Το δικαίωμα στην ανία και η μεταφυσική της ραστώνης | Mode Pause: Οδηγός επιβίωσης για βαριεστημένους
Αν προσθέσουμε τις ώρες που όλοι οι άνθρωποι του πλανήτη αφιερώνουν καθημερινά στο διάβασμα λογοτεχνίας, ήτοι για προσωπική ψυχαγωγία, θα δούμε ότι ο «μέσος άνθρωπος» διαβάζει περί τα 15 λεπτά την ημέρα — ένας μέσος όρος που επηρεάζεται έντονα από το γεγονός ότι ένα πελώριο ποσοστό ανθρώπων, ιδίως ενηλίκων, δεν διαβάζει τίποτε ποτέ, ούτε έχει διαβάσει τίποτε ποτέ.
Τώρα, σύμφωνα με όλες τις μεγάλες και έγκυρες έρευνες (π.χ., με τη μεγάλη διεθνή έρευνα της Gracenote, εταιρείας του ομίλου Nielsen), οι χρήστες των υπηρεσιών streaming περνούσαν το 2025 κατά μέσο όρο 15 λεπτά την ημέρα σε κάθε πλατφόρμα στην οποία ήταν συνδρομητές αναζητώντας κάτι να παρακολουθήσουν. Δεν ΕΒΛΕΠΑΝ ταινία, σειρά ή κάτι άλλο εκείνα τα 15 λεπτά: ΕΨΑΧΝΑΝ ποια ταινία ή σειρά (ή ριάλιτι ή οτιδήποτε) θα ήθελαν να δουν. Δεκαπέντε λεπτά την ημέρα, κάθε μέρα, όλο τον χρόνο. Όλοι οι χρήστες των συνδρομητικών υπηρεσιών, σε όλο τον κόσμο. Όσο δηλαδή διαβάζουν οι άνθρωποι κατά μέσο όρο, τόσο χρόνο δαπανούν για να βρουν τι θα τους άρεσε να παρακολουθήσουν στη συνδρομητική τηλεόραση.
Το πράγμα δεν τελειώνει εδώ. Τα 15 λεπτά είναι ο μέσος όρος. (Βέβαια, πολλοί στις έρευνες αυτές ντρέπονται να πουν την αλήθεια, και πετάνε ένα «Κάτω από 5 λεπτά», ενώ στην πραγματικότητα ψάχνουν στην πλατφόρμα κάνα δίωρο). Αλλά: τα ποσοστά σε κάποιες χώρες και σε κάποιες ηλικιακές ομάδες είναι πολύ μεγαλύτερα. Αίφνης, οι Γάλλοι και οι νέοι κάτω των 20 ετών ψάχνουν για 26 με 30 λεπτά — όσο δηλαδή διαρκεί κάθε επεισόδιο μιας κωμικής σειράς, ή όσο διαβάζουν ΔΥΟ άνθρωποι κατά μέσο όρο.
Και ακόμη χειρότερα (ή καλύτερα· όπως το πάρει κανείς): το 20% των ερωτηθέντων δηλώνει ότι τελικά δεν βλέπει τίποτε μετά από αυτά τα 15, τα 20 ή τα 30 (ή και πολύ περισσότερα στην πραγματικότητα) λεπτά: κλείνει την πλατφόρμα και επιστρέφει στα βιντεάκια του και στο ατελεύτητο, σισύφειο, σκρόλινγκ. Η διαδικασία μάλιστα έχει αποκτήσει ακόμη και δικό της όνομα: Σύνδρομο του Netflix. Ο όρος περιγράφει την κατάσταση κατά την οποία κάποιος αφιερώνει περισσότερο χρόνο στην επιλογή παρά στην ίδια την παρακολούθηση.
Συμβαίνει το εξής εδώ πέρα: η υπερβολική ποσότητα διαθέσιμου περιεχομένου αυξάνει την αναβολή της απόφασης, αφενός, ενώ, αφετέρου, όσο περισσότερο καθυστερεί η επιλογή, τόσο αυξάνονται το άγχος, η ενόχληση και η ανία του χρήστη.
Το πρόβλημα, λένε, συνδέεται με την «υπερφόρτωση επιλογών». Όταν οι επιλογές είναι λίγες, μπορούν να συγκριθούν σχετικά εύκολα. Όταν γίνονται εκατοντάδες ή χιλιάδες, η σύγκριση απαιτεί χρόνο και πνευματική προσπάθεια. Ο θεατής αρχίζει να σκέφτεται ότι κάπου μέσα στον κατάλογο υπάρχει μια καλύτερη ταινία, μια πιο ενδιαφέρουσα σειρά ή κάτι που ανταποκρίνεται ακριβέστερα στη διάθεσή του. Η επιλογή αποκτά έτσι μεγαλύτερο βάρος από αυτό που μπορούν να αντέξουν οι πλάτες του.
Οι νέες κυκλοφορίες είναι πολλές, οι δημοφιλείς σειρές περισσότερες, οι ταινίες αρχείου πάμπολλες, και τώρα πια υπάρχουν και ένα σωρό παράξενα ριάλιτι, υπάρχει κατς (που είναι ριάλιτι κι αυτό), true crime με το κιλό, stand-up comedy, ένα σωρό οράματα και θάματα. Δεν μπορείς να τα ελέγξεις όλα αυτά. Είναι πολλά για να τα κουμαντάρεις: είσαι ένας απλός άνθρωπος, ένας απλός τηλεθεατής. Δεν ήσουν φτιαγμένος για κάτι τέτοιο. Αυτό εδώ το μπορχεσιανό βιντεοκλάμπ είναι πάνω από τις δυνάμεις σου.
Λοιπόν; Ήταν τα πράγματα καλύτερα στο παρελθόν; Βρήκαμε επιτέλους την εξαίρεση στον κανόνα;
Μπορεί. Στην εποχή της συμβατικής τηλεόρασης, ο θεατής είχε απέναντί του ένα περιορισμένο πρόγραμμα. Μπορούσε να παρακολουθήσει αυτό που μεταδιδόταν στο ένα από τα τέσσερα ή πέντε κανάλια που υπήρχαν διαθέσιμα, να κάνει ζάπινγκ, ή να κλείσει την τηλεόραση. Οι σημερινές πλατφόρμες μεταφέρουν την ευθύνη της διαμόρφωσης του προγράμματος στον ίδιο. Η ψυχαγωγία μετατρέπεται σε διαρκή αξιολόγηση περιεχομένου. Κάθε βραδιά απαιτεί μια σειρά αποφάσεων: ταινία ή σειρά; κωμωδία ή δράμα; καινούργιο ή περσινό; σύντομο ή μεγάλης διάρκειας; απαιτητικό στη θέασή του ή εύπεπτο; μυθοπλασία ή based on a true story; Η ποσότητα παύει να γίνεται αντιληπτή σαν ποικιλία και αρχίζει να μοιάζει με ένα ενιαίο, αδιαφοροποίητο σύνολο: με έναν πολφό.
Αυτή η συζητήσιμη ελευθερία δημιουργεί ασφαλώς και την προσδοκία της τέλειας επιλογής. Ο χρήστης ψάχνει το πρόγραμμα που θα ταιριάξει ακριβώς στον διαθέσιμο χρόνο του και στη διάθεση της στιγμής (ή και στην παρέα του). Επειδή γνωρίζει ότι έχει πολλές εναλλακτικές λύσεις, γίνεται λιγότερο ανεκτικός. Γίνεται δύσπιστος. Αγωνιά. Ιδρώνει. Φυσάει και ξεφυσάει. Και…; Και τι άλλο; Και βαριέται τού θανατά.
Τελικά, με μια γενναιότητα ανάλογη της ανίας που τον πνίγει σφίγγοντάς του τον λαιμό, πέφτει πάνω στο σπαθί του σαν άλλος Αίας Τελαμώνιος, και μένει εκεί, καρφωμένος ώς την αιωνιότητα. Ή —ψέματα— ώς την άλλη μέρα, την ίδια ώρα. Πιστός στο ραντεβού του με την ανία.
Οι πλατφόρμες γέννησαν μια εποχή πρωτοφανούς πρόσβασης σε ταινίες, σειρές, ντοκιμαντέρ και όλα τα άλλα (βλ.: σε «περιεχόμενο»…), και παράλληλα ένα νέο καθήκον για τον τηλεθεατή· και ένα νέο είδος τηλεθεατή, εδώ που τα λέμε. Κατ’ αυτά, για ένα γενναίο ποσοστό του κοινού, η ψυχαγωγία έχασε εν πολλοίς τον βασικό της σκοπό. Αντί να προσφέρει ανάπαυση, ενδιαφέρον ή συγκίνηση, γίνεται ακόμη μία πηγή κούρασης: μια αστείρευτη πηγή ανίας, πλήξης, βαριεστημάρας, και χασμουρητών.
ΥΓ. Κάποιοι, για να ξεφύγουν από το τραγούδι των αλγοριθμικών Σειρήνων, απλώς επιστρέφουν σε παλιές, δοκιμασμένες, ταινίες και σειρές. Αυτές δεν μπορούν να σε ξεγελάσουν, γιατί τις ξέρεις ήδη, πριν τις δεις. Η επανάληψη περιορίζει το ρίσκο μιας απογοητευτικής επιλογής, ενώ παράλληλα προσφέρει προβλεψιμότητα, οικειότητα και άμεση συναισθηματική ανταμοιβή. Ναι, εδώ σάς κλείνουμε με νόημα το μάτι.
* * *
Το αυγουστιάτικο Ημερολόγιο της Πλήξης κυκλοφορεί όλο τον μήνα, κάθε μέρα, στις 7 το πρωί. Ελπίζουμε να μη σας φαίνεται πολύ πληκτικό. Σας ευχαριστούμε.
18°
