Οι αμέτρητες επιλογές στην καθημερινότητα δεν μας κάνουν απαραίτητα πιο ευτυχισμένους – Μπορεί να μας προκαλούν άγχος, αναποφασιστικότητα και λιγότερη ικανοποίηση από τις αποφάσεις μας
Η σύγχρονη ζωή μάς έχει μάθει να πιστεύουμε ότι όσο περισσότερες επιλογές έχουμε, τόσο πιο εύκολα θα βρούμε το καλύτερο από όλα.
Ωστόσο, οι επιστήμονες που μελετούν την ανθρώπινη συμπεριφορά υποστηρίζουν ότι η ολοένα μεγαλύτερη πληθώρα επιλογών – από τα ψώνια και την κοινωνική ζωή μέχρι τις σχέσεις – μπορεί τελικά να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα.
Η αντίληψη ότι «περισσότερες επιλογές σημαίνουν κάτι καλύτερο» είναι βαθιά ριζωμένη στη δυτική κουλτούρα. Έρευνες, όμως, δείχνουν ότι η υπερβολική πληθώρα επιλογών μπορεί να κάνει τους ανθρώπους πιο αγχωμένους και αναποφάσιστους και, παραδόξως, λιγότερο ικανοποιημένους από αυτό που τελικά επέλεξαν, εξηγεί ο Barry Schwartz, ομότιμος καθηγητής Ψυχολογίας στο Swarthmore College και συγγραφέας του βιβλίου The Paradox of Choice.
«Εκατοντάδες μελέτες δείχνουν ότι μπορεί να υπάρχει υπερβολή ακόμη και σε κάτι καλό», σημειώνει.
Ο Schwartz αναφέρει αρκετά παραδείγματα που δείχνουν ότι η πληθώρα επιλογών μπορεί τελικά να λειτουργήσει εις βάρος μας.
Μεταξύ άλλων αναφέρεται σε μια γνωστή μελέτη σε κατάστημα γκουρμέ τροφίμων. Οι πελάτες αγόραζαν περισσότερα βαζάκια μαρμελάδας όταν είχαν να επιλέξουν ανάμεσα σε έξι γεύσεις, σε σύγκριση με όταν είχαν μπροστά τους 24 διαφορετικές επιλογές. Σε μια επόμενη μελέτη, οι φοιτητές ήταν επίσης πιο πιθανό να ολοκληρώσουν μια προαιρετική εργασία όταν μπορούσαν να επιλέξουν ανάμεσα σε έξι θέματα, αντί για 30.
Η έρευνα του Schwartz προχώρησε ένα βήμα παραπέρα, εξετάζοντας και τις συναισθηματικές συνέπειες αυτού του φαινομένου.
Οι πολλές επιλογές μπορούν επίσης να οδηγήσουν σε χειρότερες αποφάσεις, καθώς αυξάνουν τον αριθμό των πιθανών αρνητικών αποτελεσμάτων. Και ακόμη κι όταν τελικά παίρνουμε μια καλή απόφαση, μπορεί να είμαστε λιγότερο ικανοποιημένοι, επειδή φοβόμαστε ότι υπήρχε κάποια καλύτερη εναλλακτική.
Το πρόβλημα είναι ακόμη πιο έντονο για τους ανθρώπους που θέλουν πάντα να επιλέγουν το καλύτερο δυνατό. Οι ψυχολόγοι τούς αποκαλούν maximizers.
«Οι άνθρωποι που αναζητούν διαρκώς το καλύτερο υποφέρουν ιδιαίτερα από την πληθώρα επιλογών», λέει ο Schwartz. «Για αυτούς, μόνο το καλύτερο είναι αρκετό».
Αυτό, βέβαια, δεν ισχύει για όλους και σε όλες τις περιπτώσεις. Ένας λάτρης των αυτοκινήτων μπορεί να απολαμβάνει πραγματικά την εξερεύνηση εκατοντάδων επιλογών όταν αγοράζει ένα νέο αυτοκίνητο.
«Αλλά δεν αισθάνεσαι το ίδιο όταν πρόκειται να αγοράσεις μαρμελάδα», σημειώνει χαρακτηριστικά.
Ο εγκέφαλος δεν αγαπά τις αποφάσεις
Ο Daniel Willingham, καθηγητής Ψυχολογίας και ερευνητής νευροεπιστημών στο Πανεπιστήμιο της Βιρτζίνια, εξηγεί ότι το φαινόμενο συνδέεται με τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο εγκέφαλος.
Ο εγκέφαλος είναι σχεδιασμένος ώστε να μας γλιτώνει από την περιττή σκέψη. Η επίλυση προβλημάτων απαιτεί περισσότερη ενέργεια από την ανάκληση μιας γνώριμης λύσης, κάτι που έχει τις ρίζες του στην εξελικτική ανάγκη για επιβίωση.
Όταν έχουμε έναν στόχο, είτε πρόκειται για μια άμεση ανάγκη, όπως η αντίδραση σε μια απειλή, είτε για κάτι πιο μακροπρόθεσμο, όπως η εύρεση στέγης, το μυαλό αναζητά πρώτα αυτό που έχει λειτουργήσει στο παρελθόν. Μόνο στη συνέχεια ενεργοποιείται περισσότερο η διαδικασία επίλυσης προβλημάτων.
«Με άλλα λόγια, όταν σκέφτεσαι πολύ, τα πράγματα μάλλον δεν πηγαίνουν καλά», λέει ο Willingham.
Αυτό εξηγεί γιατί συχνά κινούμαστε μέσα στην ημέρα σχεδόν αυτόματα. Αντιμετωπίζουμε καθημερινά εκατοντάδες καταστάσεις στις οποίες θα μπορούσαμε να κάνουμε κάτι διαφορετικό, όμως τις περισσότερες φορές ακολουθούμε την ίδια διαδρομή για να πάμε στη δουλειά ή κάνουμε τα πράγματα με τον ίδιο τρόπο.
Ο Schwartz επισημαίνει ότι η πληθώρα επιλογών έχει συνδεθεί ακόμη περισσότερο με την ταυτότητά μας στην εποχή των social media, όπου μπορούμε εύκολα να συγκρίνουμε τις επιλογές μας με εκείνες των άλλων.
«Όταν έχεις να διαλέξεις ανάμεσα σε Lee’s και Levi’s, κανείς δεν περιμένει ότι το τζιν που θα αγοράσει θα του ταιριάζει τέλεια. Όταν υπάρχουν 2.000 επιλογές, όμως, ξαφνικά περιμένεις το τζιν σου να είναι τέλειο».
Περιορίστε τις επιλογές και προχωρήστε
Ο David Epstein, συγγραφέας του βιβλίου Inside the Box: How Constraints Make Us Better, εξηγεί ότι μετά την έρευνα που έκανε για το βιβλίο του άρχισε να περιορίζει συνειδητά τις επιλογές του.
Για παράδειγμα, αγόρασε δέκα ίδια T-shirts που του εφαρμόζουν καλά, απλώς σε διαφορετικά χρώματα.
Ακολούθησε έτσι το παράδειγμα του Herbert Simon, ψυχολόγου και βραβευμένου με Νόμπελ Οικονομίας το 1978, ο οποίος είχε μόλις τρία σετ ρούχων και έτρωγε σχεδόν τα ίδια πράγματα κάθε μέρα.
Ο Simon εισήγαγε τον όρο satisficing, έναν συνδυασμό των λέξεων satisfying και sufficing. Η ιδέα είναι απλή: θέτουμε κάποια κριτήρια που μας κάνουν να θεωρούμε μια επιλογή «αρκετά καλή» και στη συνέχεια προχωράμε, χωρίς να αναζητούμε ασταμάτητα την τέλεια λύση.
Ο Epstein εφαρμόζει αυτή την αρχή και στις διαδικτυακές αγορές. Πρώτα σκέφτεται ποιος είναι ο σκοπός της αγοράς.
«Όταν βρω κάτι που εξυπηρετεί αυτόν τον σκοπό, το αγοράζω, αντί να διαβάζω όλες τις κριτικές και να παρασύρομαι στη σκέψη ότι “αυτό έχει και όλες αυτές τις επιπλέον δυνατότητες”».
Οι Willingham και Schwartz προτείνουν επίσης να αναθέτουμε κάποιες αποφάσεις σε άλλους. Αν, για παράδειγμα, ψάχνετε καινούργιο κινητό, μπορείτε να ρωτήσετε έναν φίλο που είναι ευχαριστημένος με το δικό του και να επιλέξετε το ίδιο.
Για πιο σημαντικές αποφάσεις, όπως ο οικονομικός σχεδιασμός, η εμπιστοσύνη σε έναν επαγγελματία μπορεί επίσης να μας κάνει να νιώσουμε καλύτερα, υποστηρίζει ο Willingham.
«Αν σκέφτεσαι “είμαι έξυπνος, μπορώ να το βρω μόνος μου”, πιστεύω ότι εννέα στις δέκα φορές κοροϊδεύεις τον εαυτό σου», λέει.
Ο Schwartz αναγνωρίζει ότι για ανθρώπους που δυσκολεύονται να παίρνουν αποφάσεις, η αλλαγή αυτή δεν είναι εύκολη. Ωστόσο, υποστηρίζει ότι αξίζει τον κόπο.
«Με τον καιρό, διαπιστώνεις ότι οι αποφάσεις γίνονται ευκολότερες, είσαι πιο ικανοποιημένος από αυτές που παίρνεις και ξαφνικά έχεις δύο επιπλέον ώρες κάθε μέρα».
17°
