Το δικαίωμα στην ανία και η μεταφυσική της ραστώνης | Mode Pause: Οδηγός επιβίωσης για βαριεστημένους
Κλείνοντας τα μάτια, έτσι όπως κάθομαι στο καφενείο με μια παγωμένη μπίρα μπροστά μου, και καθώς βαριέμαι τρομερά, σκέφτομαι ξαφνικά —αφορμή στάθηκε ένα βιβλίο που διάβασα προ δύο μηνών, μα που όλον αυτό το καιρό χωνευόταν αργά-αργά μέσα μου— τους παλιούς, πρώιμους ανθρώπους. Εκείνους τούς πολύ παλιούς, τους κυνηγούς και τους τροφοσυλλέκτες, που η καθημερινότητά τους, σε απόλυτη αντίθεση με εμάς, ήταν γεμάτη από πιεστικές ανάγκες επιβίωσης: να βρουν τροφή, νερό, καταφύγιο, να αποφύγουν τα αρπακτικά, να φροντίσουν τα παιδιά τους, να διατηρήσουν τους κοινωνικούς δεσμούς τους. Και που είχαν, πάλι σε αντίθεση με εμάς, ασκήσει την παρατηρητικότητά τους σε έναν βαθμό που εμείς ούτε να τον φανταστούμε είμαστε σε θέση.
Η εξονυχιστική παρατήρηση της φύσης ήταν απολύτως απαραίτητη για να επιβιώσουν, και συνέβαινε ταυτόχρονα σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης που φιλοξενήθηκαν. Όλοι οι άνθρωποι, σε όλο τον κόσμο, παρατηρούσαν. Ποια φυτά είναι βρώσιμα; ποια δηλητηριώδη; ποια έχουν φαρμακευτική δράση, και για ποιες αρρώστιες και ποια τραύματα; ποια χρησιμεύουν για εργαλεία ή για να γεννηθεί φωτιά ή για να κρατήσουν απέξω τον άνεμο, αν τα ανακάτευες με λάσπη — όλα αυτά, και χίλια άλλα, καθορίζουν αν κάποιος θα ζήσει ή θα πεθάνει.
Η γνώση αυτή συσσωρεύτηκε με τη μέθοδο της δοκιμής και του λάθους, με την παρατήρηση, και κυρίως με την πολιτισμική της μετάδοση, από γενιά σε γενιά. Δεν ήταν ασφαλώς επιστήμη με τη σύγχρονη έννοια (διατύπωση υποθέσεων, διεξαγωγή πειραμάτων, συγγραφή επιστημονικής μελέτης και δημοσίευσή της σε έγκριτο περιοδικό κατόπιν αξιολογήσεως από ομότιμους κριτές κ.τ.σ.), αλλά συστηματική εμπειρική γνώση: ταξινόμηση φυτών, αναγνώριση εποχικών κύκλων, γνώση οικολογικών σχέσεων. Και όλα αυτά αφορούσαν το σύνολο των ανθρώπων, όχι μόνο τους βοτανολόγους του καιρού τους. Αν δεν τα ήξερες, θα πέθαινες. Αν δεν τα ήξερες, ήσουν άχρηστος για το κλαν και για τη φυλή.
Οι άνθρωποι έχουν μια εξελικτικά ενισχυμένη περιέργεια και ικανότητα παρατήρησης, που ενεργοποιείται από την ανάγκη να κατανοήσουν το περιβάλλον τους. Στα παιδιά, το παιχνίδι και η εξερεύνηση λειτουργούν σαν μηχανισμοί μάθησης. Ανθρωπολογικές μελέτες —όπως μαθαίνουμε, αν τα σκαλίσουμε μια στάλα— δείχνουν ότι πολλοί κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες είχαν σχετικά λιγότερες ώρες «εργασίας» από πολλούς σημερινούς αγρότες ή τους ανθρώπους της βιομηχανικής εποχής. Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι τις υπόλοιπες κάθονταν βαριεστημένοι κοιτάζοντας το τοπίο ή μασουλώντας τα φυτά της περιοχής τους. Ο χρόνος τους αφιερωνόταν σε κοινωνικές δραστηριότητες, σε αφήγηση μύθων, σε τελετουργίες, στην κατασκευή εργαλείων, και —ναι— στην παρατήρηση. Η παρατήρηση όμως αυτή ήταν ενσωματωμένη στην καθημερινή ζωή, όχι αποτέλεσμα κενού χρόνου. Ένα είδος πρωτο-επιστήμης που γεννήθηκε από την πίεση της επιβίωσης και την κοινωνική μάθηση.
Το ίδιο ισχύει και για τις σπηλαιογραφίες της Ανώτερης Παλαιολιθικής εποχής, κάπου 40.000 με 12.000 χρόνια πριν από την εποχή μας: ένα από τα πιο εντυπωσιακά φαινόμενα της ανθρώπινης προϊστορίας, που εξακολουθεί και μας συναρπάζει σηκώνοντάς μας την πέτσα.
Πολλές από τις σημαντικότερες σπηλαιογραφίες βρίσκονται βαθιά μέσα σε σπήλαια, σε χώρους δύσκολα προσβάσιμους, από όπου απουσιάζουν παντελώς ίχνη καθημερινής κατοίκησης. Χρειάζονταν «φακοί» (πυρσοί ίσως από λίπος ζώων), σκαλωσιές σε ορισμένες περιπτώσεις, προετοιμασία χρωστικών —άρα βασικές γνώσεις επιστήμης—, και πολλές μέρες συστηματικής εργασίας. Η δημιουργία τους απαιτούσε προσπάθεια, σχεδιασμό και υψηλού επιπέδου κοινωνική οργάνωση.
Και έναν ιερό σκοπό. Η πιο κλασική θεωρία, αυτή περί συμπαθητικής μαγείας, μας λέει πως, ζωγραφίζοντας το ζώο, επηρεάζεις την επιτυχία του κυνηγιού. Ίσως πάλι οι ζωγραφιές τους να είχαν συμβολική λειτουργία: την ενίσχυση της ομαδικής ταυτότητας και συνοχής, την αφήγηση των μύθων της φυλής, τη μετάδοση της γνώσης, την επίδειξη δεξιοτήτων και κύρους κλπ.
Οι άνθρωποι είχαν ήδη από τότε ανεπτυγμένη ικανότητα για συμβολική σκέψη, δημιουργική φαντασία και απόλαυση της μορφής: της πλαστικότητας των σχημάτων. Η τέχνη δεν ήταν χόμπι, δεν ήταν απλώς κάτι για να γεμίσουν τον χρόνο τους, ή ένας τρόπος για να δειχτούν. Όπως και με τη γνώση των φυτών, η ύπαρξη σχετικού «πλεονάσματος» χρόνου και ενέργειας (μετά την κάλυψη των βασικών τους αναγκών) επέτρεψε την ανάπτυξη περίπλοκων πολιτισμικών πρακτικών. Το βασικό τους κίνητρο ήταν ενδεχομένως μια βαθιά και επίμονη ανάγκη για νόημα, για σύσφιξη των κοινωνικών δεσμών, και για την εξερεύνηση του συμβολικού κόσμου. Και οδηγός τους μια κάποια περηφάνια που μπορούσαν να το κάνουν. Γιατί δεν μπορούσαν να το κάνουν όλοι· ελάχιστοι μόνο, και γνωστοί στους πάντες μέσα σε κείνη και την άλλη την κοιλάδα. Οι άνθρωποι της Παλαιολιθικής ζωγράφισαν επειδή είχαν ήδη γίνει πλάσματα που χρειάζονταν να δώσουν μορφή σε ιδέες, φόβους και επιθυμίες, και στις σχέσεις τους με τον κόσμο, το σύμπαν.
* * *
Ανοίγω τα μάτια —η μπίρα μου είναι ακόμη παγωμένη· πέρασαν λίγες στιγμές όλες κι όλες— και βλέπω τον κόσμο γύρω μου. Μου μοιάζουν πολύ, γιατί βαριούνται κι εκείνοι. Δεν ξέρω τι σκέφτονται, αλλά ξέρω πως η πλήξη ανοίγει τον χώρο —για να μην πούμε ότι τον δημιουργεί, σαν ένα έξτρα μικρό Big Bang— για παρατήρηση.
Όταν δεν συμβαίνει τίποτε επείγον, αρχίζεις να βλέπεις αυτά που συνήθως περνούν κάτω από το ραντάρ της προσοχής σου, ανεκμετάλλευτα. Το πώς κάποιος τακτοποιεί το ποτήρι του πάνω στο σουβέρ πριν απαντήσει. Τη μικρή παύση πριν από μια ενδεχομένως ψεύτικη συμφωνία. Το ποιος ήρθε γιατί δεν άντεχε μόνος στο σπίτι· ή επειδή δεν άντεχε μαζί με τον σύντροφό του στο σπίτι. Τον σερβιτόρο που έχει επαναλάβει την ίδια φράση τόσες φορές ώστε η φωνή του έχει εγκαταλείψει κάθε νόημα και ουσία. Το ζευγάρι που τρώει χωρίς αυξημένους σφυγμούς και χωρίς να μιλά. (Άραγε χωρίζουν; ή είναι ευτυχισμένοι; Τα συμπτώματα εδώ δεν διαφέρουν).
Η πλήξη σού αποκαλύπτει τον κόσμο. Και, ορισμένως, γεννά την τέχνη: όχι εκείνη την παλιά, της τελετουργίας, της κοινότητας, μια τέχνη τόσο ιερή που κάποτε απαιτούσε και ανθρωποθυσίες. Αλλά τη σημερινή τέχνη, τη δική μας, συχνά —αλλά δόξα τω Θεώ όχι πάντα— μια τέχνη της επίδειξης, που μπορεί να απαιτήσει, το πολύ-πολύ, τη θυσία της αξιοπρέπειάς σου: φαντάσου μόνο αυτόν που υποστηρίζει πόσο καλό, πόσο καινοτόμο και πόσο πρωτοποριακό, προδρομικό, είναι το βιβλίο του με δέκα διαφορετικά στόματα.
Νά όμως που, αν μείνεις αρκετά σε ένα σημείο, τα πράγματα, με ελαφρώς κοκκινισμένα μάγουλα, αρχίζουν να αποκαλύπτουν τους κανόνες τους. Σου προσφέρονται μια σειρά από μικρές πλην ακριβείς πληροφορίες για τον τρόπο που κατοικούμε τον χρόνο μας. Η παρατήρηση απαιτεί μια μορφή ευγένειας απέναντι στο ασήμαντο: στο τσαλακωμένο τραπεζομάντιλο, στο μισάνοιχτο παράθυρο, στην τούφα από τα μαλλιά που πετάει ιδρωμένη, στο βλέμμα που πεταρίζει προς τη μεριά ενός σώματος. Τίποτε από όλα αυτά δεν κρύβει κάποιο βαθύ νόημα· αλίμονο. Απλώς όλα τους —όλα αυτά— είναι αληθινά. Και είναι εδώ (και) για να τα δούμε.
Από την άλλη, ο παρατηρητικός άνθρωπος έχει κάτι από Αρσέν Λουπέν, από έναν αριστοκράτη κλέφτη. Παίρνει υλικό από τον κοινό χώρο και το μεταφέρει στις αποσκευές της μνήμης του. Η διαφορά ανάμεσα στην παρατήρηση και στην αδιακρισία βρίσκεται στην πρόθεση και στο μέτρο. Γι’ αυτό και η πλήξη ως χώρος παρατήρησης χρειάζεται και ένα ψέμα —ας το πούμε έτσι— «ηθικής πειθαρχίας»: να κοιτάζεις χωρίς να καταβροχθίζεις, να προσέχεις χωρίς να εκθέτεις, να μετατρέπεις το μικρό σε σκέψη και ουσία, όχι σε θέαμα. Με ένα ξαφνικό καρδιοχτύπι, κάθε καλή ιδέα μάς έρχεται από την κατά λάθος εκστατική παρατήρηση μιας μικρής, τόσης δα λεπτομέρειας.
Η πραγματικότητα προσφέρει υλικό συνεχώς, αλλά το προσφέρει χαμηλόφωνα, και κάτω από τον αποπνικτικό καπνό ενός πυρσού αλειμμένου με λίπος αρχαίου ζώου. Χρειάζεται μια γενναία δόση πλήξης για να ζωγραφίσεις έναν ταύρο στο σκοτάδι. Και πολλά περισσότερα πράγματα για να ζωγραφίσεις έναν βίσωνα.
* * *
Το αυγουστιάτικο Ημερολόγιο της Πλήξης κυκλοφορεί όλο τον μήνα, κάθε μέρα, στις 7 το πρωί. Ελπίζουμε να μη σας φαίνεται πολύ πληκτικό. Σας ευχαριστούμε.
17°
