Το δικαίωμα στην ανία και η μεταφυσική της ραστώνης | Mode Pause: Οδηγός επιβίωσης για βαριεστημένους
Καλός ο φιλελευθερισμός, υποθέτουμε, μπλα-μπλα-μπλα δημοκρατία, μπλα-μπλα-μπλα με εκλέξατε, αλλά αν δεν γίνει ΥΠΟΧΡΕΩΤΙΚΗ η καθημερινή ανάγνωση μιας κανονικής εφημερίδας και ενός κανονικού ειδησεογραφικού σάιτ (δεξιού, αριστερού, κεντρώου, δεν έχει καμία σημασία) από όλους τους πολίτες 15 χρονών και πάνω, με σκληρή παρακολούθηση 24/7 και βαριές ποινές για τους παραβάτες, δεν πρόκειται να γλιτώσουμε την καταστροφή. Μάλιστα, θα τη δούμε κι εμείς, δεν θα αργήσει, δεν θα γίνει «κάποτε» στο μέλλον. Τα βλέπουμε τα ζόμπι με δρασκελιές να πλησιάζουν. Και τα ζόμπι δεν είναι χορτοφάγα.
Ένας πολίτης, ή μάλλον: ένας ράθυμος πολίτης: ή καλύτερα: ένας πολίτης του σωρού, έχει πολλούς ρόλους. Εργάζεται, ψηφίζει, αγοράζει, σχολιάζει, μετακινείται, φορολογείται, διαμαρτύρεται, διασκεδάζει, πάει διακοπές, κάνει τον σταυρό του, τρώει γόνο καλαμαράκι, πίνει φρέντο εσπρέσο, χαίρεται για τις μεταγραφές της ομάδας του, κάνει ένα-κόμμα-κάτι παιδί, και μερικά πράγματα ακόμη, όχι απαραιτήτως πιο σημαντικά από αυτά. Σουβλίζει το Πάσχα, φέρ’ ειπείν, αν τυχαίνει να ζει στα Βαλκάνια. Ο βασικότερος ρόλος του όμως είναι άλλος: να καταναλώνει Μέσα.
Γι’ αυτό υπάρχει κυρίως, στους ενδιαφέροντες καιρούς που ζούμε. Είναι καταναλωτής Μέσων, πρωτίστως, και παράλληλα κάποια άλλα πραγματάκια, ήσσονος —είπαμε— σημασίας.
Ο πολίτης μας αυτός, ο πολίτης του σωρού (το πιο βαρετό, πιο ανιαρό, και πιο τοξικό και θανάσιμα επικίνδυνο πλάσμα στην ιστορία, αν εξαιρέσουμε τους ασασίνους του Χασάν-ι Σαμπάχ, τον καγκεμπίτη Βλαντιμίρ Βλαντιμίροβιτς και μερικούς stand-up κωμικούς), από τη στιγμή που ξυπνά ώς τη στιγμή που κοιμάται με το στόμα να χάσκει και μια φούσκα σάλιο να αντικατοπτρίζει τις δέλτους του τρεμάμενου χρόνου, δέχεται ένα συνεχές ρεύμα πληροφοριών, εικόνων, απόψεων, κραυγών, και πάσης φύσεως αφηγήσεων (a.k.a. αφηγημάτων). Μάλιστα, ακόμη και όταν πιστεύει ότι απομακρύνεται από τη so called ενημέρωση, εξακολουθεί να παραμένει εγκλωβισμένος σε κάποιο σύστημα παραγωγής content. Όχι και τόσο έξυπνος καθώς είναι («Δεν και πολύ», που έλεγε και η θεία μου), αδυνατεί καν να το καταλάβει. Ακόμη και αν του το πεις. Απλώς θα χαμογελάσει, σαν το επόμενο θύμα σε μια σλάσερ ταινία, και θα συνεχίσει να καταναλώνει. Ο πολίτης του σωρού είναι ένας πολίτης-χάμστερ. Και ο ρόλος του, ξαναλέμε, οργανώνεται αποκλειστικά και μόνο γύρω από την κατανάλωση ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟΥ.
Ας το αποκαλύψουμε από την αρχή, και με χωρίς drum-roll: η ηλιθιοποίηση της μάζας δεν είναι κάτι που συντελείται: είναι κάτι που συντελέστηκε. Ως προς αυτό, τελειώσαμε.
Η δημόσια σφαίρα δεν συνιστά πλέον έναν κοινό χώρο στον οποίο οι άνθρωποι συναντούν περίπου τις ίδιες ειδήσεις —πράγματα που μοιάζουν στην αρχή τους, μοιάζουν και στο μέσον τους, και μοιάζουν λιγάκι και στο τέλος τους— και διαφωνούν ως προς την ερμηνεία τους. Έχει διασπαστεί σε χιλιάδες παράλληλα περιβάλλοντα. Κάθε άνθρωπος —και πρώτος-πρώτος βέβαια ο πολίτης του σωρού— ζει μέσα σε έναν προσωπικό συνδυασμό ιστοσελίδων, τηλεοπτικών εκπομπών, λογαριασμών, Δημιουργών Ψηφιακού Περιεχομένου, πολύ μικρού μήκους βίντεο, και αλγοριθμικών προτάσεων. Και αυτός ο συνδυ-εσμός καθορίζει εντέλει και το είδος του ανθρώπου που γίνεται — ή άλλως: που καταντά.
Το ποια Μέσα καταναλώνουμε δεν επηρεάζει απλώς τις γνώσεις μας, το λεξιλόγιό μας, τα πρόσωπα που θεωρούμε σημαντικά, τα γεγονότα που πιστεύουμε ότι στέργουν ή απειλούν τη ζωή μας, και τις κοινωνικές ομάδες προς τις οποίες αισθανόμαστε συμπάθεια, καχυποψία, απέχθεια, έχθρα, αποστροφή ή αποτροπιασμό: καθορίζει ακόμη και τον ρυθμό με τον οποίο σκεφτόμαστε, που ονειρευόμαστε, που μασάμε το φαΐ μας, και που ανοιγοκλείνουμε τα μάτια μας απέναντι στην εκτός συστήματος παραμορφωτικών κατόπτρων πραγματικότητα. Δεν μπορεί να υπάρξει μεγαλύτερη διαφοροποίηση ανάμεσα σε δύο ανθρώπους από αυτή μεταξύ κάποιου που διαβάζει καθημερινώς ευσύνοπτα ή μεγάλα δημοσιογραφικά κείμενα και εκείνου που πέφτει στο πηγάδι με τα reels.
Και πάλι: δεν έχουμε να κάνουμε μόνο με έναν άνθρωπο που μαθαίνει να παρακολουθεί μια σκέψη καθώς αυτή αναπτύσσεται, από τη μία, και έναν, από την άλλη, που ανοίγει το στόμα για να του πετάξεις μέσα ένα συμπέρασμα, μέσα στα πρώτα δευτερόλεπτα. Έχουμε να κάνουμε με δύο διαφορετικά σύμπαντα, δυο τρόπους κατηγοριοποίησης και κατανόησης του κόσμου, των κτιρίων που μας περιβάλλουν, του αέρα που αναπνέουμε, των φύλλων που πέφτουν στο πάρκο από τα δέντρα. Δεν επιλέγουμε πληροφορίες, αλλά συστήματα σκέψης.
Προ δέκα ετών (τα ψάχνει το Reuters Institute αυτά), ένας στους τέσσερις ανθρώπους απέφευγε συστηματικά να παρακολουθεί ειδήσεις. Σήμερα, το ποσοστό έχει ξεπεράσει για τα καλά το 40%, και οδεύει ολοταχώς προς το 50%. Το χάσμα δεν πρόκειται να κλείσει· ίσα-ίσα που θα βαθύνει κι άλλο. Η κατανάλωση «ειδήσεων» μετακινείται ολοένα και περισσότερο προς τα κοινωνικά δίκτυα, τα βίντεο, και πλέον προς τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης, που μέχρι το τέλος της δεκαετίας θα έχουν μεταμορφώσει τον χώρο της ενημέρωσης σε μάτριξ. Ή, με άλλα λόγια: είμαστε ακόμη στην αρχή. Κι αυτό δεν το λες και καλό.
Τα νέα μιντιακά περιβάλλοντα έχουν εντελώς διαφορετικό επιχειρηματικό μοντέλο από μια εφημερίδα ή έναν ενημερωτικό σταθμό. Δεν τους απασχολεί να προσφέρουν μια συνολική εικόνα της ημέρας, να «επικοινωνήσουν» μια ιδεολογία, ή κάτι παραπλήσιο. Ο μόνος προορισμός τους είναι να εξασφαλίσουν ότι ο χρήστης θα παραμείνει στην εφαρμογή. Το περιεχόμενο αξιολογείται μόνο με βάση την ικανότητά του να προκαλεί αντίδραση. Όποια αντίδραση να ’ναι: οργή, φόβος, έκπληξη, ηδονή, επιβεβαίωση, συγκίνηση, χλεύη, απέχθεια, πανικός. Κάθε έντονο συναίσθημα λειτουργεί σαν μηχανισμός παραμονής στην πλατφόρμα. Αν αποδειχτεί πως η μάζα παραμένει στην πλατφόρμα και στο χι-ψι app παρακολουθώντας λεμούριους να χτενίζουν ο ένας τον άλλον, αύριο θα προσληφθούν όλοι οι διαθέσιμοι λεμούριοι.
Και ο πολίτης; Αυτός ο πολίτης μας του σωρού; Αυτός ο ανθρωπάκος αντιμετωπίζει βέβαια την πραγματικότητα σαν μια ακολουθία ερεθισμάτων. Και τα ακολουθεί σαν τα ποντίκια τον αυλό, και σαν το ρακούν τη μυρωδιά του σάπιου λάχανου και των κρεμμυδιών. Και βέβαια ερωτεύεται («ηδονίζεται με» είναι η λέξη, όμως όχι μ’ αυτή τη μορφή αλλά όπως τη λέμε στην πραγματική ζωή) πρόσωπα. Το πρόσωπο, έτσι, που παρουσιάζει όσα τον εξιτάρουν αποκτά πολύ μεγαλύτερη σημασία από οτιδήποτε άλλο.
Ποια είναι αυτά τα πρόσωπα; Διάφοροι. Πάντως, οι 8 στους 10 news influencers δεν είναι δημοσιογράφοι, μας πληροφορεί το Pew Research Center: δεν έχουν εργαστεί ποτέ σε δημοσιογραφικό οργανισμό (και οι άλλοι 2 στους 10 έχουν κολλήσει ένσημα σε κάτι Fox News συνήθως, κάτι τέτοια, σαν να λέμε το Ερωτοδικείο της τηλεόρασης — και εδώ ρίχνω κατάφωρα το Ερωτοδικείο, και να με συγχωρεί). Η επιρροή τους δεν στηρίζεται στην επαγγελματική τους ιδιότητα, αλλά αποκλειστικά και μόνο στη σχέση οικειότητας (την οικειότητα που έχει ο Θεός με τον πιστό) που καλλιεργούν με το κοινό. Με τον πολίτη του σωρού.
Πλέον, το πρόσωπο είναι το μήνυμα.
Ήταν τα πράγματα καλά και ωραία πριν; Παλιά; Ναι, ΦΥΣΙΚΑ και ήταν. Μια χαρά ήταν. Η διαφορά μεταξύ αυτού που διάβαζε την Προλεταριακή Σημαία και αυτού που διάβαζε την Απογευματινή ήταν πολύ μικρότερη από αυτήν μεταξύ δύο πολιτών του σωρού που ζουν σε τελείως διαφορετικά πληροφοριακά περιβάλλοντα επειδή βλέπουν άλλα βιντεάκια ο ένας (με λεμούριους) και άλλα ο άλλος (με ουρακοτάγκους).
Παρά ταύτα, είτε κατάντησες να εθιστείς σε πλατφόρμες όπου κάθε θέμα παρουσιάζεται σαν σκάνδαλο και κατ’ αυτά έχεις εκπαιδευτεί να υποψιάζεσαι διαρκώς προδοσίες και συνωμοσίες· είτε ακολουθείς περιεχόμενο οργανωμένο γύρω από την ταπείνωση άλλων ανθρώπων και έχεις εξοικειωθεί με τη σκληρότητα και την απανθρωπιά· είτε καταναλώνεις βουλιμικά ιστορίες προσωπικής επιτυχίας, με συνέπεια να αντιμετωπίζεις κάθε «αποτυχία» σαν ατομικό ελάττωμα που πρέπει να διορθωθεί· είτε μαθαίνεις την αλήθεια για τον κόσμο από τα γκρουπ με τις καλημέρες και τα γατάκια που φτιάχνουν τα μποτ της Μόσχας — είτε ό,τι άλλο μιντιακό ναρκωτικό πίνεις, είσαι ένας ταλαίπωρος και μόνος πολίτης του σωρού. Και το μικρότερο κακό σου είναι που αδυνατείς να αντιληφθείς τη διαφωνία σαν φυσιολογικό μέρος της δημοκρατίας. Άλλα είναι τα προβλήματά σου.
Τα Μέσα που επιλέγουμε χρηματοδοτούνται, διαδίδονται και αποκτούν επιρροή μέσα από τις καθημερινές μας κινήσεις. Το ερώτημα: «Τι είδους άνθρωπος θέλω να είμαι;» συνδέεται άμεσα με ένα μια στάλα πιο πρακτικό: «Σε ποια Μέσα παραδίδω κάθε μέρα τον χρόνο και την προσοχή μου σαν πρόβατο επί σφαγήν;» Η απάντηση διαμορφώνει τους φακούς μέσω των οποίων κρίνουμε τα γεγονότα, το πώς αντιλαμβανόμαστε τους άλλους, και τους τρόπους με τους οποίους συμμετέχουμε στην κοινωνία.
Συνήθως το κάνουμε με τον πιο βαρετό τρόπο, που συνάμα είναι και ο πιο οπισθοδρομικός, ο πιο αυταρχικός, και ο πιο επικίνδυνος: ο πιο θανάσιμος, αυτός που σκοτώνει. Αλλά όχι από ανία.
* * *
Το αυγουστιάτικο Ημερολόγιο της Πλήξης κυκλοφορεί όλο τον μήνα, κάθε μέρα, στις 7 το πρωί. Ελπίζουμε να μη σας φαίνεται πολύ πληκτικό. Σας ευχαριστούμε.
17°
