Μας αρέσει πολύ, όλα αυτά τα χρόνια, να επανερχόμαστε στο θέμα της προόδου…
Και, πριν αλέκτορα λαλήσει, νά μία συνέχεια, τρόπον τινά, εκείνου του κειμένου. Και πάλι θα μιλήσουμε, δηλαδή, για την πρόοδο, τη σκιά του ανθρώπου που ποτέ δεν τον εγκατέλειψε. Ούτε καν τα βράδια της πορείας του στον πλανήτη.
Καταρχάς, θα έλεγε κάποιος —ή καλύτερα: λένε οι περισσότεροι· κοντά οι δύο στους τρεις, ήτοι το περίφημο ποσοστό των δύο τρίτων που άγεται και φέρεται από τους δημαγωγούς, και έχει γνώμη για καθετί χωρίς να μεριμνά για να αποκτήσει και κάποιου είδους γνώση—, λένε τέλος πάντων πολλοί, και οπωσδήποτε υπάρχει η αίσθηση, πως ζούμε σε μια εποχή γενικευμένης παρακμής. Σωστή ή λάθος (λάθος, αλλά ας μην το βάλουμε τώρα στην κουβέντα), το αστείο μ’ αυτή την αγοραία πεποίθηση είναι πως την έχει ΚΑΘΕ 66,6% των ανθρώπων, ΟΛΩΝ των εποχών και ΠΑΣΩΝ των «τάξεων». Οι άνθρωποι σε όλο τον κόσμο και σε κάθε καιρό πιστεύουν ακράδαντα πως τα πράγματα πήγαιναν πολύ καλύτερα στο παρελθόν, πως πια ο άνθρωπος είναι λύκος για τον διπλανό του, πως οι νέοι είναι για πέταμα, πως κανείς δεν διαβάζει και όλοι γράφουν, πώς the end is nigh κλπ. You name it. Δηλαδή: αυτή η ίδια η αίσθηση της πλειοψηφίας, πως «τώρα» τα πράγματα είναι χάλια, δεν είναι του καιρού μας· είναι παντός καιρού. Κατ’ αυτά, ήδη από την αρχή της η αίσθηση αυτή καταρρέει με πάταγο.
Σωστή ή λάθος (λάθος, αλλά ας μην το βάλουμε τώρα στην κουβέντα), το αστείο μ’ αυτή την αγοραία πεποίθηση είναι πως την έχει ΚΑΘΕ 66,6% των ανθρώπων, ΟΛΩΝ των εποχών και ΠΑΣΩΝ των «τάξεων»
Είμαστε από εκείνους που πιστεύουν πως τίποτε, ποτέ δεν αλλάζει στον χαρακτήρα του ανθρώπου, πως ο κόσμος απλώς αλλάζουν ρούχα, κομμώσεις και μέσα μετακίνησης (ακόμα και σήμερα, μυριάδες χρόνια μετά τον Πρώτο Φόνο, οι συντριπτικά περισσότερες δολοφονίες γίνονται με ρόπαλα και με μαχαίρια), και πως κατά βάθος οποιοσδήποτε άνθρωπος θα μπορούσε μέσα σε ένα με δύο εικοσιτετράωρα να εγκλιματιστεί απολύτως σε οποιαδήποτε άλλη χρονική στιγμή: ακόμη και ένας άνθρωπος της εποχής του λίθου, μέχρι την ερχόμενη Κυριακή θα είχε εθιστεί στα σόσιαλ.
Μισό: σε οποιαδήποτε άλλη χρονική στιγμή του ΜΕΛΛΟΝΤΟΣ, ξεχάσαμε να σημειώσουμε. Γιατί το παρελθόν, ΚΑΘΕ παρελθόν, θα τους φαινόταν ανυπόφορο. Ακόμη και τον Σωκράτη να είχε για γείτονα ένας συγκαιρινός μας, δεν θα άντεχε πάνω από μια σκάρτη βδομάδα σε κείνη την Αθήνα. Θα καβαλούσε τη χρονομηχανή του και θα επέστρεφε στο σήμερα.
Ακόμη και τον Σωκράτη να είχε για γείτονα ένας συγκαιρινός μας, δεν θα άντεχε πάνω από μια σκάρτη βδομάδα σε κείνη την Αθήνα. Θα καβαλούσε τη χρονομηχανή του και θα επέστρεφε στο σήμερα
Το παρελθόν είναι χάλια. Το σήμερα είναι ό,τι καλύτερο υπήρξε ποτέ στην ιστορία ΤΟΥ ΠΛΑΝΗΤΗ. Και το μέλλον θα είναι ακόμη καλύτερο.
Η πρόοδος είναι αναπόδραστη: ΑΥΤΗ είναι η κοινή ανθρώπινη μοίρα.
Από την άλλη, ακριβώς επειδή η πλειοψηφία (χρησιμοποιούμε τον όρο αντί του ορθότερου «πλειονότητα» γιατί, κατά το κοινώς λεγόμενο, «αυτοί ψηφίζουν») είναι ευεπίφορη στη μαλαγανιά, τη δημαγωγία και τον κάθε λογής μαζικό ψεκασμό —ή, για να μην είμαστε έτσι αυστηροί: καθώς οι πολλοί είναι στενοχωρημένοι άνθρωποι, και κουρασμένοι, μπαφιασμένοι—, υπάρχει πολύ υλικό για να τους δώσεις να καταναλώσουν. Αν μη τι άλλο, θα έλεγε κάποιος, ανοίγεις την οθόνη ή πας σε ένα σάιτ και βλέπεις επιθετικούς πολέμους, βάρβαρους πυραύλους και παραλοϊσμένα σκυλιά να απεγκλωβίζονται από συντρίμμια πολυκατοικιών, βλέπεις τα αποτελέσματα της κλιματικής κατάρρευσης, βλέπεις πολιτική αγριότητα, ακρίβεια, πόλωση, βία, επιδημίες μοναξιάς, κοινωνίες κουρασμένες, ανθρώπους θυμωμένους κ.ο.κ. Η εικόνα είναι βαριά. Και, ίσως ακριβώς επειδή είναι βαριά, μοιάζει πλήρης· σαν να τα περιέχει όλα.
Μόνο που η εικόνα της καθημερινής ειδησεογραφίας έχει ένα δομικό πρόβλημα: μεγεθύνει το άμεσο, το έκτακτο, το αιματηρό, το θεαματικό, το wow. Η πρόοδος, από την άλλη, προχωράει με τις κάλτσες και δεν κάνει θόρυβο. Ένας πόλεμος ξεσπά μέσα σε μια νύχτα, όταν ένας κοντός καγκεμπίτης πατήσει το κουμπί· η μείωση της παιδικής θνησιμότητας απαιτεί δεκαετίες, αιώνες, χιλιετίες, και συστηματική δουλειά χιλιάδων ανθρώπων: επιστημόνων, τεχνικών, πολιτικών, πολιτών. Μια τρομοκρατική επίθεση διακόπτει το πρόγραμμά μας σαν κεραυνός που σκάει δυο τετράγωνα παραπέρα, και κάνει την καρδιά μας να αναπηδήσει μέσα στο στήθος μας· η πρόσβαση μερικών δισεκατομμυρίων ανθρώπων σε καθαρό νερό δεν θα γίνει ποτέ, όχι πρώτη, αλλά ούτε καν είδηση — κι ας μην είχε προηγούμενο· ενώ, βέβαια, οι φασίστες τρομοκράτες γεννήθηκαν μαζί με τον γρανίτη.
Ένας πόλεμος ξεσπά μέσα σε μια νύχτα, όταν ένας κοντός καγκεμπίτης πατήσει το κουμπί· η μείωση της παιδικής θνησιμότητας απαιτεί δεκαετίες, αιώνες, χιλιετίες, και συστηματική δουλειά χιλιάδων ανθρώπων: επιστημόνων, τεχνικών, πολιτικών, πολιτών
Ο φόβος έχει την εικόνα και τη φωνή στη φαρέτρα του. Η πρόοδος δεν έχει καν φαρέτρα, έχει ένα μεγάλο καθολικό όπου σημειώνει γράμματα και αριθμούς.
Παρ’ όλα αυτά, αν κοιτάξει κανείς αυτό το καθολικό, αν ρίξει μια τόση δα γρήγορη ματιά στους μεγάλους δείκτες της ανθρώπινης ζωής, θα διαπιστώσει πως η ιστορία των τελευταίων δύο αιώνων —για να μην το πάμε ακόμη πιο πίσω: κλέβουμε εκκλησία— είναι μία ιστορία βελτίωσης· μία ιστορία βελτιώσεων στα πάντα. Μια ιστορία Προόδου. Με διακοπές; Ναι, με διακοπές. Με πισωγυρίσματα; Ναι, γιατί έτσι το θέλει ο λαός. Με ανισότητες και φρικτές εξαιρέσεις; Ναι, λόγω των Χίτλερ και των Χιτλερίσκων που τα πλήθη έχουν το φυσικό να αγαπούν. Αλλά: βελτίωσης· και προόδου. Κι αυτά δεν είναι θέματα να τα συζητάμε. Είναι απλώς έτσι.
* * *
Πριν από τον 19ο αιώνα, η ανθρωπότητα ζούσε σε κατάσταση στατικής φτώχειας, με τα εξής πάνω-κάτω χαρακτηριστικά: χαμηλή παραγωγικότητα, υψηλή παιδική θνησιμότητα, ελάχιστη υγειονομική προστασία, περιορισμένη πρόσβαση σε καθαρό νερό, τοκετοί με τεράστιο κίνδυνο για τις γυναίκες. Ο 19ος αιώνας υπήρξε μεταίχμιο: η Βιομηχανική Επανάσταση, το εμβόλιο της δαμαλίτιδας, η ανακάλυψη των μικροβίων και των τρόπων αντιμετώπισής τους, και οι πρώτες μεγάλες υποδομές αποχέτευσης και καθαρισμού νερού άρχισαν να μετακινούν την ανθρώπινη ζωή προς ένα διαφορετικό επίπεδο ασφάλειας. Στην αρχή με αργό και άνισο τρόπο, και συχνά μέσα σε άθλιες βιομηχανικές πόλεις, όπου η χολέρα, η φυματίωση και η κακή υγιεινή συνέχιζαν να θερίζουν.
Το μεγάλο άλμα ήρθε στον 20ό αιώνα. Η ιατρική, η δημόσια υγεία, τα αντιβιοτικά, τα εμβόλια, η αποστείρωση, τα νοσοκομεία, η εκπαίδευση των γυναικών, η μαζική παραγωγή τροφίμων και οι υποδομές άλλαξαν την καθημερινή πιθανότητα επιβίωσης. Στις αρχές του προηγούμενου αιώνα, η πείνα και ο υποσιτισμός ήταν ενδημικά φαινόμενα στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη. Μετά τη δεκαετία του 1960, η Πράσινη Επανάσταση αύξησε θεαματικά την παραγωγή τροφίμων και επέτρεψε σε πολλές χώρες να απομακρυνθούν από τον μόνιμο εφιάλτη του λιμού. Παράλληλα, η μητρική θνησιμότητα μειώθηκε δραστικά στον ανεπτυγμένο κόσμο, ιδίως από τη στιγμή που οι τοκετοί μεταφέρθηκαν μαζικά σε ασφαλέστερα ιατρικά περιβάλλοντα, και η πενικιλίνη άλλαξε άρδην την αντιμετώπιση των λοιμώξεων.
Η παιδική θνησιμότητα δείχνει καθαρά το μέγεθος της ιστορικής αλλαγής. Το 1800, το 43% των παιδιών παγκοσμίως πέθαινε πριν κλείσει τα πέντε του χρόνια, ενώ το 2025 το ποσοστό αυτό συρρικνώθηκε εντυπωσιακά στο 3,4%. Παρά τους εκατομμύρια θανάτους που εξακολουθούν να καταγράφονται ετησίως από ασθένειες που κανονικά αντιμετωπίζονται με φτηνές παρεμβάσεις, η μακροχρόνια πτώση αλλάζει ριζικά το μέτρο σύγκρισης για το τι θεωρούμε πλέον αυτονόητο.
Η μητρική θνησιμότητα ακολουθεί μια ανάλογη πτωτική πορεία, αποτυπώνοντας τη βελτίωση των υγειονομικών συνθηκών κατά τον τοκετό. Από τις 1.000 απώλειες ανά 100.000 γεννήσεις το 1800, ο παγκόσμιος μέσος όρος υποχώρησε στις 210 το 2025. Η απότομη στατιστική μεταβολή γύρω στο 2000 αντανακλά κυρίως την πληρέστερη καταγραφή δεδομένων στις αναπτυσσόμενες χώρες και όχι επιδείνωση των συνθηκών, επιβεβαιώνοντας τη σταθερή, μακροχρόνια αναβάθμιση της γυναικείας υγείας.
Το προσδόκιμο ζωής συνιστά τον πιο απλό δείκτη αυτής της εξέλιξης, καθώς ο μέσος όρος μιας κοινωνίας συνθλιβόταν άλλοτε από τους θανάτους των νηπίων. Για το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, ο μέσος όρος ζωής έμενε χαμηλός, καθηλωμένος στα 30 έτη το 1800, για να σκαρφαλώσει σταδιακά στα 73,5 έτη το 2025. Αν και έκτακτες κρίσεις, όπως η πανδημία COVID-19, ανέκοψαν προσωρινά αυτή την πορεία δεκαετιών ρίχνοντας πρόσκαιρα τους δείκτες, η μακρά άνοδος επιβεβαιώνει τη ριζική βελτίωση της ανθρώπινης επιβίωσης σε όλες τις ηλικίες.
Η πείνα και ο υποσιτισμός ακολουθούν μια πιο σύνθετη διαδρομή, με τη μακρά ιστορική τάση να είναι βέβαια σταθερά θετική. Από το 1800, όταν περισσότερο από το 50% του παγκόσμιου πληθυσμού υπέφερε από έλλειψη τροφής, φτάσαμε στο ιστορικό χαμηλό του 8,9% το 2020. Ωστόσο, οι κλιματικές καταστροφές, οι πόλεμοι και οι οικονομικές κρίσεις οδήγησαν σε μια μικρή έξαρση, φτάνοντας το ποσοστό στο 9,2% το 2025: μικρή ποσοστιαία μεταβολή μεν, αλλά ένα γεγονός, ταυτόχρονα, που μεταφράζεται σε εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους που εξακολουθούν να στερούνται τα βασικά. Ανάλογη είναι η εικόνα στην ακραία φτώχεια. Στις αρχές του 19ου αιώνα, τα τρία τέταρτα του παγκόσμιου πληθυσμού ζούσαν σε συνθήκες ακραίας φτώχειας. Σήμερα, το ποσοστό έχει πέσει στο 10,4% του παγκόσμιου πληθυσμού. Μολονότι το 10,4% είναι ένα ΠΕΛΩΡΙΟ νούμερο, βρισκόμαστε ενώπιον μίας ιστορικής μεταβολής χωρίς προηγούμενο: ο κόσμος έχει απομακρυνθεί σε τεράστια κλίμακα από τη μαζική απόλυτη ένδεια.
Το νερό αποτελεί έναν δείκτη τόσο στοιχειώδη ώστε συχνά ξεχνάμε τη σημασία του, καθώς η πρόσβαση σε αυτό σημαίνει λιγότερες επιδημίες και περισσότερη ασφάλεια. Στις αρχές του 19ου αιώνα, λιγότερο από το 5% της ανθρωπότητας είχε πρόσβαση σε ασφαλές νερό, ενώ το 2025 το ποσοστό αυτό εκτινάχθηκε στο 91,5%. Αυτό το σχήμα της πραγματικής προόδου αναδεικνύει μια τεράστια ιστορική επιτυχία, ακόμη και αν συνοδεύεται από τη μεγάλη εκκρεμότητα των εκατομμυρίων ανθρώπων που στερούνται ακόμη αυτή τη βασική υποδομή: έχουμε ακόμη δουλειά να κάνουμε.
Ο αναλφαβητισμός αποτυπώνει την εντυπωσιακή πνευματική και κοινωνική χειραφέτηση της ανθρωπότητας τους τελευταίους δύο αιώνες. Το 1800, το 88% του παγκόσμιου πληθυσμού δεν γνώριζε γραφή και ανάγνωση, καθιστώντας την άγνοια την ΚΑΝΟΝΙΚΗ κατάσταση της πλειονότητας. Μέσα από τη σταδιακή και συστηματική επέκταση της εκπαίδευσης παγκοσμίως, το ποσοστό των αναλφάβητων μειώθηκε δραματικά στο 13% το 2025, σημειώνοντας μια ιστορική μεταβολή επίσης χωρίς προηγούμενο στην ανθρώπινη ιστορία.
Για να γίνει κατανοητή, η πρόοδος απαιτεί δύο πράγματα: μνήμη και μέτρο· μνήμη για να γνωρίζουμε από πού ξεκινήσαμε, και μέτρο για να αποφεύγουμε τον αυτοοικτιρμό αφενός, και την αυτοϊκανοποίηση αφετέρου. Ο κόσμος του 2026 είναι γεμάτος κρίσεις, πολέμους και ανισότητες. Ταυτόχρονα, όμως, περισσότερα παιδιά επιβιώνουν, οι άνθρωποι ζουν περισσότερο, οι γυναίκες κινδυνεύουν λιγότερο στον τοκετό, και η πρόσβαση σε καθαρό νερό και στη γνώση επεκτείνεται.
Ο ανθρώπινος νους τείνει να συγκρατεί την έκρηξη και την καταστροφή, όχι τη στατιστική και την υποδομή που τις αποτρέπουν: βλέπει την κρίση σαν γεγονός και την πρόοδο σαν φόντο, κάτι σαν τα δέντρα που ήταν «από πάντα» εκεί, γι’ αυτό και ο απαισιόδοξος μοιάζει συχνά πιο ρεαλιστής από τον αισιόδοξο. Η —σοβαρή, ορθολογική— αισιοδοξία, από την άλλη, πατά σε αριθμούς και στατιστικές, στην επιστήμη και, φυσικά, στις πολιτικές αποφάσεις.
Η πρόοδος, επίσης, σαν μια άλλη γάτα του Σρέντιγκερ, απτή και ορατή, έχει και ένα άλλο χαρακτηριστικό: είναι δεδομένη και εγγυημένη, και ΤΑΥΤΟΧΡΟΝΑ εύθραυστη: μπορεί να ανακοπεί ή να αντιστραφεί, επειδή κάποιοι —μια χούφτα τέρατα— θα το αποφασίσουν. Η αναγνώρισή της είναι ο μόνος τρόπος να καταλάβουμε τι δούλεψε, τι πρέπει να προστατευτεί, και τι να επεκταθεί. Και είναι επίσης μια άσκηση παρηγοριάς.
17°
