Τα πογκρόμ κατά των Εβραίων από το 1906 μέχρι το μεταπολεμικό Κιέλτσε
Αν και συχνά η αντίθεση στην ισραηλινή πολιτική αποκρύπτει αρχέγονο αντισημιτισμό, οι Εβραίοι δεν είναι πια θύματα διακρίσεων και διώξεων· στις σύγχρονες δημοκρατίες, οι διακρίσεις και οι διώξεις είναι παράνομες, αν και, όπως πάντοτε, υπάρχουν ιστορικά υπολείμματα. Η μακραίωνη ιστορία του φυλετικού και θρησκευτικού μίσους βαραίνει ακόμα πάνω στον κόσμο. Φέτος, ανάμεσα στις πολλές ιστορικές αναμνήσεις, καλές και κακές, οι Εβραίοι —που, σαν τους Αρμένιους και σαν τους Έλληνες, δεν παραλείπουν καμιά μαύρη επέτειο— θυμούνται το καλοκαίρι του 1906, όταν, στην τότε Ρωσική Αυτοκρατορία, κορυφώθηκαν οι οργανωμένες διώξεις εναντίον τους.
Ένα από τα πλέον αιματηρά επεισόδια ήταν εκείνο στο Μπιάλιστοκ της Πολωνίας —που αποτελούσε μέρος της Ρωσικής Αυτοκρατορίας— το οποίο υποκινήθηκε από τις ρωσικές αρχές και τον στρατό ως αντίποινα κατά του εργατικού κινήματος: το Μπιάλιστοκ, κοντά στα ανατολικά σύνορα της Πολωνίας, ήταν πόλη κλωστοϋφαντουργίας με εβραϊκή πλειοψηφία (γύρω στις 48.000 Εβραίοι σε σύνολο 63.000 κατοίκων) και κέντρο του ριζοσπαστικού εργατικού κινήματος στη διάρκεια της Επανάστασης του 1905. Στην πόλη δρούσαν ισχυρές οργανώσεις του εβραϊκού σοσιαλιστικού εργατικού κινήματος «Bund» (που είχε ιδρυθεί στο Βίλνιους το 1897), του Πολωνικού Σοσιαλιστικού Κόμματος και των αναρχικών. Στο πογκρόμ που έγινε στις 14-16 Ιουνίου 1906 στο Μπιάλιστοκ δολοφονήθηκαν 81-88 Εβραίοι (σήμερα, στο μνημείο του τοπικού νεκροταφείου είναι χαραγμένα 80 ονόματα θυμάτων) και τραυματίστηκαν πάνω από 80. Ως αφορμή για το μακελειό χρησιμοποιήθηκε η δολοφονία, στις 11 Ιουνίου 1906, του αρχηγού της αστυνομίας της πόλης, Πάβελ Ντιερκάσοφ, που ήταν γνωστός για τις φιλελεύθερες ιδέες του και για την αντίθεσή του στον αντισημιτισμό: όταν, στο παρελθόν, Ρώσοι στρατιώτες είχαν επιτεθεί σε Εβραίους στην αγορά, είχε στείλει αστυνομικές δυνάμεις για να σταματήσει τη βία δηλώνοντας ότι πογκρόμ θα γινόταν «μόνο πάνω από το πτώμα του». Πράγμα που τελικά συνέβη: εντολή για τη δολοφονία του έδωσε πιθανότατα ένας φανατικός αντισημίτης Ρώσος επίτροπος, ονόματι Σερεμέτιεφ, αλλά η ευθύνη αποδόθηκε στους Εβραίους όπως συνηθιζόταν εκείνη την εποχή. Έτσι, τρεις μέρες μετά τη δολοφονία του Ντιερκάσοφ, ενώ γίνονταν δύο χριστιανικές τελετές —μια Καθολική για το Corpus Christi στην κεντρική αγορά και μια Ορθόδοξη στη Νέα Πόλη— ακούστηκαν πυροβολισμοί και διαδόθηκε η ψευδής φήμη ότι «Εβραίοι πυροβολούν χριστιανούς». Τότε, ο τσαρικός στρατός και μονάδες κοζάκων, σε συνεργασία με εγκληματικά στοιχεία (τις διαβόητες Μαύρες Εκατονταρχίες), βάλθηκαν να κατεβάζουν βιαίως Εβραίους από τα τρένα, να λεηλατούν τα καταστήματά τους και να εκτελούν αμάχους μέσα στα σπίτια τους.
Τον Σεπτέμβριο του 1906, παρόμοια επεισόδια εκτυλίχθηκαν στο Σιέντλτσε, μια πολωνική πόλη 24.000 κατοίκων υπό ρωσικό έλεγχο, με εβραϊκό πληθυσμό γύρω στις 10.000-15.000. Μετά τη δολοφονία αξιωματικού της αστυνομίας από μέλη του Πολωνικού Σοσιαλιστικού Κόμματος (το κόμμα διέθετε ένοπλη πτέρυγα), οι ρωσικές στρατιωτικές αρχές καταλόγισαν την ευθύνη στους Εβραίους —πράγματι υπήρχαν πολλοί Εβραίοι στο Πολωνικό Σοσιαλιστικό Κόμμα. Το πογκρόμ οργάνωσε η τσαρική μυστική αστυνομία, η Οχράνα, και κατά την προετοιμασία, την οποία ανέλαβε ο συνταγματάρχης Τιχανόφσκι, διανεμήθηκαν αντισημιτικά φυλλάδια, επιβλήθηκε απαγόρευση κυκλοφορίας και κατέφθασε από τη Λεττονία το σύνταγμα Λίμπαου, που αντικατέστησε την τοπική φρουρά του Οστρολένκα η οποία θεωρείτο υπερβολικά φιλική προς τους ντόπιους. Ο Τιχανόφσκι, που φοβόταν ότι θα τον δολοφονήσουν, διέταξε τους υφισταμένους του να «λουστούν στο αίμα μέχρι τα αυτιά».
Το πογκρόμ διήρκεσε από τις 8 μέχρι τις 10 Σεπτεμβρίου: οι Ρώσοι στρατιώτες άνοιξαν πυρ με πυροβολικό και τουφέκια εναντίον εβραϊκών σπιτιών, εισέβαλαν σε καταστήματα, ξυλοκόπησαν τους κατοίκους και έκαναν μαζικές λεηλασίες. 26 Εβραίοι έχασαν τη ζωή τους. Το γεγονός προκάλεσε διεθνή κατακραυγή και οδήγησε σε επίσημη έρευνα της αμερικανικής κυβέρνησης για τον αντισημιτισμό στη Ρωσία. Μετά το πογκρόμ, η ρωσική κυβέρνηση διόρισε δική της ερευνητική επιτροπή, που συνέταξε μια μυστική έκθεση προβάλλοντας τη θεωρία της «αυθόρμητης αντίδρασης» στρατιωτών, όχι της στρατιωτικής επιχείρησης. Ο Τιχανόφσκι βγήκε αλώβητος από την όλη υπόθεση και δέχτηκε ευχαριστήρια επιστολή από τον γενικό κυβερνήτη της Βαρσοβίας Γκεόρκι Αντόνοβιτς Σκαλόν, εναντίον του οποίου είχε γίνει απόπειρα δολοφονίας του εκείνο τον Αύγουστο.
Τα πογκρόμ του 1906 δεν ήταν ούτε τα πρώτα, ούτε τα τελευταία. Είχαν προηγηθεί οι βιαιοπραγίες του 1881-1884, ως απάντηση στη δολοφονία του Τσάρου Αλέξανδρου Β’, η οποία αποδόθηκε σε Εβραίους, αν και οι δράστες ήταν τέσσερις ναρόντνικοι ρωσικής, ουκρανικής και λευκορωσικής καταγωγής. Τότε, σημειώθηκαν ταραχές σε πάνω από 200 πόλεις, στην Ουκρανία κυρίως, πυροδοτώντας το πρώτο μεγάλο κύμα εβραϊκής μετανάστευσης προς τις ΗΠΑ. Ακολούθησε το πογκρόμ στο Κισινέφ (σήμερα Κισινάου) της Μολδαβίας, το 1903. Αφορμή ήταν ο φόνος ενός 14χρονου χριστιανόπουλου, του Μιχαήλ Ριμπατσένκο: η σορός του βρέθηκε στο Ντουμπόσαρι, περίπου 80 χλμ. ανατολικά του Κισινέφ. Αν και οι επίσημες έρευνες απέδειξαν αργότερα ότι ο δολοφόνος ήταν συγγενής του παιδιού, τα πλήθη ξεσήκωσε κάποιος Πάβελ Κρούσεβαν, εκδότης της αντισημιτικής εφημερίδας Bessarabets, μαζί με τον αντικυβερνήτη Ουστρούγκοφ, με πρόσχημα την αρχαία συκοφαντία του αίματος — ότι δήθεν οι Εβραίοι είχαν σκοτώσει το παιδί για να χρησιμοποιήσουν το αίμα του στην παρασκευή ψωμιού. Ο τελικός απολογισμός ήταν 47-49 νεκροί Εβραίοι, 92 σοβαρά τραυματίες και πάνω από 7.000 λεηλατημένα σπίτια. Ο ποιητής Χαΐμ Ναχμάν Μπιάλικ, που πήγε στο Κισινέφ απεσταλμένος της Εβραϊκής Ιστορικής Επιτροπής της Οδησσού, συνέλεξε τις μαρτυρίες των επιζώντων σε πέντε τετράδια, και στη συνέχεια έγραψε για το γεγονός ένα επικό ποίημα με τίτλο «Στην πόλη της σφαγής», που έγινε ορόσημο της εβραϊκής λογοτεχνίας.
Τα πογκρόμ συνεχίστηκαν κατά τον Ρωσικό Εμφύλιο (1918-1920): στη διάρκεια των συγκρούσεων μεταξύ του Λευκού Στρατού, του Κόκκινου Στρατού και ουκρανικών εθνικιστικών ομάδων, καταγράφηκαν οι χειρότερες σφαγές της μέχρι τότε ιστορίας των Ιουδαίων. Υπολογίζεται ότι στην Ουκρανία και στη Λευκορωσία δολοφονήθηκαν πάνω από 100.000 Εβραίοι. Αργότερα, στα τέλη Ιουνίου 1941, στη Ρουμανία, σύμμαχο του Άξονα υπό τον φασίστα αρχηγό (Conducător) στρατάρχη Ιόν Αντονέσκου, οι κυβερνητικές δυνάμεις και ο τοπικός πληθυσμός στράφηκαν εναντίον των Εβραίων του Ιασίου. Την εντολή έδωσε τηλεφωνικώς ο ίδιος ο Αντονέσκου, διότι τάχα οι Εβραίοι της πόλης ήταν μπολσεβίκοι, υποστηρικτές των Σοβιετικών. Κατά τη διάρκεια των επεισοδίων, περίπου 5.000 Εβραίοι οδηγήθηκαν στην αυλή της αστυνομικής διεύθυνσης, όπου σχεδόν οι μισοί εκτελέστηκαν με πυροβολισμό ή ξυλοκοπήθηκαν μέχρι θανάτου. Στις 30 Ιουνίου, οι αρχές φόρτωσαν τους εναπομείναντες κρατουμένους σε τρένα «χωρίς προορισμό» —έκαναν αργή, κυκλική διαδρομή μέσα στη Μολδαβία (τότε ρουμανική επαρχία)— στα οποία είχαν φράξει τις σχισμές αερισμού, ενώ, απέξω, είχαν κρεμάσει ταμπέλες που έγραφαν «κομμουνιστές Εβραίοι» και «δολοφόνοι Γερμανών και Ρουμάνων στρατιωτών». Σ’ αυτά τα «τρένα του θανάτου» εκατοντάδες πέθαναν από ασφυξία, αφυδάτωση και εξάντληση από τη ζέστη· εκείνες τις μέρες στο Ιάσιο σφαγιάστηκαν περίπου 15.000 άνθρωποι· σχεδόν το ένα τρίτο του εβραϊκού πληθυσμού της πόλης.
Τον Ιούλιο της ίδιας χρονιάς, στο χωριό Γιέντβαμπνε, κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής στην Πολωνία, ντόπιοι επιτέθηκαν κατά των Εβραίων γειτόνων τους. Τουλάχιστον 340 Εβραίοι έπεσαν θύματα λιντσαρίσματος από καμιά σαρανταριά Πολωνούς που ενεργούσαν υπό την επίβλεψη της γερμανικής στρατιωτικής αστυνομίας. Τη σφαγή οργάνωσε ο αυτοανακηρυχθείς δήμαρχος Μαριάν Κάρολακ και οι συνεργάτες του, που ανέθεσαν ρόλους στους συμμετέχοντες: συγκέντρωση των Εβραίων, ακινητοποίησή τους, εξάλειψη κάθε δυνατότητας διαφυγής και εγκλεισμός στον αχυρώνα όπου τους έκαψαν ζωντανούς. Το γεγονός έγινε ευρύτερα γνωστό το 2001 μετά την έκδοση του βιβλίου «Γείτονες» του ιστορικού Γιαν Τόμας Γκρος, το οποίο πυροδότησε έντονη συζήτηση στην Πολωνία για την εμπλοκή Πολωνών στη γενοκτονία των Εβραίων.
Το τελευταίο μεγάλο πογκρόμ στην Ανατολική Ευρώπη ήταν εκείνο του Κιέλτσε, στις 4 Ιουλίου 1946· η πιο φονική έκρηξη βίας κατά Εβραίων στην Πολωνία μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αφορμή στάθηκε η υπόθεση του 8χρονου Χένρυκ Μπλάστσικ, που εξαφανίστηκε για δύο μέρες (είχε πάει στο σπίτι οικογενειακών φίλων σε ένα χωριό), κι όταν επέστρεψε, για να αποφύγει την τιμωρία, ισχυρίστηκε ότι τον είχαν κρατήσει αιχμάλωτο Εβραίοι. Ο πατέρας του μετέφερε την καταγγελία στην αστυνομία, ισχυριζόμενος ότι ο γιος του είχε κρατηθεί δεμένος χειροπόδαρα στο υπόγειο του κτιρίου στην οδό Πλάντι 7 — σε ένα κτίριο όπου δεν υπήρχε καν υπόγειο. Πολωνοί στρατιώτες, αστυνομικοί και πολίτες επιτέθηκαν στους Εβραίους επιζώντες του Ολοκαυτώματος που είχαν επιστρέψει στην πόλη, σκοτώνοντας τουλάχιστον 42 και τραυματίζοντας πάνω από 40. Σε δίκη που εκτυλίχτηκε μέσα σε ελάχιστες μέρες, 9 άτομα καταδικάστηκαν σε θάνατο. Το πογκρόμ του 1946 έπεισε χιλιάδες Εβραίους ότι δεν είχαν μέλλον στην Ανατολική Ευρώπη: εκείνο τον καιρό ξεκίνησε το πρώτο μεγάλο μεταπολεμικό κύμα εβραϊκής μετανάστευσης από την Πολωνία στις ΗΠΑ.
17°
