Ελλάδα: Η χώρα των 11 εκατομμυρίων Πρωθυπουργών - Η πολιτική συζήτηση, η διάχυση της πληροφορίας και τα όρια της βεβαιότητας34
Καλώς ήρθατε στην προεκλογική περίοδο, την εποχή που όλοι ξέρουν τα πάντα. Άνθρωποι που μέχρι χθες δυσκολεύονταν να αποφασίσουν ποια σειρά θα παρακολουθήσουν το βράδυ στην τηλεόραση, ξυπνούν ένα πρωί και γνωρίζουν με απόλυτη βεβαιότητα πώς πρέπει να κυβερνηθεί μια χώρα.
Έχουν άποψη για την οικονομία, την παιδεία, την υγεία, τη φορολογία, το δημογραφικό, την τεχνητή νοημοσύνη, την ενεργειακή πολιτική, την εξωτερική πολιτική και, αν περισσέψει χρόνος, για τη ναυτιλία και την κλιματική αλλαγή. Αυτοί δεν χρειάζονται στοιχεία, δεν χρειάζονται έρευνα. Δεν χρειάζονται καν ολόκληρη την είδηση. Τους αρκεί ο τίτλος ενός άρθρου και αμέσως σχολιάζουν, ενίοτε και επώνυμα.
Και κάπου εδώ αρχίζει το μεγάλο πανηγύρι της σύγχρονης δημόσιας ζωής: η εποχή στην οποία όλοι έχουν άποψη, ελάχιστοι έχουν γνώση και σχεδόν κανείς δεν έχει την υπομονή να διακρίνει τη διαφορά ανάμεσα στις δύο. Η προεκλογική περίοδος δεν δημιουργεί τη βλακεία. Αυτή την έχουμε από τη γέννησή μας. Κάθε πολιτική δήλωση, κάθε συνέντευξη, κάθε απόσπασμα λόγου, κάθε πρόταση που απομονώνεται από μια μεγαλύτερη συζήτηση μετατρέπεται σε ψηφιακή αρένα. Ο τίτλος εμφανίζεται στην οθόνη του κινητού και, πριν ακόμη κάποιος πατήσει να διαβάσει το άρθρο, από κάτω έχουν ήδη αρχίσει να συσσωρεύονται οι βεβαιότητες.
«Προδότης». «Άσχετος». «Μπράβο, μόνο εσύ τα λες». «Ντροπή». «Πουλημένος». Πενήντα σχόλια. Εκατό και συνεχίζουν. Και το εντυπωσιακό είναι ότι πολλές φορές το περιεχόμενο της συνέντευξης ή της δήλωσης δεν λέει ακριβώς αυτό που υπονοεί ο τίτλος. Μερικές φορές λέει κάτι πιο σύνθετο. Άλλες φορές η φράση έχει απομονωθεί από τα συμφραζόμενά της. Κάποτε ο ίδιος ο τίτλος είναι διατυπωμένος έτσι ώστε να προκαλέσει θυμό, επειδή ο θυμός φέρνει κλικ και τα κλικ φέρνουν επισκεψιμότητα στα site.
Αλλά ποιος έχει χρόνο για τέτοιες λεπτομέρειες; Εμείς έχουμε ήδη θυμώσει. Έχουμε ήδη αποφασίσει. Έχουμε ήδη καταδικάσει. Είναι σαν να στεκόμαστε έξω από ένα βιβλιοπωλείο, να κοιτάζουμε από τη βιτρίνα τον τίτλο ενός μυθιστορήματος και να γράφουμε αμέσως μια κριτική πέντε χιλιάδων λέξεων για την πλοκή, τους χαρακτήρες, τη γλώσσα, τη δομή και το τέλος του. «Δεν μου άρεσε καθόλου». Μα το διάβασες; «Όχι. Από τον τίτλο και μόνο και από τον εκδοτικό οίκο, κατάλαβα».
Διαβάζουμε έναν τίτλο για μια δήλωση ενός πολιτικού και είμαστε αμέσως έτοιμοι να αποφασίσουμε τι εννοούσε, γιατί το είπε, τι κρύβεται πίσω από αυτό, ποιον εξυπηρετεί και ποιο καταστροφικό σχέδιο πρόκειται να εφαρμοστεί στη χώρα. Δεν γνωρίζουμε τι προηγήθηκε της δήλωσης. Δεν γνωρίζουμε την ερώτηση στην οποία απάντησε. Δεν γνωρίζουμε την επόμενη πρότασή του. Δεν γνωρίζουμε καν το θέμα. Αλλά «γνωρίζουμε», άλλωστε, «τον ξέρουμε, μωρέ, τον πουλημένο». Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο παράδοξο της εποχής μας: ποτέ ο άνθρωπος δεν είχε πρόσβαση σε τόση πληροφορία και ποτέ άλλοτε δεν ήταν τόσο μακριά από αυτήν.
Η πολιτική βέβαια, προσαρμόζεται και εκείνη στην οικονομία της προσοχής. Όταν η ταχύτητα του διαδικτύου μάς φέρνει ένα αποτέλεσμα στα δύο δευτερόλεπτα γινόμαστε ανυπόμονοι στην παραμικρή καθυστέρηση. Και αυτή η οικονομία της προσοχής έχει έναν απλό κανόνα. Να κερδίσεις το βλέμμα του αναγνώστη πριν προλάβει να φύγει. Γι’ αυτό ο τίτλος πρέπει να σοκάρει. Η φωτογραφία πρέπει να προκαλεί. Το απόσπασμα πρέπει να εξοργίζει. Για να βρίσουμε, να απαντήσουμε, να κοινοποιήσουμε. Μέσα σε αυτή τη διαρκή συναισθηματική καταιγίδα, η πολιτική σκέψη γίνεται σχεδόν αδύνατη. Μένει μόνο η αντίδραση. Και η αντίδραση είναι το πιο εύκολο πράγμα. Ενώ έχουμε στα χέρια μας μια συσκευή που μπορεί μέσα σε δευτερόλεπτα να μας δώσει πρόσβαση σε νόμους, στατιστικές, επιστημονικές έρευνες, ιστορικά αρχεία, διεθνείς πηγές, ολόκληρες συνεντεύξεις και πρωτογενή δεδομένα. Η ανθρωπότητα πέρασε αιώνες δημιουργώντας βιβλιοθήκες, πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα και τεχνολογικά δίκτυα για να φτάσει τελικά στο ανώτατο στάδιο του πολιτισμού: έναν άγνωστο με φωτογραφία προφίλ ένα ηλιοβασίλεμα να γράφει κάτω από μια είδηση σε έναν συνάνθρωπό του «ΨΟΦΑ».
Το αποτέλεσμα είναι η σταδιακή αποπολιτικοποίηση της ίδιας της πολιτικής συζήτησης και η μετατροπή της σε μια μορφή οπαδικής αντιπαράθεσης. Η αξιολόγηση πολιτικών θέσεων και δηλώσεων εξαρτάται από την πολιτική ταυτότητα του προσώπου που τα εκφράζει. Μια ατυχής ή αβάσιμη δήλωση ενός πολιτικού με τον οποίο ταυτιζόμαστε ερμηνεύεται ως παρανόηση, αποσπασματική μεταφορά ή σκόπιμη διαστρέβλωση των λεγομένων του, αλλά η ίδια ακριβώς δήλωση, όταν προέρχεται από έναν πολιτικό αντίπαλο, αντιμετωπίζεται ως αδιαμφισβήτητη απόδειξη ανικανότητας ή ακόμη και επικινδυνότητας. Πρόκειται, τελικά, για μια επιλεκτική πρόσληψη της πραγματικότητας, στην οποία τα γεγονότα δεν διαμορφώνουν την πολιτική μας κρίση αλλά, αντιθέτως, η ήδη διαμορφωμένη πολιτική μας ταυτότητα καθορίζει ποια γεγονότα είμαστε διατεθειμένοι να αποδεχθούμε ως πραγματικά.
Η ιδεολογία έτσι γίνεται ιδεοληψία. Και για να μην παρεξηγηθώ, η ιδεολογία είναι αποτέλεσμα σκέψης, γνώσης και βαθιάς πίστης σε έναν τρόπο οργάνωσης της κοινωνίας. Σήμερα, μοιάζει με έτοιμο ρούχο: τη φοράμε, διαλέγουμε αντίπαλο και υπερασπιζόμαστε τους «δικούς μας» ακόμη κι όταν ξέρουμε πως έχουν άδικο. Γιατί η ιδεολογία, όταν μας προσφέρει έτοιμες απαντήσεις για τα πάντα, παύει να είναι πολιτική σκέψη και γίνεται φανατισμός. Χολή. Άνθρωποι που πιθανότατα στην καθημερινή ζωή τους είναι ευγενικοί, χαιρετούν τον γείτονα, μπαίνουν στο διαδίκτυο και μεταμορφώνονται. Βρίζουν. Εύχονται τον θάνατο των άλλων. Και όλα αυτά επειδή διάβασαν έναν τίτλο.
Ας σοβαρευτούμε. Καμία ουσιαστική συζήτηση για την οικονομία δεν χωράει σε δέκα λέξεις. Καμία συζήτηση για τη μετανάστευση δεν εξαντλείται σε ένα σύνθημα. Καμία πολιτική για την παιδεία δεν μπορεί να αξιολογηθεί από ένα απόσπασμα είκοσι δευτερολέπτων.
Και να ξεκαθαρίσουμε το εξής: η πνευματική οκνηρία δεν ανήκει σε κάποιο κόμμα, δεν είναι αριστερή, δεν είναι δεξιά, δεν είναι κεντρώα. Είναι απολύτως δημοκρατική στην κατανομή της. Η ακαδημαϊκή κατάρτιση και η συσσώρευση γνώσεων δεν συνεπάγονται κατ’ ανάγκην την καλλιέργεια κριτικής σκέψης, κοινωνικής ευαισθησίας ή πνευματικής ανεκτικότητας. Μπορεί κάποιος να έχει διαβάσει εκατοντάδες βιβλία και, παρ’ όλα αυτά, να αδυνατεί να ακούσει, να εξετάσει ή ακόμη και να ανεχθεί μια διαφορετική άποψη. Μπορεί, τέλος, να είναι εξαιρετικός επιστήμονας στο γνωστικό του αντικείμενο και ανεπαρκώς ενημερωμένος για ζητήματα που βρίσκονται έξω από το πεδίο της ειδίκευσής του. Όμως η Γη θα εξακολουθήσει να περιστρέφεται ακόμη κι αν αντισταθούμε στον πειρασμό να σχολιάσουμε ένα άρθρο που δεν διαβάσαμε ή ένα ζήτημα για το οποίο δεν διαθέτουμε επαρκή γνώση. Και οι εκλογές θα διεξαχθούν. Κάποιοι θα κερδίσουν και κάποιοι θα χάσουν.
Μα τι κάθομαι και γράφω; Αγνοήστε με. Έτσι κι αλλιώς, στο τέλος θα καταλήξουμε στο πιο απλό κριτήριο για την ψήφο μας: θα ψηφίσουμε εκείνον που πόνεσε λιγότερο την τσέπη μας.
17°
