Αγροτικές κινητοποιήσεις και κοινωνική ανισότητα στην Ελλάδα. Η κοινωνική ζωή στην περιφέρεια και το ηθικό νόημα της πολιτικής.
Την Παρασκευή ομάδες αγροτών σχεδιάζουν να κατέβουν στην Αθήνα με τα τρακτέρ. Δεν γνωρίζω τα αιτήματά τους, κι αν κρίνω απ’ όσα ακούστηκαν στις πρόσφατες αγροτικές κινητοποιήσεις, τα περισσότερα θα είναι παράλογα και ανεδαφικά. Αναρωτιέμαι, ωστόσο, αν αυτό είναι το θέμα. Αν δηλαδή η αναστάτωση στον αγροτικό κόσμο έχει στενά οικονομικό περιεχόμενο.
Γιατί οι αγρότες διαμαρτύρονται: Οικονομικά ή κοινωνικά προβλήματα;
Για να μην υπάρχουν παρεξηγήσεις, τα βασικά προβλήματα της ελληνικής γεωργίας έχουν να κάνουν με την παραγωγικότητα, τις δεξιότητες και την τεχνολογική αναβάθμιση των εκμεταλλεύσεων. Είναι όμως αυτό το πραγματικό πρόβλημα των αγροτών; Ή μήπως είναι κάτι ευρύτερο που έχει να κάνει με τις συνθήκες ζωής στην επαρχία, την περιφέρεια, αν προτιμάτε να ζαχαρώσουμε λίγο τον όρο;
Κάθε τόσο διαβάζουμε ωραίες ιστορίες ζευγαριών που εγκατέλειψαν την πόλη για να ζήσουν κοντά στη φύση. Να αφήσουν πίσω την αλλοτρίωση, τον καταναλωτισμό και την πυρετώδη ζωή της πόλης. Μας γοητεύουν, καθώς αντανακλούν τις τάσεις φυγής που έχουμε όλοι μέσα μας. Πρόκειται, φυσικά, για αυταπάτη. Ένας καλός μου φίλος πήγε στην επαρχία έχοντας καταφέρει να δουλεύει από απόσταση. Μόλις ήρθε η ώρα να πάει το παιδί του στο γυμνάσιο, επέστρεψε. Θεώρησε πως δεν είχε το δικαίωμα να του στερήσει τις δυνατότητες μόρφωσης, με την ευρύτερη δυνατή έννοια του όρου, τις οποίες προσφέρει η μεγάλη πόλη. Αν δεν φεύγαμε, εξήγησε, θα έμενε με κλειστούς ορίζοντες. Αυτή ήταν η έκφραση που χρησιμοποίησε.
Όποιος έχει περάσει καθημερινή μέσα από χωριά καταλαβαίνει πολύ καλά τι εννοούσε. Έχεις την αίσθηση ότι διασχίζεις έρημο με κλειστά σπίτια. Και το βράδυ αραιά και πού φωτεινές νησίδες όπου οι νέοι πίνουν μπίρες, βλέπουν τηλεόραση και χαζεύουν στα κινητά τους. Ποιος άραγε απ’ όσους διαβάζουν τη στήλη θα προετοίμαζε το παιδί του να ζήσει ως αγρότης;
Είναι προφανές ότι δεν μιλάμε για ένα στενά οικονομικό πρόβλημα. Κανένας μηχανισμός της αγοράς δεν μπορεί να εξασφαλίσει την πλούσια κοινωνική ζωή που ο καθένας θεωρεί πως δικαιούται. Κι αυτή η ανεπάρκεια δεν αφορά μόνο τους αγρότες. Όσοι έχουμε περάσει από οικονομικές σχολές έχουμε την τάση να βλέπουμε τα πάντα ως σχέση προσφοράς και ζήτησης. Η οποία, ωστόσο, δεν μπορεί να απαντήσει στο απλό ερώτημα ποια είναι η δίκαιη αμοιβή ενός εργαζόμενου στην καθαριότητα. Η απουσία βασικών προσόντων τον οδηγεί στη χαμηλότερη μισθολογική κλίμακα. Η οποία, ωστόσο, δεν αντανακλά την κοινωνική χρησιμότητα της εργασίας που προσφέρει και πολύ περισσότερο δεν αποζημιώνει τον εργαζόμενο για την κοινωνική απαξία που συνεπάγεται η θέση.
Κάτι άλλο που μαθαίνουν όσοι σπουδάζουν οικονομικά είναι ότι ο καλύτερος προγνωστικός δείκτης για το εισόδημα ενός ανθρώπου είναι ο ταχυδρομικός κώδικας της περιοχής όπου γεννήθηκε. Ένα ανάλογο «πείραμα», όπως γράφει σε πρόσφατο άρθρο του ο Μάρτιν Σάντμπου στους Financial Times, κάνει ο καθηγητής φιλοσοφίας στο Χάρβαρντ Μάικλ Σαντέλ με τους πρωτοετείς φοιτητές του. Φρέσκοι στο πανεπιστήμιο, πιστεύουν, όχι άδικα, ότι έχουν κατακτήσει με το σπαθί και τη δουλειά τους τη θέση σε ένα από τα καλύτερα ακαδημαϊκά ιδρύματα. Μια θέση που εγγυάται τη μετέπειτα σταδιοδρομία τους. Τους ζητά λοιπόν να σηκώσουν το χέρι όσοι είναι πρωτότοκοι. Έκπληκτοι διαπιστώνουν ότι είναι το 75% με 80% της τάξης, όταν στην κοινωνία αποτελούν λιγότερο από το 50%. Η αξιοκρατία εμπεριέχει την κοινωνική αδικία ακόμα και στις πιο ανοιxτές και συμπεριληπτικές κοινωνίες.
Κίνδυνοι της τεχνοκρατικής πολιτικής
Ο Σαντέλ είναι ένας από τους διανοούμενους που έχουν προειδοποιήσει για τους κινδύνους μιας στενά τεχνοκρατικής αντίληψης για την πολιτική όπου οι κρίσιμες αποφάσεις αφήνονται ουσιαστικά στην αγορά. Σε ένα από τα πρώτα βιβλία του είχε γράψει χαρακτηριστικά πως όταν ο δημόσιος λόγος είναι κενός ηθικού νοήματος, τότε αναπόφευκτα θα επικρατήσει «μια στενή, μισαλλόδοξη ηθικολογία» είτε θρησκευτικού φανατισμού είτε υπερεθνικισμού.
Μας βοηθούν άραγε αυτά για να καταλάβουμε τις πρωτοφανείς συνθήκες πόλωσης στις φιλελεύθερες κοινωνίες; Εξηγούν την άνοδο του ανορθολογισμού και του φανατισμού που χαρακτηρίζει τις ανερχόμενες δυνάμεις των άκρων; Και πώς μπορεί να ξεκινήσει ένας διάλογος για το ηθικό νόημα της πολιτικής χωρίς να καταντήσει πρόσχημα για ανελεύθερες πρακτικές ή όχημα για την προστασία ανομολόγητων ή συντεχνιακών συμφερόντων;
Μπορεί να επιφυλάσσουμε την έσχατη περιφρόνηση για τους εκπροσώπους του αυτοαποκαλούμενου δεξιού ή αριστερού αντισυστημισμού, τα ψέματα και τις ψευδοπολιτικές ανοησίες που πρεσβεύουν. Ποιος όμως μπορεί να αρνηθεί την ανάγκη επικοινωνίας και διαλόγου με το 50% της κοινωνίας που τους ακολουθεί;
13°
