Λειψυδρία: Το στοίχημα της υδατικής ανθεκτικότητας

Γράφει η Βασιλική Μπέσιου, Εμπειρογνώμονας σε θέματα Ανθεκτικότητας και Προσαρμογής στην Κλιματική Αλλαγή / Μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου του ΔΙΚΤΥΟΥ για τη Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα και την Ευρώπη

Κάθε καλοκαίρι, το νερό επιστρέφει στη δημόσια συζήτηση με τον πιο προβλέψιμο τρόπο: όταν αρχίζει να λείπει. Όταν πέφτει η στάθμη των ταμιευτήρων, όταν ένα νησί αναζητά έκτακτη λύση, όταν οι αγρότες ανησυχούν για την άρδευση, όταν οι δήμοι προσπαθούν να καλύψουν βιαστικά την αυξημένη ζήτηση.

Και όμως, το νερό δεν λείπει ξαφνικά.

Η λειψυδρία δεν εμφανίζεται από τη μία μέρα στην άλλη. Χτίζεται αργά και σταθερά, μέσα από γηρασμένες υποδομές, μεγάλες απώλειες στα δίκτυα, υπεράντληση, αδύναμη παρακολούθηση, αποσπασματικές παρεμβάσεις, άνιση χωρική κατανομή πόρων και αναγκών, αλλά και αυξανόμενη πίεση από την κλιματική αλλαγή, τον τουρισμό και την άρδευση.

Στο ΔΙΚΤΥΟ για τη Μεταρρύθμιση στην Ελλάδα και την Ευρώπη, αυτό ήταν το σημείο εκκίνησης που μας οδήγησε στην εκπόνηση της μελέτης που παρουσιάστηκε και συζητήθηκε τη Δευτέρα 22 Ιουνίου.

Στόχος μας ήταν να ανοίξουμε μια συζήτηση για τη λειψυδρία όχι ως εποχική ενόχληση ή ως έκτακτη δυσλειτουργία, αλλά ως μια διαρκή και κρίσιμη πρόκληση δημόσιας πολιτικής. Όχι ως ζήτημα μόνο περιβαλλοντικό ή τεχνικό, αλλά ως ζήτημα θεσμικής ικανότητας: μπορεί το κράτος να προβλέπει, να μετρά, να συντονίζει, να εφαρμόζει και να λογοδοτεί;

Στην πραγματικότητα, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο αν θα έχουμε αρκετό νερό. Είναι αν θα έχουμε αρκετό σχέδιο — και αν αυτό το σχέδιο θα μπορεί να εφαρμοστεί αποδοτικά και αποτελεσματικά.

Γι’ αυτό επιλέξαμε να μιλήσουμε για υδατική ανθεκτικότητα. Η λέξη «ανθεκτικότητα» χρησιμοποιείται συχνά και κινδυνεύει να ακούγεται γενική. Στην πραγματικότητα, όμως, έχει πολύ πρακτικό περιεχόμενο. Και στην περίπτωση του νερού σημαίνει να μπορούμε να προβλέψουμε την πίεση, να οργανώσουμε έγκαιρα την ανταπόκριση, να προσαρμόσουμε χρήσεις και υποδομές και να διασφαλίσουμε ότι οι κρίσιμες λειτουργίες μας μπορούν να συνεχιστούν ακόμη και σε συνθήκες συνεχόμενης πίεσης.

Ταυτόχρονα, σταθήκαμε και σε μια βασική διάκριση που συχνά παραβλέπεται: άλλο ξηρασία και άλλο λειψυδρία. Αν βλέπουμε τη λειψυδρία μόνο ως αποτέλεσμα της ξηρασίας, τότε περιμένουμε τη βροχή ή αναζητούμε κάθε φορά νέα έργα προσφοράς. Αν όμως τη δούμε ως πρόβλημα συστήματος, τότε η απάντηση αλλάζει: μείωση απωλειών, διαχείριση ζήτησης, αξιόπιστα δεδομένα, κανόνες χρήσης, τοπικά σχέδια και καθαρή διακυβέρνηση. Σε αυτή τη λογική, τα έργα φυσικά παραμένουν αναγκαία, αλλά αποκτούν πραγματική αξία όταν εντάσσονται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο: ως μέρος μιας πολιτικής που προλαμβάνει, ιεραρχεί και αξιολογεί το αποτέλεσμα, και όχι μόνο ως εκ των υστέρων απάντηση στην πίεση.

Σε αυτή την κατεύθυνση κινείται πλέον και η ευρωπαϊκή συζήτηση για το νερό, με αφορμή και την πρόσφατη Ευρωπαϊκή Στρατηγική Υδατικής Ανθεκτικότητας (European Water Resilience Strategy): αποδοτική χρήση πριν από την εξάντληση των πόρων, διαχείριση της ζήτησης πριν από νέα έργα προσφοράς, καλύτερα δεδομένα, διαφάνεια, πολυεπίπεδη διακυβέρνηση και χρηματοδότηση με βάση μετρήσιμα αποτελέσματα. Το μήνυμα είναι σαφές: η υδατική ανθεκτικότητα είναι υπόθεση εφαρμογής, συντονισμού και μετρήσιμου αποτελέσματος.

Για να μη μείνουμε όμως σε μια ελληνική, αυτοαναφορική συζήτηση, επιλέξαμε να κοιτάξουμε τη Νότια Ευρώπη. Όχι γιατί υπάρχουν έτοιμα μοντέλα προς αντιγραφή. Αλλά γιατί η Ισπανία, η Πορτογαλία και η Ιταλία αντιμετωπίζουν συγγενείς πιέσεις με την Ελλάδα: μεσογειακό κλίμα, αυξανόμενη έκθεση σε ξηρασίες, άνιση χωρική διαθεσιμότητα νερού, έντονη εποχικότητα, πίεση από άρδευση και τουρισμό, γηρασμένες υποδομές, απώλειες στα δίκτυα και περιφερειακές ανισότητες.

Το ενδιαφέρον, επομένως, δεν ήταν να πούμε «τι κάνει καλά» κάθε χώρα. Ήταν να δούμε ποιες θεσμικές λειτουργίες αναδεικνύονται μέσα από την εμπειρία τους και τι μπορεί να είναι χρήσιμο για την ελληνική συζήτηση.

Από αυτή τη συγκριτική ανάγνωση κρατήσαμε πέντε θεσμικά διδάγματα.

Πρώτον, χρειάζονται κανόνες πριν από την κρίση. Η εμπειρία δείχνει τη σημασία μηχανισμών που προηγούνται της κρίσης: σχέδια ξηρασίας, επίπεδα συναγερμού, δείκτες και προκαθορισμένα μέτρα. Το κρίσιμο δεν είναι ότι έτσι αποφεύγεται πάντα η κρίση, αλλά ότι μειώνεται ο αυτοσχεδιασμός όταν η πίεση αυξάνεται.

Δεύτερον, τα δεδομένα πρέπει να είναι κοινά, αξιόπιστα και δημόσια. Η παρακολούθηση των υδατικών αποθεμάτων δεν είναι μόνο τεχνικό εργαλείο. Είναι και εργαλείο κοινωνικής επίγνωσης. Όταν η πραγματική εικόνα είναι δημόσια διαθέσιμη, η συζήτηση για την κατανάλωση, την άρδευση, τον τουρισμό και τις χρήσεις γης γίνεται πιο συγκεκριμένη και πιο υπεύθυνη.

Τρίτον, τα δεδομένα πρέπει να επηρεάζουν τον σχεδιασμό. Αν η παρακολούθηση δεν συνδέεται εγκαίρως με τον χωρικό, τουριστικό και αναπτυξιακό σχεδιασμό, τότε απλώς καταγράφουμε την κρίση αντί να την προλαμβάνουμε. Αυτό είναι ιδιαίτερα κρίσιμο για νησιωτικές και τουριστικές περιοχές, όπου η υδατική φέρουσα ικανότητα πρέπει να γίνει μέρος της αναπτυξιακής συζήτησης.

Τέταρτον, η χρηματοδότηση πρέπει να συνδέεται με μετρήσιμη απόδοση. Οι φορείς δεν πρέπει να αξιολογούνται μόνο με βάση το αν υλοποίησαν έργα, αλλά με βάση το αν βελτίωσαν την τεχνική τους επίδοση: αν μείωσαν απώλειες, αν βελτίωσαν την ποιότητα υπηρεσιών, αν αύξησαν την επιχειρησιακή τους ικανότητα.

Πέμπτον, οι θεσμοί έχουν αξία μόνο όταν εφαρμόζονται και αξιολογούνται. Η ύπαρξη εργαλείων, σχεδίων ή δεικτών δεν εγγυάται από μόνη της αποτέλεσμα. Το αποτέλεσμα εξαρτάται από εφαρμογή, συντονισμό, τεχνική ικανότητα, διαφάνεια και λογοδοσία.

Με άλλα λόγια, από τη Νότια Ευρώπη δεν πήραμε ένα έτοιμο μοντέλο. Συνθέσαμε, μέσα από διδάγματα, έναν τρόπο να σκεφτούμε πιο πρακτικά την ελληνική πρόκληση: πώς περνάμε από τη γενική αναγνώριση του προβλήματος σε μηχανισμούς που γνωρίζουν εγκαίρως, ενεργοποιούν μέτρα, αξιολογούν αποτελέσματα και χτίζουν εμπιστοσύνη.

Οι προτάσεις μας για την Ελλάδα κινούνται πάνω σε αυτή τη λογική. Δεν αποτελούν πρόταση δημιουργίας νέων γραφειοκρατικών μηχανισμών. Αποτελούν πρόταση για ένα σύστημα που γνωρίζει εγκαίρως πού υπάρχει πίεση, διαθέτει δεδομένα, ενεργοποιεί προκαθορισμένα μέτρα, αξιολογεί τους φορείς και χρηματοδοτεί παρεμβάσεις με βάση το αποτέλεσμα.

Γι’ αυτό μιλάμε για πέντε κατευθύνσεις: εθνικό πλαίσιο υδατικής διακυβέρνησης, εθνική πλατφόρμα υδατικών δεδομένων, τοπικά σχέδια υδατικής ανθεκτικότητας — ειδικά για περιοχές υψηλού κινδύνου, στόχοι μείωσης απωλειών και συγκριτική αξιολόγηση επιδόσεων ανά φορέα, και χρηματοδότηση με μετρήσιμα αποτελέσματα.

Στην ουσία, πρόκειται για μια μετάβαση από την αποσπασματική δράση στη συστηματική διακυβέρνηση. Από τα έργα στο πλαίσιο. Από την εκ των υστέρων ανταπόκριση στην προκαθορισμένη πρόληψη. Από τις προθέσεις στη μετρήσιμη λογοδοσία.

Αυτό που επιδιώξαμε με τη μελέτη δεν ήταν να κλείσουμε τη συζήτηση. Ήταν να την ανοίξουμε με τρόπο τεκμηριωμένο, θεσμικά σοβαρό και πολιτικά χρήσιμο. Η λειψυδρία δεν είναι υπόθεση ενός μόνο υπουργείου, ενός δήμου ή μιας περιφέρειας. Είναι πεδίο όπου δοκιμάζεται η ικανότητα της χώρας να προετοιμάζεται πριν από την κρίση.

Γιατί τελικά, η ερώτηση δεν είναι μόνο αν θα έχουμε νερό. Είναι αν θα έχουμε την προσαρμοστικότητα και το σχέδιο για να το διαχειριστούμε πριν γίνει κρίση.

** Τη μελέτη με τίτλο «Λειψυδρία και Υδατική Ανθεκτικότητα – Θεσμικά διδάγματα από τη Νότια Ευρώπη και προτάσεις πολιτικής για την Ελλάδα» μπορείτε να τη βρείτε στην ιστοσελίδα του ΔΙΚΤΥΟΥ.