Μήπως τελικά είμαστε όλοι κακοί φίλοι;

«Επιδημία» θα είναι τελικά η λέξη που θα χαρακτηρίσει αυτή τη δεκαετία, και όχι, δεν θα είναι μόνο η επιδημία του Covid-19. Πολύ θα θέλαμε η πανδημία εκείνη να είναι το χειρότερο που μας έχει συμβεί, αλλά εντέλει ο Μάρτιος του 2020 ήταν κάτι παραπάνω από ένα τραγικό ξεκίνημα σε μια πολυετή κρίση. Φαίνεται να ήταν ένας οιωνός. Μεταξύ άλλων για τις ανθρώπινες σχέσεις και ειδικά τη φιλία.

Πέρυσι, ο 21ος αιώνας ονομάστηκε ο αιώνας της μοναξιάς και της απομόνωσης. Η πανδημία βέβαια φέρει μεγάλο μερίδιο ευθύνης, αλλά σίγουρα δεν είναι η μόνη υπεύθυνη. Τα κινητά και όλα τα ηλεκτρονικά μαραφέτια που μας τρώνε τη ζωή είναι επίσης ένας «τελικός κακός»―το final boss που λέγαμε και στα ηλεκτρονικά παιχνίδια που παίζαμε τότε…δεν ξέρω αν το λένε ακόμα, ή αν υπάρχουν ακόμα final bosses.

Δεν ξέρω αν είναι η υπερ-πληροφόρηση την οποία καταπολεμάμε σε καθημερινή βάση, καθότι η αλήθεια είναι ότι βαλλόμεθα πανταχόθεν, ή το γεγονός ότι όπου μπεις να διαβάσεις ή να ακούσεις, θα βρεις πολυάριθμες τρικλοποδιές καταστροφολογίας σε σημείο που ίσως σε κάνουν να σηκώσεις τα χέρια ψηλά και να αναρωτηθείς ποιο είναι το νόημα πια.

Από πού να το πιάσουμε και πού να το αφήσουμε; Τη ραγδαία και πια τρομακτική εξέλιξη της ΤΝ; Τους πολέμους που φυτρώνουν σαν μανιτάρια; Το γεγονός ότι κάνουμε χιούμορ για το ενδεχόμενο Γ' Παγκοσμίου Πολέμου; Την ακρίβεια; Η λίστα είναι κυριολεκτικά ατελείωτη. Εάν θες να παραδώσεις πνεύμα, το μόνο σίγουρο είναι ότι μια απλή περιήγηση στο διαδίκτυο και σε «νέα» της ημέρας δεν θα σε πείσει απλά να το κάνεις, αλλά θα σου πει και πώς να το κάνεις… αφού όμως σου πει πρώτα ποια δίαιτα είναι η καλύτερη για εσένα και πως να βελτιστοποιήσεις την καθημερινότητά σου.

Υπάρχει όμως κάτι συγκεκριμένο που τις τελευταίες δύο εβδομάδες βλέπω πολύ έντονα. Είναι από αυτά που δεν ξέρεις αν τα παρατηρείς πιο πολύ γιατί το σκέφτεσαι, ή γιατί διάβασες για αυτό μια φορά και τώρα όπου εμφανιστεί σου τραβάει την προσοχή, ή όντως απλά είναι ένας προβληματισμός που έχει γίνει της μόδας. Και αυτό που έχω παρατηρήσει πολύ είναι το θέμα της φιλίας.

Δεν είναι κάτι καινούριο, προφανώς―και μεταξύ μας, τι είναι καινούριο πια; Τίποτα. Αντιθέτως, όμως, το συγκεκριμένο θέμα είναι old-time classic. Και είναι ευρύ πολύ, και πολιτιστικά πολύπλευρο, και, βασικά τόσο ασαφές και αφηρημένο που είναι σαν να μιλάμε για την αγάπη―κοινώς, «πιασ’ το αυγό και κούρευ’ το».

Όλο αυτό ξεκίνησε πριν δύο εβδομάδες όταν αποφάσισα να ακούσω το ηχητικό βιβλίο της Τίφανι Γουατ Σμιθ «Bad Friend», το οποίο δημοσιεύτηκε πριν ένα χρόνο, και δεν είναι ένα μυθιστόρημα αλλά μια βαθιά ερευνημένη ιστορική αναδρομή της φιλίας, και πιο συγκεκριμένα της γυναικείας φιλίας ανά τους αιώνες, με ιδιαίτερη έμφαση στις φιλίες των γυναικών στον 20ο αιώνα. Η Σμιθ είναι ιστορικός και αφορμή για να ξεκινήσει να ερευνά και να γράφει αυτό το βιβλίο ήταν μια δική της αποτυχημένη φιλία―«έκοψε» με την κολλητή της φίλη Σοφία μετά από 10 χρόνια φιλίας στα 30 της―όπως και η γενικότερη αίσθηση που πάντα είχε ότι δεν έχει υπάρξει καλή φίλη. Αναρωτιέται και αναλύει τι είναι η φιλία, από τι χαρακτηρίζεται, τι προϋποθέτει, και τι είναι αυτό που σε κάνει καλό ή κακό φίλο.

Σε ένα άρθρο στη Guardian, η Κίτι Ντρέικ λέει ότι το «Bad Friend» αντιπροσωπεύει ένα είδος ερωτικής επιστολής στη γυναικεία φιλία, αλλά δεν υποτιμά πόσο δύσκολη μπορεί να είναι. Το βιβλίο, αν και στα όρια του ακαδημαϊκού όσον αφορά την έρευνά του, είναι επίσης και άκρως προσωπικό. Υπάρχουν πολλά συναισθήματα που περιγράφει η Σμιθ όταν μία φιλία της έφτανε στο τέλος της, αλλά το κύριο συναίσθημα στο οποίο φαίνεται να στέκεται συχνά ήταν αυτό της ντροπής. Πώς μπόρεσε να έχει συναισθήματα οργής και ζήλιας για μια φίλη της; Και κυρίως, όταν κάποιες φιλίες της έγιναν τεταμένες ή υπήρξε μια καθαρή απομάκρυνση, αναρωτήθηκε γιατί μετά από τόσα χρόνια δυσκολεύεται σε κάτι τόσο βασικό. Τη φιλία. Μήπως είναι «κακή φίλη»;

Ενώ άκουγα έκανα κι εγώ μια ιστορική αναδρομή στις δικές μου φιλίες, από το δημοτικό έως τώρα. Όλοι είχαμε στη ζωή μας αποτυχημένες φιλίες, αν και ακόμα και αυτός ο χαρακτηρισμός είναι σχετικός. Τι θεωρούμε αποτυχημένη φιλία; Για κάποιους είναι μια φιλία που έληξε. Για μένα όμως προσωπικά δεν είναι. Το ότι μια φιλία τελείωσε δεν αναιρεί τη σχέση καθαυτή που υπήρξε, ούτε καθιστά τις στιγμές που έζησες και τα συναισθήματα που ένιωσες άκυρα ή ψεύτικα. Επίσης, θεωρώ απόλυτα φυσιολογικό να σου λείπει ένας παλιός φίλος, ή να αναπολείς κάποια πράγματα, αλλά να μην τα θες στη ζωή σου πια.

Έκτοτε, λοιπόν, έχω «πέσει» επάνω σε άρθρα που μιλάνε για την πιο, ας την πούμε, αρνητική πτυχή της φιλίας. Θα έλεγα ότι φταίει ο αλγόριθμος, αλλά η αλήθεια είναι ότι οι εμφανίσεις αυτές έγιναν από διαφορετικές πηγές και ανθρώπους―δεν μπορεί όλοι να δολοπλοκούν εναντίον μου.

Ένα πρόσφατο άρθρο στο TIME μιλά για το γεγονός ότι αυτή η φαντασίωση που έχουμε πολλές φορές για την τέλεια, μεγάλη, και απόλυτα συμβατή παρέα φίλων ουσιαστικά δεν υφίσταται όσο μεγαλώνεις. Περιγράφει δε αυτή τη φαντασίωση ως «πολιτισμικό ιδανικό», βλέπε «Friends», και μιλά για την αναντιστοιχία μεταξύ προσδοκίας και πραγματικότητας. Συνεχίζει περιγράφοντας και εξηγώντας ότι όσο μεγαλώνουμε είναι πολύ δύσκολο να συντηρήσουμε μια μεγάλη παρέα και αντ’ αυτού επικεντρωνόμαστε σε έναν ή δύο καλούς φίλους με τους οποίους μπορούμε να αναπτύξουμε μια βαθύτερη και πιο ουσιαστική σχέση. Η κλασσική επιλογή μεταξύ ποσότητας και ποιότητας.

Ένα άλλο άρθρο στο The Cut, πριν από μία εβδομάδα, μιλά για τη γυναικεία φιλία και για το γεγονός ότι οι γυναίκες τείνουν να έχουν υψηλότερες προσδοκίες από τις φίλες τους, κυρίως όσον αφορά στη συναισθηματική υποστήριξη, και έτσι εάν υπάρξει κάποιος τσακωμός ή προδοσία, είναι πολύ πιο δύσκολο για εκείνες ― απ’ ότι είναι για τους άντρες ― να το ξεπεράσουν.

Ενώ διάβαζα, και ενώ άκουγα, είχα την επαναλαμβανόμενη σκέψη ότι όλα αυτά τα γνωρίζω ήδη, και ενώ όλοι αυτοί οι συγγραφείς και οι αρθρογράφοι μας παραπέμπουν σε έρευνες και μελέτες που έχουν διεξαχθεί, και σε αποτελέσματα στα οποία έχουν καταλήξει, δεν με εξέπληττε κάτι. Η γνώση μου μπορεί να διευρύνθηκε όσον αφορά λεπτομέρειες, αλλά δεν νιώθω ότι έμαθα κάτι πραγματικά καινοτομικό ή νέο. Το βιβλίο της Σμιθ σίγουρα με διαφώτισε όσον αφορά τη διαστρεβλωμένη αντίληψη που υπήρχε παλιότερα για τη γυναικεία φιλία, και οι λόγοι για τους οποίους οι άντρες δεν ήθελαν οι γυναίκες να κάνουν παρεάκια, αλλά πέραν αυτού, νομίζω ότι αυτό που έλειπε ήταν το αυτονόητο: ότι στο τέλος της ημέρας―και σαφέστατα το τέλος μια φιλίας―είναι θέμα ανθρώπου.

Τι εννοώ; Ναι μεν τα στάνταρ φιλίας ποικίλλουν και διαφοροποιούνται ανάλογα με τη χώρα, τον πολιτισμό, τις παραδόσεις, ή και τη θρησκεία ακόμα, αλλά όποια κι αν είναι αυτά, όσο λίγες ή πολλές και αν είναι οι απαιτήσεις και οι προσδοκίες, όσα χρόνια και αν έχουν περάσει, όσα βιώματα και αν έχεις μοιραστεί, το πώς ξεκινά, πως αλλάζει, ή πως τελειώνει μια φιλία, έχει να κάνει με τον εκάστοτε άνθρωπο, τις συνθήκες που τον περιβάλλουν και τις αποφάσεις που παίρνει για τη ζωή του.

Ως εκ τούτου, σε ένα τόσο πολιτισμικά και ανθρώπινα αχανές τοπίο, η φιλία είναι μια ιδέα με την καθαρότητα, σαφήνεια και συνοχή ενός πίνακα του Τζακσον Πόλλοκ στα πιο παλαβά του.

Ό,τι μπορούμε κάνουμε, αλλά επειδή είμαστε τόσο εγγενώς «ελαττωματικοί», το καλύτερο που μπορούμε να κάνουμε είναι μερικές φορές ανεπαρκές. At least we tried. Και άλλες φορές, το καλύτερο αυτό το κάναμε για εμάς τους ίδιους, και απομακρυνθήκαμε από κάτι που γνωρίζαμε ότι έχει ήδη τελειώσει, και εμείς υπήρξαμε απλά πιο ειλικρινείς με τον εαυτό μας. Ο Ηράκλειτος δεν είπε άλλωστε ότι δεν υπάρχει τίποτα μόνιμο στη ζωή εκτός από την αλλαγή;

Γιατί ακόμα το ψάχνουμε;