Gen Z - Alpha: Οι νέοι ψηφοφόροι που αλλάζουν το πολιτικό σκηνικό
Σήμερα στην Ελλάδα, το δικαίωμα ψήφου αρχίζει από την ηλικία των 17 και, για την εκλογική διαδικασία, η 1η Ιανουαρίου θεωρείται ημερομηνία γέννησης όλων όσοι γεννήθηκαν μέσα στο ίδιο έτος. Οι επόμενες εθνικές εκλογές, επομένως, θα σηματοδοτήσουν την πρώτη συμμετοχή της Gen Alpha στην εκλογική διαδικασία της χώρας, δίπλα στα νεότερα μέλη της Gen Z (άτομα που έχουν γεννηθεί το 2009-2010 και αποτελούν τον νεότερο πυρήνα των πρωτοεμφανιζόμενων ψηφοφόρων). Πρόκειται για μία μικρή σχετικά ομάδα, αφού οι γεννηθέντες αυτά τα έτη στην Ελλάδα υπολογίζονται περίπου σε 85.000–90.000 με βάση στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, αλλά σημαντική πολιτικά, καθώς οι λεγόμενοι «first-time voters» συχνά παρουσιάζουν διαφορετικά πρότυπα συμμετοχής και πολιτικής συμπεριφοράς συγκριτικά με μεγαλύτερης ηλικίας «πολύπειρους» ψηφοφόρους, τα οποία αξίζουν διερεύνησης και σχολιασμού.
Στην προκείμενη περίπτωση, η πολιτική σημασία απορρέει από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των νεοεισερχόμενων στην εκλογική διαδικασία ψηφοφόρων, οι οποίοι αγνοούν το ιστορικό απολίθωμα των «χρωματισμένων» (μπλε, πράσινων, κόκκινων, ροζ) καφενείων, δεν έχουν προλάβει να θητεύσουν και να δεχτούν επιρροές από φανατισμένες φοιτητικές κομματικές παρατάξεις ούτε έχουν ζήσει τις νοσηρές εξαρτήσεις του πελατειακού κράτους. Αυτό σημαίνει ότι απαλλαγμένοι από παραδοσιακές δομές πολιτικής κοινωνικοποίησης και ενσωμάτωσης, διαμορφώνουν μία διαφορετική σχέση με τα κόμματα και παρουσιάζουν υψηλή ρευστότητα, η οποία τροφοδοτείται από αυτή ακριβώς την απουσία σταθερών κομματικών ταυτίσεων.
Περαιτέρω, η συγκεκριμένη ομάδα των soon-to-be ψηφοφόρων καταναλώνουν σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό ψηφιακό περιεχόμενο, συχνά σύντομης και οπτικοκεντρικής μορφής, ως γενιές που μεγάλωσαν και εξοικειώθηκαν στον υπέρτατο βαθμό με την ταχεία τεχνολογική εξέλιξη των smartphones, του internet και των social media. Στο πλαίσιο αυτό, μεθοδεύουν την πολιτική τους κοινωνικοποίηση μέσα από peers, influencers και, εν γένει, viral περιεχόμενο και αντιλαμβάνονται την κοινωνική πραγματικότητα γύρω τους μέσα από micro content (σύντομα βίντεο και memes), που μειώνει αναλογικά την ανοχή τους σε πιο «βαριές» μορφές πολιτικής επικοινωνίας (μακροσκελείς συνεντεύξεις, πολύωρα τηλεοπτικά πάνελ, αναλυτική αρθρογραφία, κ.λπ.). Χωρίς σε καμία περίπτωση αυτό να σημαίνει ότι οι νέοι επιδεικνύουν μικρότερο ενδιαφέρον ή προσοχή, παρά μόνο ότι το οικοσύστημα πληροφόρησής τους είναι διαφορετικό, θα λέγαμε ότι η πρώτη επαφή τους με την πολιτική πληροφορία πραγματοποιείται σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό μέσα από ψηφιακές, σύντομες και οπτικά δομημένες μορφές περιεχομένου και ότι, κατ’ επέκταση, η πολιτική τους κοινωνικοποίηση είναι πιο αποσπασματική, συναισθηματική και άκρως οπτικοκεντρική, γεγονός που σηματοδοτεί και μία διαφορετική σχέση τους με τα παραδοσιακά ΜΜΕ.
Τέλος, είναι οι γενιές που μεγάλωσαν με την κοινωνικοοικονομική εμπειρία του αποκλεισμού της πανδημίας, που τους έφερε αντιμέτωπους με το άγχος και την ψυχολογική επιβάρυνση της κοινωνικής απομόνωσης, καθώς επίσης εκείνες που εισέρχονται στην πολιτική σε μια περίοδο ακρίβειας, οικονομικής αβεβαιότητας, στεγαστικού προβλήματος και εργασιακής ανασφάλειας (στοιχεία που βιώνουν κυρίως μέσω των δυσκολιών που καθημερινά αντιμετωπίζουν οι γονείς τους και που, αναπόφευκτα, τους επηρεάζουν), αλλά και σε μια περίοδο πολεμικών συρράξεων, έντονων κοινωνικών αλλαγών και δομικών παγκόσμιων ανακατατάξεων (τις οποίες ίσως δεν μπορούν να αντιληφθούν πλήρως με στενούς όρους διεθνών σχέσεων, αλλά ενδέχεται να τους προκαλούν εύλογη ανησυχία σε σχέση με τη μελλοντική σταθερότητα και ευημερία τους).
Είναι χαρακτηριστικό ότι παρά τη μικρή χρονικά απόσταση, παρουσιάζουν αρκετές διαφορές σε σχέση με τους «first-time voters» του 2023 (γεννηθέντες το 2006), οι οποίοι είχαν πιο έντονη μνήμη και βιωματική σχέση με την οικονομική κρίση και τη σκληρότητα των μνημονίων, μεγαλύτερη έκθεση σε παραδοσιακά ΜΜΕ και πιο σταθερές οικογενειακές πολιτικές επιρροές. Δεδομένου ότι οι γενιές της Gen Z και της Gen Alpha δεν διαμορφώνουν απλώς καινούργιες τάσεις (αυτό, εξάλλου, κάνει by default κάθε νέα γενιά), αλλά φαίνεται να επαναπροσδιορίζουν εκ βάθρων τη σχέση του ατόμου με τους θεσμούς, την εξουσία και τις ταυτότητες στη σύγχρονη εποχή, αυτές οι διαφορές αντανακλώνται και στο διαφορετικό αξιακό σύστημα που φέρουν και που σίγουρα δύναται να επηρεάσει καταλυτικά και την εκλογική τους συμπεριφορά.
Το σύστημα αυτό είναι περισσότερο θεματοκεντρικό, επιδεικνύοντας θα λέγαμε μεγαλύτερη ευαισθησία σε ζητήματα περιβάλλοντος, δικαιωμάτων, ταυτοτήτων, εκπαίδευσης, ψυχικής υγείας, παγκόσμιας ειρήνης και τεχνολογίας, με συστατικά στοιχεία εντονότερης αντισυστημικής διάθεσης (όχι απαραίτητα με την έννοια ακραίων ή κοινωνικά ανάρμοστων συμπεριφορών, αλλά συνειδητοποιημένης αντίδρασης στο κατεστημένο), αλλά και χαμηλότερης ανοχής σε αυταρχικές συμπεριφορές, ιδίως στον εργασιακό χώρο, όπου γίνεται ιδιαιτέρως εμφανής η πεισματική άρνηση της εργασιακής εκμετάλλευσης και της τοξικής ηγεσίας (δηλαδή, ενός διατακτικού managerial μοντέλου που στηρίζεται μονίμως σε ευθείες εντολές και προκλητική καταστρατήγηση εργασιακών δικαιωμάτων).
Πράγματι, οι νεότερες γενιές δεν αντιμετωπίζουν την κλιματική αλλαγή ως μια αφηρημένη έννοια, αλλά ως γενικευμένη ανησυχία και άμεση απειλή για το μέλλον τους, που μάλιστα τους ωθεί και στην άσκηση ενεργούς πολιτικής πίεσης (π.χ. μέσω κινημάτων όπως το School Strike for Climate, γνωστό διεθνώς και ως Fridays for Future, με μικρή παρουσία και στην Ελλάδα). Επίσης, η Gen Z είναι η πιο πολυπολιτισμική και ποικιλόμορφη γενιά στην ιστορία, με τη Gen Alpha να ακολουθεί με ακόμη μεγαλύτερα ποσοστά ορατότητας και αποδοχής των ΛΟΑΤΚΙ+ δικαιωμάτων και της μη-δυαδικής ταυτότητας φύλου (non-binary). Το κίνημα του body positivity και της ορατότητας των αναπηριών δεν αντιμετωπίζεται από τους σημερινούς νέους ως «προοδευτική εξαίρεση», αλλά θεωρείται πλέον η βασική κοινωνική νόρμα. Η Gen Alpha είναι η πρώτη γενιά που μεγάλωσε παράλληλα με την έκρηξη της Τεχνητής Νοημοσύνης, την οποία χρησιμοποιεί και ως εργαλείο αυτόνομης μάθησης (δεν περιμένει τον καθηγητή για να μάθει, αλλά αναζητεί απαντήσεις μόνη της στο διαδίκτυο). Τέλος, πρόκειται για γενιές διακατεχόμενες από αντισυστημική διάθεση, η οποία δεν εκφράζεται απαραίτητα με βία και η οποία προκαλείται από μια ευρύτερη δυσπιστία απέναντι στο πολιτικό σύστημα και μία διάχυτη αίσθηση απογοήτευσης για τον τρόπο λειτουργίας της δημοκρατίας. Όχι επειδή απορρίπτουν κλασικές δημοκρατικές αξίες, αλλά επειδή θεωρούν ότι το κατεστημένο έχει περιέλθει σε αδυναμία τόσο επίλυσης φλεγόντων προβλημάτων, όπως η στεγαστική κρίση και η ακρίβεια, όσο και απόδοσης ευθυνών και αποκατάστασης του δικαίου σε σοβαρές καταστάσεις, όπως στο τραγικό δυστύχημα των Τεμπών (όπου είδαμε μεγάλους μαθητικούς πληθυσμούς να πρωτοστατούν στις πάνδημες κινητοποιήσεις).
Όλες οι παραπάνω διαπιστώσεις συνηγορούν υπέρ της άποψης ότι η προσέγγιση της Gen Z και της Gen Alpha για σκοπούς εκλογικής συγκομιδής αποτελεί μια πρωτόγνωρη πρόκληση για τα ελληνικά πολιτικά κόμματα, τα οποία πρέπει να τις αντιλαμβάνονται όχι απλώς ως μία ακόμη ηλικιακή κατηγορία-δεξαμενή ψηφοφόρων, αλλά ως τις επόμενες γενιές πολιτών που μπαίνουν ενεργητικά στην πολιτική με διαφορετικές εμπειρίες, προσδοκίες και τρόπους ενημέρωσης και οι οποίες χρειάζεται επειγόντως να επανασυνδεθούν με τα δημοκρατικά ιδεώδη, ιδίως σε μία εποχή που η νεολαία σε ευρωπαϊκό επίπεδο εμφανίζει ανησυχητική ανοχή σε αυταρχικές λύσεις λόγω της απογοήτευσής της από το υπάρχον θεσμικό οικοδόμημα. Όσο κι αν μία τέτοια σκέψη φαντάζει κάπως αντιφατική σε σχέση με την απόρριψη του αυταρχισμού στις διαπροσωπικές και εργασιακές σχέσεις που αναπτύξαμε πρωτύτερα, η αλήθεια είναι ότι δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην και αντίστοιχη απόρριψη αυταρχικών πολιτικών λύσεων, όταν η δημοκρατική λειτουργία των θεσμών θεωρείται προβληματική και αναποτελεσματική (η αμφισβήτηση της αυθεντίας δεν ταυτίζεται κατ’ ανάγκη με την υπεράσπιση της φιλελεύθερης δημοκρατίας).
Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, δέον όπως τα πολιτικά κόμματα αποφύγουν παρακινδυνευμένες και αυθαίρετες ταξινομήσεις σε «αριστερούς» και «δεξιούς» των πολιτικά ανομοιογενών νέων, οι οποίοι μπορεί να μοιράζονται κοινές ανησυχίες, αλλά αυτές να τους επηρεάζουν ή να τις εκφράζουν με διαφορετικό τρόπο, ανάλογα με την κοινωνική τάξη, το φύλο, τον τόπο κατοικίας, το οικογενειακό περιβάλλον, το μορφωτικό επίπεδο, κ.λπ. Επίσης, δέον όπως τα πολιτικά κόμματα απομακρυνθούν από την τάση εκστόμισης γενικόλογων υποσχέσεων και συνθημάτων, που είναι πιθανότερο να αντιμετωπιστούν με μεγαλύτερη καχυποψία, αν όχι πλήρη αδιαφορία από τις νεότερες γενιές. Αντ’ αυτών, είναι προτιμότερη η προσαρμογή όχι μόνο της γλώσσας και των μέσων επικοινωνίας, αλλά επίσης της θεματολογίας της εκλογικής τους ατζέντας και ολόκληρης της δομής της ίδιας της πολιτικής τους συμπεριφοράς, κατά τρόπο που να μπορεί όχι μόνο να συγκινήσει τους σημερινούς νέους, αλλά να τους δώσει, επιπλέον, ουσιαστικές ευκαιρίες πολιτικής ενημέρωσης, έκφρασης και συμμετοχής.
Η πολιτική επικοινωνία στις μέρες μας επιτάσσει να γίνεται σύντομη, οπτική, άμεση, αμφίδρομη και διαδραστική, χωρίς όμως να στερείται αυθεντικότητας και στοιχειοθετημένου περιεχομένου ή να υποτιμά προκλητικά τη νοημοσύνη με ανερμάτιστες υποσχέσεις, όπως αυτή που ακούσαμε περί δωρεάν συγκοινωνιών πριν από λίγο καιρό. Ένα κόμμα δεν γίνεται αυτομάτως ελκυστικό και νεανικό επειδή ανοίγει TikTok, χρησιμοποιεί memes ή αξιοποιεί influencers για τη διάδοση των πολιτικών του θέσεων, αλλά επειδή μπορεί να μιλήσει ειλικρινά για το μέλλον και να κερδίσει την εμπιστοσύνη των νέων με έμπρακτες αποδείξεις, χωρίς την καταφυγή σε τσιτάτα που καλλιεργούν υπέρμετρες φιλοδοξίες, φόβο, πόλωση, τρομολαγνία, επιθετικότητα και έναν ξεπερασμένο διχασμό τύπου «εμείς vs αυτοί», προς τον οποίο εικάζεται περισσότερο η αρνητική αντίδραση και αποστροφή των νέων.
Η είσοδος νεότερων γενιών στην εκλογική διαδικασία δεν αποτελεί απλώς αριθμητική διεύρυνση του εκλογικού σώματος, αλλά κάθε φορά μία πιθανή αλλαγή του τρόπου, με τον οποίο τα κόμματα θα πρέπει να αντιλαμβάνονται και να αναδιατάσσουν τη σχέση τους με τον πολίτη.
Χωρίς να μπορούν να γίνουν προβλέψεις αποτελεσμάτων, παρά μόνο κοινωνιολογικές εκτιμήσεις, η πρώτη συμμετοχή της Gen Alpha και των νεότερων μελών της Gen Z στην επερχόμενη εκλογική διαδικασία θα συμβάλει κατά πάσα πιθανότητα στην αύξηση της πολιτικής ρευστότητας του εκλογικού σώματος και στον εμπλουτισμό της προεκλογικής θεματολογίας με ζητήματα περιβαλλοντικών ανησυχιών, ατομικών δικαιωμάτων, αποκατάστασης της θεσμικής εμπιστοσύνης, κοινωνικής και οικονομικής δικαιοσύνης και επερχόμενων τεχνολογικών προκλήσεων, εξαναγκάζοντας ταυτόχρονα την προσαρμογή των πολιτικών κομμάτων όχι μόνο σε νέες μορφές επικοινωνίας, αλλά και σε απαραίτητες εσωτερικές ιδεολογικές αναθεωρήσεις, ώστε ο λόγος τους να είναι ευέλικτος και, πρωτίστως, να παραμένει φρέσκος και επίκαιρος σε σχέση με αποτελεσματικές λύσεις που αναζητούνται στα σύγχρονα προβλήματα. Σύντομα θα φανεί εάν και σε τι βαθμό θα το επιτύχουν.
17°
