Η διαγραφή και τροποποίηση αναμνήσεων περνά από την επιστημονική φαντασία στη νευροεπιστήμη: Οι νέες δυνατότητες και τα ηθικά διλήμματα.
Συνηθίσαμε πια αυτά που κάποτε φάνταζαν ως σενάρια ταινίας ή βιβλία επιστημονικής φαντασίας να γίνονται ή να ετοιμάζονται να γίνουν μέρος της πραγματικότητάς μας. Έτσι και η διαγραφή ή τροποποίηση της μνήμης, η παρέμβαση στις ίδιες μας τις αναμνήσεις, έρχεται όλο και πιο κοντά μας. Ίσως μόνο ο Όργουελ να ξέρει, όταν στο «1984» λέει πως «το παρελθόν δεν υπάρχει παρά μόνο στο μυαλό μας. Και ό,τι υπάρχει στο μυαλό μπορούμε να το ελέγξουμε»…
Η «Αιώνια λιακάδα ενός καθαρού μυαλού» και η ανθρώπινη επιθυμία να ξεχάσουμε ό,τι μας πλήγωσε
Στο μακρινό, από το 2004, φιλμ «Η αιώνια λιακάδα ενός καθαρού μυαλού» του Μισέλ Γκοντρί, ο τίτλος του οποίου βασίστηκε σε στίχο του Άγγλου ποιητή Αλεξάντερ Πόουπ, το δίλημμα είναι: αν μπορούσες να διαγράψεις έναν οδυνηρό έρωτα απ’ το μυαλό σου, θα το έκανες ή όχι; Ο Τζόελ και η Κλεμ επιλέγουν να διαγράψουν ο ένας τον άλλον από τη μνήμη τους, μόνο για να διαπιστώσουν ότι οι πληγές είναι συχνά οι απαραίτητες σκιές που κάνουν τις καλές στιγμές να λάμπουν πιο έντονα. Στη πολύκροτη σειρά «Black Mirror», στο τρίτο και τελευταίο επεισόδιο της πρώτης σεζόν του 2011, «The Entire History of You», οι αναμνήσεις μπορούν να προβληθούν και να διαγραφούν κατά βούληση. Το αποτέλεσμα; Παράνοια, δυσπιστία, απώλεια νοήματος! Στο κλασικό βιβλίο του 1932 «Ο θαυμαστός καινούργιος κόσμος» του Άλντους Χάξλεϊ, η κοινωνία διατηρεί την ευτυχία της καταπνίγοντας τη θλίψη με φάρμακα και ελεγχόμενο περιεχόμενο, μια ευτυχία κατασκευασμένη, χωρίς αλήθεια. Στο επιτυχημένο anime «Erased», του 2016, ο πρωταγωνιστής επιστρέφει στο παρελθόν για να αλλάξει μια τραγική ανάμνηση, μόνο για να αντιληφθεί ότι η λύτρωση δεν προκύπτει από τη διαγραφή, αλλά από την αποδοχή και την επανόρθωση. Οι δημιουργοί, οι σπουδαίοι λόγιοι και καλλιτέχνες, πάντα αγγίζουν το θέμα της μνήμης και του αν η όποια παρέμβαση σ’ αυτήν θα μπορούσε να μας σώσει απ’ τα χαοτικά μας τραύματα ή μήπως αυτά είναι αναγκαία για την ίδια μας την ύπαρξη; Πάντως σήμερα αυτή η εξωπραγματική τεχνολογία της διαγραφής της μνήμης τελικά δεν είναι πια και τόσο φανταστική.
Από το πειραματικό εργαστήριο στα πρώτα βήματα της πραγματικότητας
Το 2009, μια ομάδα ερευνητών του Πανεπιστημίου του Τορόντο κατάφερε να διαγράψει επιλεκτικά αναμνήσεις σε ποντίκια, εγχέοντας μια τοξίνη στην αμυγδαλή – τον εγκεφαλικό πυρήνα που σχετίζεται με την επεξεργασία των συναισθημάτων. Η ομάδα έκανε ένα τολμηρό βήμα: έδειξε ότι είναι δυνατό να αφαιρέσουμε το «συναισθηματικό φορτίο» από μια μνήμη, διατηρώντας την ανάμνηση ως πληροφορία αλλά αποδυναμώνοντας την επίδρασή της. Η καθηγήτρια Ψυχολογίας και Φυσιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο και ανώτερη ερευνήτρια στη συνεργαζόμενη Παιδιατρική Κλινική SickKids Σίνα Τζόσλιν, παγκόσμια αναγνωρισμένη για την έρευνά της πάνω στους εγκεφαλικούς μηχανισμούς της μνήμης, έχει αφιερωθεί στην έρευνα των εγγραμμάτων, δηλαδή των νευρωνικών ιχνών που αποθηκεύουν τις αναμνήσεις. Χρησιμοποιώντας προηγμένες τεχνικές όπως η οπτογενετική και η απεικόνιση σε πραγματικό χρόνο, έχει καταφέρει να εντοπίσει και να τροποποιήσει συγκεκριμένα εγγράμματα στον εγκέφαλο, ανοίγοντας τον δρόμο για πιθανές θεραπείες διαταραχών μνήμης. Άλλες μελέτες έχουν εστιάσει σε εναλλακτικές μεθόδους, όπως στη χορήγηση προπρανολόλης, ενός β-αναστολέα που μπορεί να αποδυναμώσει τη συναισθηματική φόρτιση μιας ανάμνησης. Άλλοι επιστήμονες κάνουν χρήση φωτός, εφαρμόζουν δηλαδή τη λεγόμενη οπτογενετική για την ενεργοποίηση ή απενεργοποίηση νευρωνικών κυκλωμάτων μνήμης. Έχει ακόμα, μελετηθεί και εκτιμηθεί πως η αναπαραγωγή ήχων και οσμών κατά τη διάρκεια του ύπνου επηρεάζει την εδραίωση ή αναδιαμόρφωση μνημών. Ακόμα και η εισπνοή αερίων ή η χρήση «έξυπνων» φαρμάκων που επηρεάζουν τη μνήμη έχουν μελετηθεί σε πρώιμο στάδιο. Όλα αυτά καταλήγουν στο ότι η δυνατότητα επεξεργασίας αναμνήσεων δεν ανήκει πλέον αποκλειστικά στη σφαίρα της φαντασίας.
Αν δεν μπορούμε να θυμηθούμε ποιοι ήμασταν, πώς μπορούμε να ξέρουμε ποιοι είμαστε;
Φυσικά, η πρώτη και πιο προφανής εφαρμογή αυτής της τεχνολογίας αφορά την ιατρική: άνθρωποι που πάσχουν από μετατραυματική διαταραχή άγχους ή PTSD, θύματα κακοποίησης, πολέμου ή τροχαίων ατυχημάτων θα μπορούσαν να ελαφρύνουν το ψυχικό τους φορτίο μέσω της διαγραφής ή αποδυνάμωσης των τραυματικών αναμνήσεων.
Όμως τι γίνεται αν αυτή η τεχνολογία βγει εκτός του αυστηρά κλινικού πλαισίου; Τι σημαίνει να επιλέγεις να ξεχάσεις κάτι δυσάρεστο επειδή απλώς «δεν σου άρεσε»; Ο δρ. Έινταν Τζ. Χορνερ, Βρετανός νευροεπιστήμονας, καθηγητής στο Τμήμα Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου του Γιορκ και ειδικός στη μελέτη της ανθρώπινης μνήμης και της ανασυγκρότησης των αναμνήσεων, που έχει εστιάσει την έρευνά του στην επεισοδιακή μνήμη και ειδικότερα στη διαδικασία της ανασυγκρότησης, σημειώνει πως το να παρέμβεις ώστε να απαλείψεις κάτι που σε πλήγωσε «μοιάζει με πλαστική χειρουργική μνήμης». Οι φιλόσοφοι θεωρούν τη μνήμη θεμέλιο της ταυτότητας. Όπως είχε πει ο Τζον Λοκ, η συνείδηση και η συνέχεια της μνήμης μας είναι που μας κάνουν το ίδιο πρόσωπο από μέρα σε μέρα. Αν επιλέξουμε να διαγράψουμε μια τραυματική εμπειρία, χάνουμε και τα μαθήματα που αυτή μας άφησε. Η δρ. Τζόσλιν παραδέχεται ότι «τεχνολογικά, είμαστε ακόμα μακριά από την εφαρμογή τέτοιων μεθόδων στους ανθρώπους». Όμως τα επιστημονικά βήματα είναι πλέον γεγονός και ίσως τα ηθικά όρια να συζητιούνταν ταυτόχρονα με την εξέλιξη της έρευνας στο συγκεκριμένο πεδίο. Η δυνατότητα της διαγραφής αναμνήσεων δεν είναι μόνο τεχνικό ζήτημα – είναι υπαρξιακό. Αν δεν μπορούμε να θυμηθούμε ποιοι ήμασταν, πώς μπορούμε να ξέρουμε ποιοι είμαστε;
Τεχνητές αναμνήσεις και ψηφιακή μνήμη: Η αντίστροφη όψη του νομίσματος
Ενώ η διαγραφή αναμνήσεων εγείρει ηθικά διλήμματα, η δημιουργία τεχνητών αναμνήσεων ή η ψηφιακή αποθήκευση της μνήμης ανοίγουν μια άλλη, εξίσου προβληματική πόρτα. Η γνωστική ψυχολόγος Ελίζαμπεθ Λόφτους, καθηγήτρια Ψυχολογίας και Νομικής στο UCLA εξειδικευμένη στη μαρτυρική μνήμη και στη δημιουργία ψευδών αναμνήσεων, απέδειξε, ήδη από τη δεκαετία του 1990, ότι οι άνθρωποι μπορούν να «θυμηθούν» γεγονότα που ποτέ δεν συνέβησαν, απλώς επειδή κάποιος τους τα αφηγήθηκε με πειστικό τρόπο. Η μελέτη της περίφημης «χαμένης στον παιδικό ζωολογικό κήπο» ανάμνησης έδειξε πόσο εύπλαστη είναι η ανθρώπινη μνήμη. Πρόκειται για ένα πείραμα ψευδούς μνήμης, που είναι σημείο επιστημονικής αναφοράς, στο οποίο ζητήθηκε από τους συμμετέχοντες να θυμηθούν τέσσερα περιστατικά από την παιδική τους ηλικία, που το ένα τους, ότι χάθηκαν σε ζωολογικό κήπο, ήταν ψευδές. Παρά το ότι δεν τους είχε συμβεί, οι περισσότεροι το θυμήθηκαν δίνοντας και λεπτομέρειες, κάτι που απέδειξε και επιστημονικά πλέον το πόσο εύκολα μπορεί να κατασκευαστεί ή να εμφυτευτεί μια ανάμνηση. Η εμφύτευση αναμνήσεων τεχνητά, με φάρμακα, εικόνες ή ακόμα και ηλεκτρομαγνητική διέγερση έχει ήδη δοκιμαστεί σε ζώα και δεν είναι απίθανο να εφαρμοστεί κάποτε και σε ανθρώπους. Σε πειράματα του MIT, επιστήμονες κατάφεραν να ενεργοποιήσουν ψευδείς μνήμες σε ποντίκια, αλλάζοντας τα νευρωνικά μονοπάτια που σχετίζονταν με έναν συγκεκριμένο χώρο, ώστε τα ποντίκια να φοβούνται έναν χώρο που ποτέ δεν είχε συνδεθεί με τραύμα. Η τεχνολογία αυτή, η optogenetics, όπως έχουμε ήδη αναφέρει, θεωρείται πρόδρομος ενός μέλλοντος όπου οι αναμνήσεις θα μπορούν όχι μόνο να διαγράφονται αλλά και να κατασκευάζονται.
Η ψηφιοποίηση της μνήμης ή πώς το «Black Mirror» γίνεται manual
Πρόσφατα, με την πρόοδο των τεχνολογιών νευροκαταγραφής, όπως τα brain-computer interfaces, εκκεντρικοί οραματιστές, όπως ο Έλον Μασκ μέσω της Neuralink, εξετάζουν το ενδεχόμενο καταγραφής και αποθήκευσης των αναμνήσεων σε ψηφιακή μορφή. Φυσικά, αν μπορούμε να αποθηκεύσουμε μια ανάμνηση σαν σε αρχείο, θα είναι εύκολο και να τη μοιραστούμε. Και αφού μπορούμε να τη μεταφέρουμε, μπορούμε και να την πουλήσουμε. Και τότε ποιος θα έχει την κυριότητα της μνήμης μας; Εμείς; Ή κάποιος server; Κάπου εδώ, επιστρέφουμε ξανά στο προφητικό σχεδόν «Black Mirror», μα αυτή τη φορά στο πολύ φορτισμένο συγκινησιακά επεισόδιο «San Junipero» της τρίτης σεζόν του 2016, όπου η συνείδηση και οι αναμνήσεις των ανθρώπων μεταφορτώνονται σε έναν εικονικό παράδεισο μετά τον θάνατο. Εκεί, η μνήμη δεν είναι πια εργαλείο επιβίωσης ή μαθησιακής διαδικασίας, αλλά προϊόν και ένα είδος αθανασίας.
Η μνήμη ως πολιτικό εργαλείο
Αν η μνήμη μπορεί να τροποποιηθεί, να διαγραφεί ή να εμφυτευθεί, τότε μπορεί και να χειραγωγηθεί. Από την προπαγάνδα μέχρι τη λογοκρισία, η διαχείριση της συλλογικής μνήμης είναι ήδη εργαλείο εξουσίας. Μια μελλοντική τεχνολογία που θα επιτρέπει την τροποποίηση ατομικών αναμνήσεων θα μπορούσε να μετατραπεί σε μηχανισμό ελέγχου, όχι πλέον μέσω εξωτερικών περιορισμών, αλλά με τον πιο απόλυτο τρόπο, παρεμβαίνοντας και αλλάζοντας αυτό που θυμόμαστε ότι ζήσαμε. Κάπου εδώ, μας ζώνουνε τα τεχνολογικά φίδια και αντιλαμβανόμαστε πως η διαγραφή των αναμνήσεων, ακόμη και όταν –δεν λέμε πια «αν»– γίνει τεχνικά εφικτή, ίσως δεν είναι αυτό που τελικά χρειαζόμαστε. Οι τραυματικές εμπειρίες, όσο επώδυνες κι αν είναι, μας διαμορφώνουν, μας διδάσκουν και, ενίοτε, μας ωθούν προς την προσωπική ωρίμανση. Στην εποχή της νευροεπιστημονικής παρέμβασης, η μνήμη παύει να είναι ιερό άβατο. Όπως τα αρχεία μας σε κομπιούτερ και κινητά μάς έχουν εθίσει σε επεξεργασίες, ρυθμίσεις, delete και αναβαθμίσεις, έτσι μπορεί να συμβεί και στο ίδιο μας το μυαλό. Μπορεί, βέβαια, η αξία των αναμνήσεων να μην είναι το περιεχόμενό τους, αλλά το γεγονός ότι μας ανήκουν. Ότι διαμόρφωσαν τον τρόπο που αισθανθήκαμε, αγαπήσαμε, πονέσαμε και, τελικά, υπάρξαμε. Γιατί ακόμη κι όταν φεύγουμε, κάτι από μας μένει πίσω, στις μνήμες, στις εικόνες, στον χρόνο.
Όπως λέει η αρρενωπή, άγρια επιφανειακά ρέπλικα, ο Ρόι Μπάτι, λίγο πριν το τέλος του στο «Blade Runner»: «All those moments will be lost in time, like tears in rain», όλες εκείνες οι στιγμές θα χαθούν στον χρόνο, σαν δάκρυα στη βροχή.
19°
