Ο λαϊκισμός επιστρέφει συνήθως μεταμφιεσμένος σε κάτι νέο, πιο σύγχρονο και πιο ελκυστικό. Στην ουσία του όμως παραμένει ο ίδιος: η υπόσχεση ότι η πραγματικότητα μπορεί να προσαρμοστεί στις επιθυμίες μας
Οι δημοσκοπικές τάσεις και η σταδιακή ανασυγκρότηση ενός ευρύτερου πολιτικού χώρου που επαναφέρει στο προσκήνιο στοιχεία ανορθολογισμού, αντισυστημισμού και πολιτικής λήθης
Οι τελευταίες δημοσκοπήσεις καταγράφουν κάτι περισσότερο από μια αναδιάταξη του πολιτικού σκηνικού: καταγράφουν την αναβίωση ενός ευρύτερου μετώπου ανορθολογισμού και πολιτικής λήθης.
Υπήρξε μια διάχυτη αίσθηση τα τελευταία χρόνια ότι η ελληνική κοινωνία είχε κλείσει τον λογαριασμό της με τον λαϊκισμό. Ότι η εμπειρία της χρεοκοπίας, η περιπέτεια του 2015, οι αυταπάτες της «εύκολης διαπραγμάτευσης» και η τελική προσγείωση στην πραγματικότητα είχαν λειτουργήσει ως ένα είδος συλλογικού πολιτικού εμβολίου. Ότι η χώρα είχε, έστω με καθυστέρηση, συνειδητοποιήσει πως δεν υπάρχουν μαγικές λύσεις, ούτε εναλλακτικοί δρόμοι που παρακάμπτουν το κόστος των επιλογών.
Οι τελευταίες δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι αυτή η βεβαιότητα ίσως ήταν υπερβολική.
Πίσω από τις μετακινήσεις ψηφοφόρων, την επανεμφάνιση παλαιών πρωταγωνιστών και την άνοδο νέων σχηματισμών, διακρίνεται η σταδιακή ανασυγκρότηση ενός ευρύτερου πολιτικού και κοινωνικού χώρου. Ενός μετώπου που δεν συγκροτείται γύρω από ένα συνεκτικό σχέδιο μεταρρυθμίσεων ή μια νέα αναπτυξιακή πρόταση για τη χώρα, αλλά γύρω από την απόρριψη του υπάρχοντος πολιτικού συστήματος, την καχυποψία απέναντι στους θεσμούς και την υπόσχεση ότι τα σύνθετα προβλήματα μπορούν να λυθούν με απλές απαντήσεις.
Δεν πρόκειται απλώς για την επιστροφή ενός πολιτικού προσώπου ή την εμφάνιση νέων σχηματισμών. Πρόκειται για την επανασυσπείρωση ενός ευρύτερου μετώπου πολιτικής δυσαρέσκειας, το οποίο ιστορικά εκφράστηκε μέσα από τον αντισυστημισμό, τον καταγγελτισμό και την υπόσχεση εύκολων λύσεων σε δύσκολα προβλήματα. Είναι ο ίδιος χώρος που συχνά αντιμετώπισε την Ευρώπη ως πρόβλημα, τις μεταρρυθμίσεις ως απειλή και την πραγματικότητα ως κάτι που μπορεί να υποχωρήσει μπροστά στη δύναμη των συνθημάτων. Και αυτό είναι ίσως το πιο ανησυχητικό πολιτικό μήνυμα της σημερινής συγκυρίας.
Το φαινόμενο δεν είναι ελληνική ιδιαιτερότητα. Το βλέπουμε σε ολόκληρη τη Δύση. Από τον τραμπισμό στις Ηνωμένες Πολιτείες μέχρι τις διάφορες εκδοχές του λαϊκισμού στην Ευρώπη, η κρίση εμπιστοσύνης απέναντι στους θεσμούς δημιουργεί πρόσφορο έδαφος για πολιτικά ρεύματα που επενδύουν περισσότερο στο συναίσθημα παρά στη λύση. Η διαφορά είναι ότι σε πολλές χώρες πρόκειται για πολιτικό πειρασμό. Στην Ελλάδα πρόκειται για ιστορική εμπειρία με γνωστό κόστος και καταγεγραμμένες συνέπειες.
Γνωρίζουμε πού οδηγεί η πολιτική που υπόσχεται τα πάντα σε όλους. Γνωρίζουμε πού καταλήγει η αντίληψη ότι οι αγορές, οι ευρωπαϊκοί συσχετισμοί, οι διεθνείς ισορροπίες και οι οικονομικοί κανόνες μπορούν να αγνοηθούν στο όνομα μιας δήθεν εθνικής περηφάνειας. Το ζήσαμε. Το πληρώσαμε. Και χρειάστηκαν πολλά χρόνια για να αποκατασταθεί ένα μέρος της αξιοπιστίας που χάθηκε.
Το ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι πίσω από τα νέα πολιτικά σχήματα επανεμφανίζονται πολλές από τις ίδιες ιδεολογικές σταθερές. Η καχυποψία απέναντι στην Ευρώπη. Ο εύκολος αντιδυτισμός. Η υποτίμηση των μεταρρυθμίσεων. Η αντίληψη ότι η αξιολόγηση, η λογοδοσία και η ανταγωνιστικότητα αποτελούν περίπου νεοφιλελεύθερες εμμονές και όχι προϋποθέσεις μιας σύγχρονης οικονομίας.
Πρόκειται για μια πολιτική κουλτούρα που δεν ηττήθηκε ποτέ πραγματικά. Απλώς υποχώρησε μετά τη διάψευση των προσδοκιών που η ίδια δημιούργησε. Και τώρα επιχειρεί να επανέλθει αξιοποιώντας τη φθορά της κυβέρνησης, τις κοινωνικές ανισότητες, το στεγαστικό πρόβλημα, την ακρίβεια και τη γενικευμένη αίσθηση ότι η ανάπτυξη δεν μοιράζεται δίκαια.
Η μεγάλη ευθύνη όμως δεν βρίσκεται μόνο στις δυνάμεις του λαϊκισμού. Βρίσκεται και στην αδυναμία των μεταρρυθμιστικών και φιλοευρωπαϊκών δυνάμεων να διαμορφώσουν ένα πειστικό εναλλακτικό αφήγημα.
Ειδικά ο χώρος της κεντροαριστεράς μοιάζει συχνά παγιδευμένος σε μια στρατηγική πολιτικής αμηχανίας. Αντί να συγκροτήσει έναν ισχυρό πόλο μεταρρυθμιστικού προοδευτισμού, επιλέγει συχνά να ανταγωνίζεται τον λαϊκισμό στο δικό του γήπεδο, υιοθετώντας τη γλώσσα της καταγγελίας και επενδύοντας περισσότερο στον αντιμητσοτακισμό παρά σε μια θετική πρόταση διακυβέρνησης. Το αποτέλεσμα είναι να αφήνεται ανοιχτός χώρος για όσους εμφανίζονται ως αυθεντικοί εκφραστές της αμφισβήτησης και της πολιτικής οργής.
Στην πραγματικότητα, η σημερινή πολιτική αντιπαράθεση δεν αφορά πρωτίστως πρόσωπα ούτε κομματικές ισορροπίες. Αφορά τη σύγκρουση δύο διαφορετικών αντιλήψεων για τη χώρα. Από τη μία βρίσκεται η Ελλάδα της ευρωπαϊκής κανονικότητας, των μεταρρυθμίσεων, της λογοδοσίας και της θεσμικής ωρίμανσης. Από την άλλη η Ελλάδα της διαρκούς καταγγελίας, των εύκολων υποσχέσεων και της πεποίθησης ότι η πραγματικότητα μπορεί να προσαρμόζεται στις πολιτικές επιθυμίες.
Κι όμως, η Ελλάδα του 2026 δεν βρίσκεται μπροστά στις προκλήσεις του 2015. Βρίσκεται μπροστά σε πολύ μεγαλύτερες. Η ευρωπαϊκή ασφάλεια επανακαθορίζεται λόγω του αναθεωρητικού πολέμου στην Ουκρανία. Η Ευρώπη αναζητά στρατηγική αυτονομία. Η τεχνολογική επανάσταση μετασχηματίζει την παραγωγή και την εργασία. Η δημογραφική κρίση απειλεί τη βιωσιμότητα του κοινωνικού κράτους. Η ανταγωνιστικότητα θα καθορίσει το επίπεδο ευημερίας των επόμενων δεκαετιών.
Σε αυτό το περιβάλλον, η χώρα χρειάζεται περισσότερη σοβαρότητα, περισσότερη μεταρρύθμιση και περισσότερο ευρωπαϊσμό. Όχι επιστροφή στις γνωστές ψευδαισθήσεις μιας μεταπολιτευτικής κουλτούρας που αντιμετώπιζε κάθε δύσκολη αλήθεια ως συνωμοσία και κάθε αναγκαία αλλαγή ως απειλή.
Το πραγματικό πολιτικό διακύβευμα των επόμενων ετών θα είναι αν η Ελλάδα θα συνεχίσει, με όλες τις αδυναμίες και τις αντιφάσεις της, την πορεία της προς μια κανονική ευρωπαϊκή δημοκρατία ή αν θα επιτρέψει την αναβίωση ενός μετώπου που επενδύει ξανά στην πολιτική της αγανάκτησης, της εύκολης υπόσχεσης και της συλλογικής λήθης.
Γιατί ο λαϊκισμός δεν επιστρέφει ποτέ ακριβώς όπως έφυγε. Επιστρέφει συνήθως μεταμφιεσμένος σε κάτι νέο, πιο σύγχρονο και πιο ελκυστικό. Στην ουσία του όμως παραμένει ο ίδιος: η υπόσχεση ότι η πραγματικότητα μπορεί να προσαρμοστεί στις επιθυμίες μας. Και κάθε φορά που η κοινωνία επιλέγει να το πιστέψει, ο λογαριασμός έρχεται αργότερα.
Η κρισιμότητα των στιγμών δεν επιτρέπει ούτε παραλυτικές ισορροπίες ούτε φαινομενικά ανώδυνους συμψηφισμούς που θα κοστίσουν πολύ ακριβά στο άμεσο μέλλον.
Η αναβίωση της πλειοδοσίας παροχών δεν αποτελεί απλώς προεκλογικό φαινόμενο· αποκαλύπτει ότι τα βαθύτερα αντανακλαστικά του μεταπολιτευτικού λαϊκισμού παραμένουν πολιτικά ενεργά.
17°
