Από την κούκλα Bobo στο TikTok: Το πείραμα που εξηγεί τη σύγχρονη νεανική βία
Σήμερα, μπροστά στην αύξηση της νεανικής και παιδικής επιθετικότητας (η οποία όντως αυξάνεται χωρίς ωστόσο να είναι πρωτοφανής) έρχεται στο προσκήνιο η κοινωνική γνωστική θεωρία του Albert Bandura, που εισήγαγε μια ριζικά διαφορετική αντίληψη για το πώς μαθαίνεται η ανθρώπινη συμπεριφορά. Το κλασικό πείραμα του Καναδού ψυχολόγου με την κούκλα Bobo doll (1961–1963) αποτέλεσε σημείο καμπής, καθώς έδειξε ότι τα παιδιά μπορούν να υιοθετήσουν επιθετικές μορφές συμπεριφοράς απλώς μέσω της παρατήρησης ενός προτύπου, χωρίς άμεση ενίσχυση (ενθάρρυνση, ανταμοιβή) ή προσωπική εμπειρία. Η σημασία αυτής της ανακάλυψης δεν περιορίζεται στο εργαστήριο, αλλά επεκτείνεται στη σύγχρονη συζήτηση για τη νεανική επιθετικότητα, ιδιαίτερα σε ένα περιβάλλον όπου τα παιδιά εκτίθενται συνεχώς σε ψηφιακά και κοινωνικά πρότυπα συμπεριφοράς.
Άραγε η ψηφιακή βία, η βία των εικόνων και η βία των ενηλίκων μπορούν να προκαλέσουν επιθετική συμπεριφορά στους νεότερους; Πολλοί γνωστικοί ψυχολόγοι επιμένουν ότι η επιθετικότητα «μαθαίνεται» μέσω της παρατήρησης: τα παιδιά και οι νέοι επιλέγουν ένα πρότυπο (πατέρα, συγγενή, δάσκαλο, φίλο μεγαλύτερο σε ηλικία κτλ), παρατηρούν τη συμπεριφορά του, την «αποθηκεύουν» κατά κάποιον τρόπο και στη συνέχεια την αναπαράγουν. Το πείραμα του Bandura με την κούκλα σχεδιάστηκε για να εξετάσει ακριβώς αυτό: το αν τα παιδιά «μαθαίνουν» επιθετική συμπεριφορά μέσω της παρατήρησης. Ο Bandura χώρισε παιδιά προσχολικής ηλικίας σε ομάδες και αφού τα εξέθεσε σε διαφορετικές συνθήκες —επιθετικό ενήλικο μοντέλο που επιτίθεται στην κούκλα Bobo, μη επιθετικό μοντέλο που αλληλεπιδρά ήρεμα με αντικείμενα, ομάδα ελέγχου χωρίς μοντέλο— παρατήρησε ότι τα παιδιά που παρακολούθησαν το επιθετικό μοντέλο αντέγραψαν τις ίδιες πράξεις (χτυπήματα, κλωτσιές), παρήγαγαν νέες μορφές επιθετικότητας και εμφάνισαν μεγαλύτερη ένταση συμπεριφοράς συγκριτικά με τις άλλες ομάδες. Το πιο κρίσιμο εύρημα ήταν ότι η μάθηση-μίμηση συνέβη χωρίς άμεση ανταμοιβή ή τιμωρία. Το πείραμα ανέτρεψε βασικές παραδοχές του συμπεριφορισμού και απέδειξε ότι η συμπεριφορά μπορεί να μαθευτεί κοινωνικά, ότι τα πρότυπα έχουν καθοριστικό ρόλο κι ότι η ενίσχυση μπορεί να είναι έμμεση. Αυτό αποτέλεσε τη βάση για τη θεωρία της κοινωνικής μάθησης.
Στη σύγχρονη κοινωνία, τα παιδιά και οι έφηβοι εκτίθενται σε πλήθος προτύπων μέσω της τηλεόρασης, του κινηματογράφου, των βιντεοπαιχνιδιών και προπάντων των κοινωνικών δικτύων (TikTok, Instagram, YouTube). Το περιβάλλον αυτό λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής κοινωνικών προτύπων συμπεριφοράς. Σύγχρονες μετα-αναλύσεις έχουν δείξει ότι η έκθεση σε βίαιο περιεχόμενο σχετίζεται με αύξηση επιθετικών σκέψεων και συμπεριφορών, ότι οι επιδράσεις είναι «μέτριες» αλλά στατιστικά σημαντικές κι ότι η επίδραση εξαρτάται, όπως θα περίμενε κανείς, από ατομικούς και κοινωνικούς παράγοντες. Το σίγουρο είναι ότι η επαναλαμβανόμενη έκθεση σε βία μειώνει την ευαισθησία απέναντί της και αυξάνει την πιθανότητα επιθετικής αντίδρασης σε προκλητικές καταστάσεις, ενώ η προοπτική της τιμωρίας δεν φαίνεται να παίζει σημαντικό ρόλο. Εξάλλου, η αποευαισθητοποίηση επαινείται online: Likes, σχόλια και αναπαραγωγή περιεχομένου λειτουργούν ως ενισχυτές και πολλαπλασιαστές της επιθετικής συμπεριφοράς.
Η θεωρία έχει τους επικριτές της. Οι διαφωνούντες τονίζουν ότι η μίμηση της επιθετικότητας δεν είναι δεδομένη και σίγουρα δεν είναι μηχανιστική, πράγμα το οποίο υπογραμμίζει και ο Bandura. Μπροστά σε επιθετική συμπεριφορά, πολλά παιδιά και νέοι αναγνωρίζουν κίνδυνο, όχι πρότυπο προς μίμηση. Ωστόσο, το πείραμα της Bobo Doll φαίνεται πιο επίκαιρο από ποτέ καθώς τα ψηφιακά μέσα προσφέρουν συνεχές πεδίο έκθεσης σε βαναυσότητα. Σύμφωνα με την Αμερικανική Ψυχολογική Έναση, η έκθεση σε βία αυξάνει τις επονομαζόμενες επιθετικές γνωστικές δομές (aggressive scripts) επηρεάζοντας τόσο τη βραχυπρόθεσμη όσο και τη μακροπρόθεσμη συμπεριφορά. Αν και αναμφισβήτητα ο βαθμός επίδρασης εξαρτάται από οικογενειακούς, κοινωνικούς και προσωπικούς παράγοντες, στον σύγχρονο κόσμο εκτυλίσσεται ένα πολλαπλό πείραμα Bobo doll το οποίο εξηγεί τις πτυχές της νεανικής επιθετικότητας.
Τρία βιβλία που κυκλοφόρησαν προσφάτως στις ΗΠΑ, τα συλλογικά «Aggression in Children & Adolescents», «Adolescent Dating Violence» και «Preventing Violence: Public Health Approach», φτάνουν σε περίπου τα ίδια συμπεράσματα και βλέπουν τη νεανική επιθετικότητα ως πρόβλημα περισσότερο δημόσιας υγείας παρά ως πρόβλημα δημόσιας τάξης. Επισημαίνουν εξάλλου αύξηση της σχολική βίας που επιδεινώνεται από κοινωνικές ανισότητες κι από κρίση γονεϊκής φροντίδας.
17°
