία, τα κατακρεουργημένα σώματα από την εργασία, η πόλη που ανοικοδομείται - από ποιους και για ποιους; Μέσα σε αυτό το πλαίσιο συνυπάρχουν και στιγμές όπου τα σώματα αποκτούν πρόσωπο, φροντίζουν, στηρίζουν, αντιστέκονται. Το έργο δεν επιδιώκει να απαντήσει σε αυτές τις εντάσεις, αλλά να τις κρατήσει ανοιχτές, ως πεδίο σκέψης και όχι ως επίλυση. Σε σχέση με τη θεραπεία που αναφέρεις, ίσως σε υποσυνείδητο βαθμό υπάρχει ένας τέτοιος ρόλος, χωρίς όμως να αποτελεί τον κινητήριο λόγο του έργου.

―Όταν η έκθεση τελειώσει, τα πάντα αποσυναρμολογηθούν και φύγουν από τη Νοταρά, τι είναι αυτό που θα μείνει μέσα σας από αυτή τη συνάντηση; Ποιο είναι το πιο πολύτιμο «εύρημα» που κρατάτε ο ένας από τον άλλον;

Απόστολος: Κρατάω την ενέργεια που μου ξύπνησε ο αυθορμητισμός αυτής της διαδικασίας. Επειδή ξεκίνησε από ειλικρινή περιέργεια, διότι θελήσαμε να δούμε τι γίνεται αν βάλουμε σχέδια, ζωγραφιές και άλλα έργα μας δίπλα δίπλα, και φτιάξουμε ένα πλαίσιο συνεργασίας για να συνομιλήσουν.

Βασίλης: Πιστεύω πως η «σκαλωσιά» που προσπαθήσαμε να συνθέσουμε στη Νοταρά έχει βάλει τα θεμέλια για περαιτέρω εμβάθυνση και πειραματισμούς. Η αρχή έγινε, η όρεξη υπάρχει, και ελπίζω να έχουμε την ευκαιρία να δουλέψουμε πάλι μαζί και να “χτίσουμε”.