Προδιαβήτης: Το καμπανάκι που δεν πρέπει να αγνοήσουμε

Μια εξέταση αίματος δείχνει το σάκχαρο λίγο πάνω από τα φυσιολογικά όρια. Είναι κάτι που πρέπει να μας ανησυχήσει ή απλώς μια ένδειξη που χρειάζεται παρακολούθηση; Ο προδιαβήτης είναι μια κατάσταση που συχνά δεν προκαλεί συμπτώματα, αλλά μπορεί να αποτελεί την πρώτη προειδοποίηση ότι ο μεταβολισμός μας δυσκολεύεται να διαχειριστεί τη γλυκόζη. Και παρότι η εξέλιξή του σε διαβήτη δεν είναι αναπόφευκτη, η αδράνεια μπορεί να έχει συνέπειες.

Ο ενδοκρινολόγος Αριστείδης Λύτρας εξηγεί στην ATHENS VOICE τι σημαίνουν οι διαφορετικές τιμές σακχάρου, πότε χρειάζεται καμπύλη γλυκόζης, πώς συνδέεται ο προδιαβήτης με το σωματικό βάρος και την κληρονομικότητα και γιατί η σωστή διατροφή και η συστηματική άσκηση μπορούν να αλλάξουν την πορεία της υγείας μας.

— Κάποιος κάνει εξετάσεις και βλέπει το σάκχαρό του λίγο ανεβασμένο. Πρέπει να ανησυχήσει;

Το πόσο θα ανησυχήσει θα εξαρτηθεί από τη συνολικότερη υγεία του τη συγκεκριμένη στιγμή, από το αν το γνώριζε και παλιότερα ή όχι και από το τι έχει αλλάξει σε σχέση με την τελευταία φορά. Σίγουρα πρέπει να πάει στον γιατρό. Όταν μιλάμε για αυξημένο σάκχαρο νηστείας, συνήθως εννοούμε τιμές από 100 mg/dL και πάνω. Για διαβήτη, η γλυκόζη νηστείας είναι από 126 mg/dL και πάνω. Αν κάποιος έχει δύο φορές τιμές γλυκόζης νηστείας από 126 και πάνω, σε απόσταση τουλάχιστον 15 ημερών, χωρίς να είναι άρρωστος κάποια από αυτές τις φορές, τότε λέμε ότι έχει διαβήτη. Άρα τιμές γλυκόζης νηστείας από 100-125 mg/dL αντιστοιχούν σε προδιαβήτη.

— Ο προδιαβήτης είναι ασθένεια ή προειδοποιητικό σημάδι;

Στην πραγματικότητα, αυτοί που ασχολούνται με τον διαβήτη δεν βλέπουν την κατάσταση ως άσπρο ή μαύρο, αλλά ως ένα συνεχές. Από ένα σημείο και μετά, ίσως από ένα σάκχαρο νηστείας 95 mg/dL, που δεν ανήκει καν στον προδιαβήτη, αρχίζουμε και συζητάμε για το αν ο μεταβολισμός είναι απόλυτα φυσιολογικός. Κάποιες περιπτώσεις δεν κρύβουν πραγματικό κίνδυνο για διαβήτη, αλλά ίσως κάποια δυσκολία του συστήματος να διαβάσει καλά τα επίπεδα σακχάρου ή προβλήματα στον μηχανισμό που οδηγεί στην αφομοίωσή του. Άρα χρειάζεται περισσότερη διερεύνηση. Για τιμές γλυκόζης νηστείας από 100-125 mg/dL αντιμετωπίζουμε την κατάσταση ως προδιαβήτη, επομένως πρέπει να δώσουμε οδηγίες.

— Υπάρχουν συμπτώματα που δείχνουν ότι κάτι δεν πάει καλά;

Συνήθως τίποτα ιδιαίτερο. Μπορεί όμως ένας άνθρωπος με σάκχαρο νηστείας 100 mg/dL να παρουσιάσει αυξημένη διούρηση μετά από ένα γεύμα πλούσιο σε υδατάνθρακες, γιατί τότε το σάκχαρο μπορεί να ανεβαίνει πολύ. Αν ξεπεράσει τα 180-200 mg/dL, πολλές φορές υπάρχει αυξημένη διούρηση. Μπορεί λοιπόν να υπάρχουν συμπτώματα, παρότι δεν υπάρχει ακόμη διάγνωση διαβήτη με βάση τα κριτήρια που έχουμε θέσει. Δηλαδή, αν κάνω ένα γεύμα πολύ πλούσιο σε υδατάνθρακες και μετά, χωρίς να έχω πιει ιδιαίτερα υγρά, παρατηρήσω ασυνήθιστα μεγάλη αποβολή ούρων, αυτό είναι ένα επιπλέον προειδοποιητικό σημάδι.

— Μπορεί κάποιος να έχει φυσιολογική γλυκόζη νηστείας αλλά αυξημένη γλυκοζυλιωμένη;

Μπορεί. Αυτό συνήθως συμβαίνει όταν έχουμε αυξημένη γλυκόζη μετά το γεύμα. Το επόμενο πρωί, όμως, η γλυκόζη μπορεί να έχει επιστρέψει σε φυσιολογική τιμή.

— Πότε χρειάζεται καμπύλη σακχάρου;

Όταν έχουμε προδιαβήτη, για παράδειγμα με σάκχαρο νηστείας από 100 έως 125 mg/dL, είναι χρήσιμη μια καμπύλη. Παίρνει κάποιος 75 γραμμάρια καθαρής γλυκόζης σε νερό και μετράμε το σάκχαρο αμέσως πριν, στη μία ώρα και στις δύο ώρες. Βλέπουμε την ικανότητα του οργανισμού να διαχειριστεί τη γλυκόζη, ώστε να μην παραμένει αυξημένη στο αίμα. Στις δύο ώρες, τιμές κάτω από 140 mg/dL θεωρούνται φυσιολογικές, από 140 έως 199 mg/dL αντιστοιχούν σε προδιαβήτη, ενώ από 200 mg/dL και πάνω βρίσκονται στο διαγνωστικό εύρος του διαβήτη. Συνήθως μετράμε παράλληλα και την ινσουλίνη, γιατί αυτό μας δίνει επιπλέον πληροφορίες: πόση ινσουλίνη χρειάζεται ο οργανισμός για να επαναφέρει τη γλυκόζη στα φυσιολογικά επίπεδα. Εδώ μπαίνει και η έννοια της αντίστασης στην ινσουλίνη, η οποία υπάρχει και σε κατάσταση νηστείας, αλλά πολλές φορές τη βλέπουμε κυρίως μετά τα γεύματα. Χρειάζονται πολύ υψηλά επίπεδα ινσουλίνης για να έρθει το σάκχαρο στα φυσιολογικά.

Ο ρόλος του βάρους και της κληρονομικότητας

— Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο; Πόσο μετρούν η κληρονομικότητα και το βάρος;

Υπάρχει ο διαβήτης τύπου 2, ο πιο συνηθισμένος τύπος διαβήτη, στον οποίο ένας άνθρωπος κληρονομεί συνήθως μια προδιάθεση. Αυτή μπορεί να εκδηλωθεί όταν αυξηθεί το βάρος του και όταν ο λιπώδης ιστός φτάσει στο όριο της ικανότητάς του να αποθηκεύει περισσότερη ενέργεια. Από ένα σημείο και μετά, για να συνεχίσει να το κάνει αυτό, χρειάζονται πολύ υψηλές ποσότητες ινσουλίνης, που συχνά δεν επαρκούν κιόλας. Μπορεί να δούμε αυξημένα λιπίδια στο αίμα, όπως τα τριγλυκερίδια, ενώ σε ένα υπερηχογράφημα ήπατος μπορεί να φανεί αρχόμενη λιπώδης διήθηση. Μπορεί επίσης να είναι χαμηλές οι τιμές της καλής χοληστερίνης, της HDL. Αυτά σχετίζονται με αυτό που λέμε μεταβολικό σύνδρομο.

— Μπορεί ο προδιαβήτης να υποχωρήσει και οι τιμές να επιστρέψουν στα φυσιολογικά επίπεδα;

Ναι. Όταν κάποιος φτάσει στο κρίσιμο σωματικό βάρος στο οποίο αρχίζει να εκδηλώνει προδιαβήτη, έχει τη δυνατότητα, με σωστή διατροφή και άσκηση και ενδεχομένως κάποια αγωγή, συνήθως με μετφορμίνη, να επιστρέψει στα φυσιολογικά επίπεδα. Η απώλεια βάρους και η άσκηση μπορούν να βοηθήσουν σ’ αυτή την επιστροφή. Συνεχίζει να έχει αυτή την προδιάθεση, γι’ αυτό χρειάζεται να διατηρεί τις αλλαγές και να παρακολουθεί τις τιμές του. Υπάρχουν προδιαθέσεις που σχετίζονται με σχετικά χαμηλή ινσουλίνη και προδιαθέσεις που σχετίζονται με υψηλή ινσουλίνη. Στη δεύτερη περίπτωση μπορεί να υπάρχει μια κόπωση του παγκρέατος με την πάροδο του χρόνου. Καθώς ανεβαίνουν οι τιμές του σακχάρου, το πάγκρεας δεν μπορεί να διαβάσει καλά αυτές τις τιμές, αποσυντονίζεται κάπως το κύτταρο που είναι υπεύθυνο για την έκκριση της ινσουλίνης και σιγά σιγά αρχίζει η ανεπάρκεια. Όσο επιδεινώνεται και όσο παρατείνεται μια προδιαβητική κατάσταση, τόσο επιβαρύνεται η μελλοντική μας υγεία. Το καλύτερο είναι να επιστρέψουμε όσο πιο γρήγορα μπορούμε στα φυσιολογικά επίπεδα και να συνεχίσουμε την άσκηση και τη σωστή διατροφή, που έχουν καθοριστική σημασία.

Διατροφή, άσκηση και φάρμακα: τι βοηθά στον προδιαβήτη

— Ποιες αλλαγές στη διατροφή έχουν πραγματικό αποτέλεσμα; Πρέπει να κόψουμε τη ζάχαρη και τους υδατάνθρακες;

Σίγουρα βοηθάει ο περιορισμός των υδατανθράκων από τροφές όπως το ψωμί, το ρύζι, η πατάτα, τα μακαρόνια. Το ίδιο ισχύει για τη ζάχαρη. Υπάρχουν υδατάνθρακες σε πολλές τροφές. Στα όσπρια, για παράδειγμα, οι υδατάνθρακες συνδυάζονται με φυτικές ίνες και πρωτεΐνη, γι’ αυτό γενικά είναι πολύ καλά ανεκτά. Δεν είναι κάτι που θα προβληματίσει, ιδίως στον προδιαβήτη. Γενικά, θέλουμε να αποφεύγουμε μεγάλες ποσότητες υδατανθράκων στο ίδιο γεύμα. Αυτό είναι που στους περισσότερους στρεσάρει το σύστημα και το πάγκρεας.

— Πόσο βοηθάει η καθημερινή άσκηση; Αρκεί το περπάτημα;

Η γενική σύσταση είναι τουλάχιστον 30 λεπτά μέτριας έντασης αερόβιας άσκησης, πέντε φορές την εβδομάδα. Αυτό μπορεί να καλυφθεί με ζωηρό περπάτημα. Έχουν προστεθεί και δύο με τρεις φορές την εβδομάδα ασκήσεις αντίστασης και ευλυγισίας. Η ενδυνάμωση βοηθά στη διατήρηση της μυϊκής μάζας, η οποία είναι μεταβολικά ενεργή και συμβάλλει στον έλεγχο του σωματικού βάρους. Παράλληλα, η άσκηση βοηθά και στην ισορροπία μας. Όσο μεγαλώνουμε, χρειάζεται να είμαστε όσο το δυνατόν πιο ασκημένοι.

— Πόσα κιλά πρέπει να χάσει ένας υπέρβαρος άνθρωπος για να μειώσει ουσιαστικά τον κίνδυνο;

Υπάρχουν διαβαθμίσεις. Η απώλεια του 5% του σωματικού βάρους είναι ένα πρώτο όριο που θεωρούμε ότι θα φέρει στους περισσότερους μεταβολικό όφελος. Το 10% συνήθως φέρνει πολύ σημαντικό μεταβολικό όφελος. Δηλαδή, κάποιος που είναι 100 κιλά να γίνει 90. Αυτό σχετίζεται με το όριο του λιπώδους ιστού. Δημιουργώντας χώρο στον λιπώδη ιστό, τον κάνεις ξανά αποτελεσματικό στο να αποθηκεύει την ενέργεια που περισσεύει. Διαφορετικά, τα λιπίδια μπορεί να συσσωρεύονται σε άλλους ιστούς και όργανα, όπως το ήπαρ και το πάγκρεας. Επομένως, έχουμε αυτή τη λιπώδη διήθηση ή εναπόθεση. Παρότι η αλλαγή μετριέται σε κιλά, έχει και ποιοτική σημασία για τη λειτουργία του λιπώδους ιστού. Ο λιπώδης ιστός τώρα επαρκεί, ενώ πριν, που είχε φτάσει στο όριό του, δεν επαρκούσε πια.

— Πότε χρειάζεται φαρμακευτική αγωγή και πότε αρκούν οι αλλαγές στον τρόπο ζωής;

Υπάρχουν παλιότερες μελέτες που είχαν εξετάσει ανθρώπους με προδιαβήτη και είχαν δείξει πόσο σημαντικό είναι ένα συστηματικό πρόγραμμα διατροφής και άσκησης για την αποτροπή της εξέλιξης σε διαβήτη. Το αν και πότε θα προστεθεί μετφορμίνη κρίνεται κατά περίπτωση. Αν κάποιος παρουσιάζει μεγαλύτερη αντίσταση στην ινσουλίνη, αν έχει πολύ υψηλή ινσουλίνη νηστείας, η οποία παρά τις προσπάθειές μας δεν βελτιώνεται, τότε το φάρμακο μπορεί να βελτιώσει τα επίπεδα της ινσουλίνης νηστείας και συνολικά το προφίλ της έκκρισής της. Αυτό μπορεί τελικά να μειώσει και τον λιπώδη ιστό, καθώς η ινσουλίνη ευνοεί τον λιπώδη ιστό περισσότερο από τον μυϊκό.

Οι επιπλοκές του διαβήτη και η σημασία του ελέγχου

— Πού μπορεί να οδηγήσει ο διαβήτης εφόσον δεν αντιμετωπιστεί;

Σε πολύ σημαντικές επιπλοκές. Μια από τις πιο ακραίες είναι ο ακρωτηριασμός. Η βλάβη στην κυκλοφορία και στο αρτηριακό σύστημα μπορεί να είναι τόσο σοβαρή, που να μην αιματώνεται καλά ένα πόδι και τελικά να πρέπει να ακρωτηριαστεί.

— Κάτι λιγότερο ακραίο;

Όλα ακραία είναι στην πραγματικότητα. Το να πάθεις ένα έμφραγμα, που είναι πολύ πιο συχνό σ’ έναν άνθρωπο με διαβήτη, είναι επίσης πολύ σοβαρό. Ο διαβήτης μπορεί να οδηγήσει και σε τύφλωση, σε εγκεφαλικά. Είναι πολύ βαριές οι επιπλοκές. Απλώς έρχονται αργά. Οι περισσότεροι άνθρωποι με διαβήτη καταλήγουν από καρδιαγγειακά νοσήματα. Αυτές οι επιπλοκές μπορεί να προκαλέσουν αναπηρία ή ακόμη και θάνατο. Και επειδή ο διαβήτης είναι μια κατάσταση στην οποία δεν αισθάνεσαι πολλά, προχωράει ύπουλα.

— Κάθε πότε πρέπει να ελέγχουμε το σάκχαρό μας;

Σίγουρα μια εξέταση σακχάρου τον χρόνο είναι απαραίτητη. Αν κάποιος βρίσκεται σε επίπεδα προδιαβήτη, χρειάζεται και πιο συχνά. Εκεί πρέπει έτσι κι αλλιώς να ακολουθήσει μια μακροχρόνια στρατηγική παρακολούθησης και αντιμετώπισης.
Υπάρχουν κι άλλες παράμετροι που πρέπει να εξετάζουμε. Για παράδειγμα, η αυξημένη λιποπρωτεΐνη Lp(a), ένας επιβαρυντικός παράγοντας που τα τελευταία χρόνια ελέγχουμε περισσότερο. Η εξέτασή της είχε συμπεριληφθεί και στο κρατικό πρόγραμμα προληπτικών εξετάσεων, οπότε πλέον περισσότερος κόσμος γνωρίζει αν έχει αυξημένη Lp(a). Όλα αυτά συνυπάρχουν. Αν ένας άνθρωπος έχει προδιαβήτη και χρόνια υπερλιπιδαιμία, θα ήταν πολύ χρήσιμο να επισκεφτεί και τον καρδιολόγο, ώστε να εκτιμήσει τον συνολικό καρδιαγγειακό κίνδυνο και να τον κατευθύνει σε πιο αυστηρό έλεγχο ορισμένων παραμέτρων.

— Στην Ελλάδα υπολογίζεται ότι περίπου 900.000 άνθρωποι ζουν με διαβήτη. Για χρόνια λέγαμε ότι οι μισοί δεν το γνωρίζουν. Έχει αλλάξει αυτή η εικόνα; 

Για αρκετά χρόνια θεωρούσαμε ότι το 50% δεν το γνωρίζει. Πιστεύω ότι περισσότεροι το γνωρίζουν τώρα. Ο έλεγχος γίνεται πιο συστηματικά, επιπλέον υπάρχει και περισσότερη ενημέρωση.

— Ποιο είναι το μεγαλύτερο λάθος όσων μαθαίνουν ότι έχουν προδιαβήτη; Τι τους συμβουλεύετε να κάνουν πρώτα;

Θα πρέπει να επισκεφθούν τον γιατρό, ώστε να αξιολογηθεί συστηματικά η κατάστασή τους. Έχουμε διαφορετικούς ανθρώπους, διαφορετικούς σωματότυπους που μπορεί να έχουν προδιαβήτη, άρα πρέπει να εξατομικεύσουμε την προσέγγιση. Αν κάποιος δεν περπατάει, το να αρχίσει να περπατάει είναι μια πρώτη, εξαιρετικά αποδοτική προσέγγιση. Να δει επίσης έναν διατροφολόγο, ώστε να διαμορφώσουν μια διατροφή με λιγότερους υδατάνθρακες ανά γεύμα, καλύτερα κατανεμημένους στη διάρκεια της ημέρας, περιορίζοντας τα κορεσμένα λιπαρά και τις τροφές με πολλές θερμίδες και χαμηλή θρεπτική αξία. Δεν είναι άσπρο ή μαύρο, είναι μια γκρίζα ζώνη. Μπαίνοντας στον προδιαβήτη, ουσιαστικά αρχίζουν και δημιουργούνται προβλήματα. Η δυνατότητα που έχει ένας άνθρωπος με προδιαβήτη να παρέμβει είναι σημαντική. Ξεκινώντας από αυτά τα δύο βασικά, τη διατροφή και την άσκηση, και ενδεχομένως με φαρμακευτική αγωγή, μπορεί να τον ελέγξει. Το θέμα είναι να μη μείνει αδρανής.