Στη Χώρα των Βάσκων

Δεν θυμάμαι πότε ήταν η τελευταία φορά που ταξίδεψα μέσω τουριστικού πρακτορείου. Δεν τα απορρίπτω. Προσφέρουν ολοκληρωμένα πακέτα, γλιτώνοντας τον πελάτη από το άγχος του προγραμματισμού. Από την άλλη, τα δρομολόγια είναι αυστηρά, οι αυθόρμητες επιλογές περιορισμένες κι εγώ αισθάνομαι μια πίεση και μια δέσμευση που δεν τις θέλω στις διακοπές μου· ειδικά όταν αποφασίζω να τις περάσω στον τόπο μιας εθνοτικής ομάδας που έχει παλέψει πολύ για την ανεξαρτητοποίησή της και, ακόμα κι αν δεν τα κατάφερε, είναι μια αυτόνομη κοινότητα με υψηλό επίπεδο αυτοδιοίκησης. Μιας εθνοτικής ομάδας που έχει καταφέρει να διατηρήσει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα της και τη γλώσσα της παρά το «στρίμωγμα» που υφίσταται διαχρονικά από την Ισπανία και τη Γαλλία.

Εντάξει, παραδέχομαι ότι η απόφαση που πήραμε με την παρέα να ταξιδέψουμε στη Χώρα των Βάσκων χωρίς αυστηρό πρόγραμμα οφείλεται κυρίως στα poteo (μπαρότσαρκες) που είχαμε σκοπό να κάνουμε, δοκιμάζοντας pintxos (μεζέδες) και πίνοντας txikitos (κρασί σε σφηνοπότηρα). Περισσότερα γι’ αυτό παρακάτω. Παίρνοντας τα πράγματα από την αρχή, ας δούμε πώς μπορεί να οργανώσει μόνος του ένας ταξιδιώτης μια 5ήμερη απόδραση στη Euskal Herria, όπως αποκαλούν οι Βάσκοι τον τόπο τους.

Τι είδαμε στη Χώρα των Βάσκων

Διάρκεια απευθείας πτήσης από Αθήνα για Μπιλμπάο 3 ώρες και 50 λεπτά. Ανάλογα με την ώρα άφιξης, προτείνεται μια πρώτη γνωριμία με την πόλη, που θα προσφέρει ένας περίπατος κατά μήκος του ποταμού Nervión. Θα συναντήσετε το περίφημο Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης Γκούγκενχαϊμ – το πιο αναγνωρίσιμο σύμβολο της πόλης από το 1997.

Σχεδιασμένο από τον Αμερικανό αρχιτέκτονα Φρανκ Γκέρι, το κτίριο του μουσείου είναι από μόνο του ένα μεγάλο γλυπτό κατασκευασμένο από τιτάνιο, ασβεστόλιθο και γυαλί. Οι εκθεσιακοί χώροι, μερικοί με εκπληκτικά σχήματα, είναι οργανωμένοι γύρω από ένα εντυπωσιακό αίθριο. Φρουρός εξωτερικά στέκει το έργο του Κουνς «Puppy», ένα γιγάντιο τεριέ από ανοξείδωτο ατσάλι καλυμμένο με χώμα και ανθοφόρα φυτά, αλλά και το «Maman» της Λουίζ Μπουρζουά, μια αράχνη ύψους 9 μ. κατασκευασμένη από χαλκό, μάρμαρο και ανοξείδωτο ατσάλι. Στις συλλογές του μουσείου θα βρείτε έργα των Γκίλμπερτ & Τζορτζ, Άντι Γουόρχολ, Ιβ Κλάιν και Μαρκ Ρόθκο.

Η πεζογέφυρα Zubizuri (λευκή γέφυρα) προσφέρει εξαιρετική θέα στο Γκούγκενχαϊμ, αλλά είναι και η ίδια ένα αξιοθέατο. Είναι γνωστή και ως Γέφυρα Καλατράβα, σχεδιασμένη καθώς είναι από τον γνωστό Ισπανό αρχιτέκτονα.

Το θέατρο Arriaga βρίσκεται επίσης πλάι στο ποτάμι · ένα υπέροχο κτίριο, εμπνευσμένο από την Όπερα του Παρισιού, που πήρε το όνομά του από τον μουσικό του Χουάν Κρισόστομο Αριάγκα, γνωστό ως Ισπανός Μότσαρτ (στα 13 του συνέθεσε την πρώτη του όπερα και λίγο πριν τα 20 πέθανε από φυματίωση).

Βλέπει κανείς καλύτερα το θέατρο Arriaga από τη Γέφυρα Arenal, που συνδέει τις συνοικίες Casco Viejo και Abando. Το Casco Viejo είναι το ιστορικό κέντρο της πόλης, μια πεζοδρομημένη περιοχή με καταστήματα, μπαρ και μνημεία. Τα μπαρ και τα εστιατόρια συγκεντρώνονται στις λεγόμενες «επτά οδούς», που αποτελούν την καρδιά του Casco Viejo.

Ιδανικό μέρος για poteo που λέγαμε νωρίτερα. Παραγγείλτε pintxos, ένα ή δύο σε κάθε μαγαζί και φύγατε για το επόμενο. Αν πάτε στο Gure Toki, δοκιμάστε τις κροκέτες από ουρά βοδιού ή τον μπακαλιάρο με σάλτσα pil-pil (σκόρδο και τσίλι). Αν δεν θέλετε να τα συνοδεύσετε με ξηρό οίνο, ζητείστε txacoli, ένα φρουτώδες, ημι-αφρώδες κρασί ή μηλίτη, τον οποίο προτιμούν πολλοί στην Ισπανία. Το Sorginzulo φημίζεται για το ψητό του φουά γκρα με μπριός πορτοκαλιού και το Victor Montes για τα μανιτάρια του. Γενικά, οι τιμές κυμαίνονται από 2,50 έως 6 ευρώ ανά pintxo – τίμιο, αν σκεφτεί κανείς πού έχουν φτάσει οι τιμές στην Αθήνα για κάτι πρόχειρο στο χέρι.

Μην παραλείψετε να περάσετε και από την Plaza Nueva, την πλατεία-ορόσημο του ιστορικού κέντρου και ένα από τα κέντρα της κοινωνικής ζωής της πόλης. Κάθε Κυριακή φιλοξενεί μια υπαίθρια αγορά για συλλέκτες βιβλίων και μεταχειρισμένων δίσκων. Αν συνεχίσετε τη βόλτα σας στην όχθη του ποταμού, θα συναντήσετε την αγορά La Ribera, όπου θα βρείτε ό,τι χρειάζεστε για να πάρετε μαζί σας λίγη από τη γεύση της βασκικής γαστρονομίας.

Το Μπιλμπάο

Δεύτερη μέρα στο Μπιλμπάο: προτείνουμε επίσκεψη στο Azkuna Zentroa, πολυχώρο που χαρακτηρίζεται ως Κέντρο Πολιτισμού και Αναψυχής και σχεδιάστηκε από τον Φιλίπ Σταρκ σε συνεργασία με τον Τιμπό Ματιέ. Φιλοξενεί κινηματογραφικές αίθουσες, γυμναστήριο, βιβλιοθήκη, εκθεσιακούς χώρους, ένα αμφιθέατρο, καταστήματα και εστιατόριο.

Αφού φάτε μια tarta de queso (ή gaztatarta στα βασκικά), το θρυλικό βάσκικο τσίζκεϊκ, στο Bascake για να πάρετε δυνάμεις, ξεκινήστε για τον λόφο Artxanda. Αν τον ανεβείτε με τα πόδια (θα σας πάρει καμιά ώρα), θα έχετε την ευκαιρία να ανακαλύψετε την πόλη από διαφορετικές οπτικές γωνίες. Υπάρχει ωστόσο και το τελεφερίκ, που άρχισε να λειτουργεί το 1915. Συνδέει το κέντρο του Μπιλμπάο με την κορυφή του λόφου Artxanda, διανύοντας μια απόσταση 770 μέτρων σε μόλις 3 λεπτά και στοιχίζει 1 ευρώ. Highlight ς η συνάντηση του τρένου που ανεβαίνει με αυτό που κατεβαίνει, τη στιγμή που και τα δύο αλλάζουν γραμμές.

Δίπλα στο τελεφερίκ της Artxanda βρίσκεται ένα μεγάλο μνημείο, το «Aterpe», επίσης γνωστό ως «La Huella», ένα γλυπτό του Χουάν Χοσέ Νοβέγια προς τιμήν όσων πολέμησαν ενάντια στα στρατεύματα του Φράνκο στον Εμφύλιο Πόλεμο. Σε υψόμετρο 300 περίπου μέτρων πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας, ο λόφος Artxanda συνδυάζει πανοραμική θέα με ένα ευρύ φάσμα επιλογών για αναψυχή και χαλάρωση. Δείτε από ψηλά τις αρμονικές κόκκινες καμάρες της γέφυρας La Salve. Πήρε το όνομά της λόγω της θέσης της στην καμπή του ποταμού, από όπου, σύμφωνα με τον μύθο, οι ναυτικοί που επέστρεφαν στο λιμάνι έβλεπαν για πρώτη φορά τη Βασιλική της Παναγίας της Begoňa και έλεγαν ένα salve, μια προσευχή. Είναι επίσης γνωστή ως Γέφυρα Γκούγκενχαϊμ, καθώς μέρος του μουσείου χτίστηκε ακριβώς από κάτω της.

Αν σας αρέσουν οι γέφυρες, μη χάσετε την Bizkaia στο Getxo, 15 χιλιόμετρα από το Μπιλμπάο. Με ύψος 45 μέτρων και άνοιγμα 160, συνδυάζει τις παραδόσεις της σιδηροκατασκευής του 19ου αιώνα με την τότε νέα, ελαφριά τεχνολογία των στριφτών χαλύβδινων συρματόσχοινων. Ήταν η πρώτη γέφυρα στον κόσμο που μετέφερε ανθρώπους και οχήματα με μια υπερυψωμένη αιωρούμενη πλατφόρμα και αποτέλεσε πρότυπο για πολλές παρόμοιες γέφυρες στην Ευρώπη, την Αφρική και την Αμερική, από τις οποίες μόνο λίγες σώζονται σήμερα. Έχει ανακηρυχθεί Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς από την UNESCO.

Αν συνεχίσετε τη βόλτα και κάτω από τον λόφο, ψάξτε για την περιοχή Bilbao la Vieja. Στους δρόμους, που φιλοξενούν πολλά μπαρ και εστιατόρια με βεράντες και απαράμιλλη θέα, θα συναντήσετε τοιχογραφίες διάσημων διεθνών καλλιτεχνών. Ιδανικό μέρος για μια craft μπίρα και μια picadita (μεξικάνικη τορτίγια).

Εστιατόρια στο Μπιλμπάο

Αν, πάλι, προτιμάτε πιο εκλεπτυσμένες γεύσεις, στο Μπιλμπάο υπάρχουν 11 εστιατόρια με αστέρι Michelin. Το Mina είναι ένα απ’ αυτά. Ο σεφ Álvaro Garrido δημιουργεί πιάτα fusion, με προϊόντα που του φέρνουν καθημερινά τοπικοί προμηθευτές, και με την ανοιχτή κουζίνα επιτρέπει στους πελάτες να βλέπουν ολόκληρη τη δημιουργική διαδικασία. Λίγο έξω απ’ το Μπιλμπάο, τρία αστέρια Michelin έχει πάρει το εστιατόριο Azurmendi. Γι’ αυτό δεν έχουμε να σας πούμε κάτι. Ίσως σε μια επόμενη επίσκεψη ή σε μια επόμενη ζωή.

Τρίτη μέρα στο Μπιλμπάο: μετά από έναν καφέ cortado, ξεκινήσαμε για το San Juan de Gaztelugatxe, το νησί που έπαιξε πρωταγωνιστικό ρόλο ως «Dragonstone» στην έβδομη σεζόν του «Game of Thrones». Ο πιο οικονομικός τρόπος για να πάει κανείς εκεί είναι το λεωφορείο (3 ευρώ σε 1,5 ώρα). Με αυτοκίνητο σε μισή ώρα είστε εκεί. Θάλασσα, άνεμος και 241 σκαλοπάτια. Στο τέλος των σκαλοπατιών μπορείτε να πατήσετε πάνω σ’ ένα αποτύπωμα που ο θρύλος λέει ότι άφησε ο Άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής και φέρνει καλή τύχη.

Στην κορυφή θα βρείτε ένα γραφικό εκκλησάκι αφιερωμένο στον άγιο και για περισσότερη τύχη χτυπήστε την καμπάνα τρεις φορές. Η διαδρομή δεν είναι εύκολη, αλλά με καλά παπούτσια θα σας πάρει μισή ώρα να πάτε και λίγο περισσότερο για να επιστρέψετε. Για να επισκεφτείτε το San Juan de Gaztelugatxe βγάλτε από πριν το δωρεάν εισιτήριό σας.

Κάντε μια στάση στο Bermeo για ψάρι και από εκεί πάρτε το τρένο για την Gernika, μια πόλη πλούσια σε ιστορία, που οι περισσότεροι γνωρίζουν από το εμβληματικό έργο του Πικάσο, απεικόνιση της φρίκης του πολέμου. Επισκεφθείτε την Casa de Juntas, την καρδιά της πολιτικής ζωής των Βάσκων, και δείτε το Δέντρο της Gernika, σύμβολο της ελευθερίας και της δημοκρατίας. Το Μέγαρο της Συνέλευσης της Gernika είναι στην πραγματικότητα μια εκκλησία και ένα Κοινοβούλιο. Αν και η εκκλησιαστική όψη του κτιρίου σήμερα έρχεται σε δεύτερη μοίρα σε σχέση με την πολιτική του διάσταση, διατηρεί τόσο την Αγία Τράπεζα όσο και τις κολυμβήθρες αγιασμού ως σιωπηλούς μάρτυρες του παρελθόντος. Όσο για το δέντρο, ο λαός της Βισκάγια στις συνελεύσεις συγκεντρωνόταν κάτω από τη σκιά βελανιδιών σε διαφορετικά μέρη αλλά σταδιακά συνήθισαν να συναθροίζονται σε ένα μόνο μέρος και κάτω από ένα μόνο δέντρο: το Δέντρο της Gernika. Φυτεμένο τον 18ο αιώνα, περιβάλλεται από κιονοστοιχίες. Αν και υπάρχουν αρχεία για παλαιότερα δείγματα, είναι το αρχαιότερο υπόλειμμα που έχει διασωθεί μέχρι σήμερα. Το τωρινό δέντρο φυτεύτηκε το 2015, διαιωνίζοντας έτσι τη συμβολική του σημασία, όπως ακριβώς η ψυχή του Euskal Herria συνεχίζει να μεταδίδεται από γενιά σε γενιά.

Επιστροφή το βραδάκι στο Μπιλμπάο και δείπνο στο Café Iruňa, που βρίσκεται μπροστά από τους περίφημους Jardines de Albia κι άνοιξε για πρώτη φορά τις πόρτες του το 1903. Τα 300 τετραγωνικά μέτρα του υποδιαιρούνται σε διαφορετικούς χώρους, με μοναδική διακόσμηση σε στιλ Μουδέχαρ, πολύχρωμες οροφές και πλούσια συλλογή πλακιδίων και τοιχογραφιών. Εμείς φάγαμε σαλάτα καβουριού με αβοκάντο και μάνγκο, αγκινάρες σε παρμαντιέ με τρούφα και αποξηραμένα φρούτα και ήπιαμε αρωματικό λευκό κρασί ποικιλίας Verdejo.

Στο Σαν Σεμπαστιάν

Τέταρτη μέρα στη χώρα των Βάσκων: παίρνουμε το πρωινό τρένο για το Σαν Σεμπαστιάν. Εκεί, επιλέξαμε για τη διαμονή μας το Hotel de Londres y de Inglaterra, ένα ξενοδοχείο που υποδέχεται τους επισκέπτες στην Donostia, όπως λέγεται η πόλη στα βασκικά, για περισσότερα από 150 χρόνια. Τα πολυτελή δωμάτιά του εξακολουθούν να αντανακλούν τη λάμψη της Μπελ Επόκ. Από το μπαλκόνι παίρνουμε μια πρώτη ιδέα της πόλης. Στα δεξιά μας, η Παλιά Πόλη. Στα αριστερά μας, ο παραλιακός δρόμος. Και μπροστά μας ο υπέροχος κόλπος La Concha.

Η Ισαβέλλα Β΄ έκανε τη La Concha δημοφιλή το 1845, αφού οι γιατροί τής συνέστησαν να κάνει μπάνιο στη θάλασσα ως θεραπεία για τα δερματικά της προβλήματα. Σύντομα ακολούθησαν και οι υπόλοιποι της Αυλής και άνθρωποι της υψηλής κοινωνίας. Τόσο η παραλία όσο και ο κόλπος οφείλουν το όνομά τους στην ομοιότητα του σχήματός τους μ’ αυτό ενός κοχυλιού, όταν τα βλέπει κανείς από ψηλά. Η παραλία έχει μήκος 1.350 μέτρα και μέσο φάρδος 140 μέτρα, αν και οι παλίρροιες συχνά περιορίζουν τον διαθέσιμο χώρο. Ο λόφος Urgull υψώνεται στη μία της πλευρά και ο λόφος Igeldo στην άλλη. Η ψιλή χρυσή άμμος προσφέρεται για μια βόλτα χωρίς παπούτσια. Στην άμπωτη, μπορείτε να περπατήσετε μέχρι την παραλία Ondarreta ακολουθώντας το μονοπάτι που διασχίζει τη βραχώδη περιοχή που χωρίζει τις δύο παραλίες, γνωστή ως Pico del Loro ή ράμφος του παπαγάλου.

Αφού κάνουμε μια στάση στο Old Town Coffee για φρεσκοκαβουρδισμένο καφέ και τοστ με αβοκάντο, ανηφορίζουμε στο Monte Urgull. Υπάρχουν 4 μονοπάτια που ξεκινούν από την πόλη και καταλήγουν στην κορυφή του. Εμείς προτείνουμε αυτό που ανεβαίνει από την πλατεία Zuloaga και κατεβαίνει στο Paseo Nuevo. Το μονοπάτι ξεκινά δίπλα στο Μουσείο San Telmo, είναι ασφαλτοστρωμένο και στη διαδρομή θα συναντήσετε αρκετά παρατηρητήρια. Το καθένα απ’ αυτά προσφέρει μια διαφορετική πανοραμική θέα της πόλης. Σε μια απόσταση 2,7 χλμ. (μία ώρα περπάτημα) είναι αρκετά τα αξιοθέατα που θα συναντήσετε.

Το σημείο εκκίνησης, το Μουσείο San Telmo, αξίζει μια επίσκεψη, αν έχετε τον χρόνο. Στο παλαιότερο μουσείο στη Χώρα των Βάσκων (το κτίσμα ξεκίνησε ως μοναστήρι το 1562) θα συναντήσετε εκθέματα που απεικονίζουν την εξέλιξη της ζωής τους με την πάροδο του χρόνου. Μια στάση στη διαδρομή είναι σίγουρα το Αγγλικό Νεκροταφείο. Βρίσκεται εκεί από το 1924 και τα βρύα που καλύπτουν σχεδόν τα πάντα δημιουργούν ένα τρομαχτικό αλλά συνάμα μαγευτικό αποτέλεσμα. Συνεχίστε προς το Castillo de la Mota, ένα φρούριο του 12ου αιώνα που παρέμεινε απόρθητο, αντέχοντας πολλές επιθέσεις και πολιορκίες.

Στο υψηλότερο σημείο του λόφου βρίσκεται το Monumento al Sagrado Corazón (Μνημείο της Ιεράς Καρδίας). Το άγαλμα του Χριστού, ύψους 12 μέτρων, του καλλιτέχνη Φεδερίκο Κουλιότ Βαλέρα είναι ορατό από τη θάλασσα από απόσταση έξι χιλιομέτρων. Συνεχίζοντας κατηφορικά το μονοπάτι θα συναντήσετε το Batería de las Damas (Πυροβολείο των γυναικών). Γιατί ονομάστηκε έτσι; Στο κάτω μέρος του προμαχώνα βρισκόταν μια πηγή όπου οι γυναίκες πήγαιναν για να γεμίσουν τις στάμνες τους. Το μόνο μονοπάτι που οδηγούσε στην πηγή διέσχιζε το πυροβολείο. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα συχνές συναντήσεις μεταξύ στρατιωτών και γυναικών από την πόλη. Τις ημέρες που η θάλασσα είναι φουρτουνιασμένη θα δείτε από εκεί μια εκπληκτική εικόνα της πόλης, με τα κύματα να πηδούν πάνω από τον κυματοθραύστη.

Ο περίπατός μας τελειώνει στο Paseo Nuevo, που περιβάλλει τον λόφο Urgull. Ξεκινάει από το Ενυδρείο και καταλήγει στην Παλιά Πόλη, δίπλα στο συνεδριακό κέντρο Kursaal, όπου διεξάγεται το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου. Όλη η απόσταση του «νέου περιπάτου», όπως μεταφράζεται το Paseo Nuevo, μπορεί να καλυφθεί με τα πόδια σε περίπου 40 λεπτά. Αν πάτε στο Ενυδρείο, που χτίστηκε το 1928, θα δείτε, μεταξύ άλλων, τον σκελετό μιας φάλαινας που πιάστηκε το 1871. Μόλις λίγα μέτρα από το Ενυδρείο, θα βρείτε το Ναυτικό Μουσείο, που στεγάζει μέρος της ναυτικής κληρονομιάς της Χώρας των Βάσκων.

Συνεχίζουμε με μια βόλτα στην παλιά πόλη. Η Parte Vieja είναι ένας λαβύρινθος από λιθόστρωτα σοκάκια, με ιστορικά κτίρια, καταστήματα, pintxo bars και εστιατόρια. Αυτό το μέρος της πόλης χρονολογείται στον Μεσαίωνα, αλλά ανοικοδομήθηκε σε μεγάλο βαθμό μετά την πυρκαγιά του 1813. Μη χάσετε τη βασιλική Santa María del Coro και την Plaza de la Constitución, με τα περίτεχνα μπαλκόνια-θεωρεία που κάποτε χρησίμευαν για την παρακολούθηση ταυρομαχιών. Κάντε μια στάση στους κήπους Alderdi Eder μπροστά από το Δημαρχιακό Μέγαρο της πόλης, το Donostiako Udala, που φιλοξενούσε κάποτε το Gran Casino. Αφού ξεκουραστείτε, αναζητήστε το La Viňa στην οδό Calle 31 de Agosto για ένα gazta, το αυθεντικό βάσκικο τσίζκεϊκ. Χρυσαφένιο εξωτερικά, κρεμώδες στο εσωτερικό, απλό αλλά με γεύση που μένει αξέχαστη. Επισκεφθείτε και μια sidrería – εστιατόριο ή μπαρ, όπου το κύριο ποτό που σερβίρεται είναι ο μηλίτης (sidra). Εμείς δοκιμάσαμε στη Sidrería Beharri το παραδοσιακό μενού μηλίτη.

Πέμπτη μέρα της εκδρομής: ξεκινάμε για μια επίσκεψη στο Monte Igeldo με τον οδοντωτό (5,50 ευρώ για ενήλικες, 2,50 ευρώ για παιδιά με επιστροφή). Μεταφερόμαστε απευθείας στο vintage πάρκο αναψυχής (άνοιξε το 1912) που χαίρονται εξίσου ενήλικες και παιδιά. Το Monte Igueldo προσφέρει και μια εικόνα της πόλης που δεν πρέπει να χάσετε. Απολαύστε τη θέα πίνοντας ένα Cola Cao (ρόφημα σοκολάτας) στη βεράντα του Gastro-Bar Karrusel.

Επιστροφή με τον οδοντωτό και πάμε να δούμε τα γλυπτά του Εδουάρδο Τσιγίδα, «El Peine del Viento» (Η Χτένα του ανέμου). Πρόκειται για τρία τεράστια ατσάλινα κομμάτια σφυρηλατημένα πάνω στα βράχια. Βασικό χαρακτηριστικό του Σαν Σεμπαστιάν είναι η τέχνη σε ανοιχτούς χώρους, προσβάσιμους σε όλους. Έτσι, στην αντίθετη πλευρά του κόλπου, ως αντίστιξη στη «Χτένα του ανέμου», βρίσκεται το έργο «Construcción Vacía» (Κενή κατασκευή) του Χόρχε Οτέιθα, ύψους 6 μέτρων. Αν τύχει να βρεθείτε εκεί κοντά, σε φουρτουνιασμένη μέρα παρατηρήστε το από απόσταση και δείτε τη μάχη του με τα κύματα. Μας είπαν πως το γλυπτό αυτό αντανακλά το αγωνιστικό πνεύμα των κατοίκων της πόλης.

Τελευταίο μας βράδυ στη χώρα των Βάσκων (την επομένη πηγαίνουμε στο Μπιλμπάο για την πτήση της επιστροφής): αποφασίζουμε να ξοδέψουμε όσα χρήματα μας έχουν απομείνει. Κοινώς, ώρα για shopping. Ποιοτικά ρούχα με τον αέρα μιας παραθαλάσσιας πόλης, άνετα αλλά προσεγμένα. Εγώ πήρα και μια txapela, τον παραδοσιακό βάσκικο μπερέ. Και όσο για το δείπνο μας, είπαμε να το ρίξουμε έξω. Το Σαν Σεμπαστιάν έχει μαζέψει πολλά αστέρια Michelin. To Arzak και το Akelarre έχουν από τρία, το Amelia by Paulo Airaudo δύο, και πολλά ακόμη εστιατόρια μέσα στην πόλη και τις γύρω περιοχές έχουν πάρει διακρίσεις από τη «Βίβλο» της παγκόσμιας γαστρονομίας. Όχι, δεν πήγαμε σε κάποιο απ’ αυτά. Poteo κάναμε πάλι με pintxos και txikitos. Πώς αλλιώς;