Ο Ιωάννης Ιουστινιάνης ήταν ο άνθρωπος που καθυστέρησε την Άλωση της Κωνσταντινούπολης για 53 ημέρες, ποιος ήταν ο μισθοφόρος που έγινε σύμβολο της αντίστασης στους Οθωμενούς του Μωάμεθ Β'
Σαν σήμερα 29 Μαΐου, το 1453, η Κωνσταντινούπολη έπεσε στα χέρια των Οθωμανών. Τα Θεοδοσιανά τείχη, το εμβληματικό οχυρωματικό έργο που κατασκευάστηκε επί αυτοκράτορα Θεοδοσίου Β’, τον 5ο αιώνα, δεν ήταν αρκετό να σώσει για μία ακόμη φορά την πρωτεύουσα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
Αν και για τους ιστορικούς η Κωνσταντινούπολη έπεσε από... μέσα, πληρώνοντας λάθη και αστοχίες δεκαετιών.
Εκείνη την περίοδο, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία ήταν αυτοκρατορία μόνο στους τύπους. Κατακερματισμένη, με ελάχιστες κτήσεις να έχουν απομείνει και περικυκλωμένη από τους Οθωμανούς, η πτώση της ήταν αναπόφευκτη. Ωστόσο, κατά τη διάρκεια της πολιορκίας από τις στρατιωτικές δυνάμεις του Μωάμεθ του Β’, υπήρξε ένας υπερασπιστής, ο οποίος ήταν αποφασισμένος να κάνει ό,τι χρειαστεί, προκειμένου η Πόλη να σταθεί όρθια.
Και το όνομα αυτού, Ιωάννης Ιουστινιάνης Λόγγος. Το ενδιαφέρον και ταυτόχρονα περίεργο με τον συγκεκριμένο Γενουάτη στρατιωτικό, ήταν ότι η τεράστια συμβολή του στην άμυνα της Κωνσταντινούπολης περνούσε πάντα στα ψιλά των σχολικών βιβλίων, όπου η προσοχή ήταν αποκλειστικά στραμμένη στον «Μαρμαρωμένο Βασιλιά», τον Κωνσταντίνο ΙΑ’ Παλαιολόγο. Λίγες αναφορές, χαμένες κυρίως μέσα στη μικρή δύναμη ξένων μισθοφόρων που έφθασε από τη Δύση για να βοηθήσει στην υπεράσπιση της πρωτεύουσας του Βυζαντίου.
Και όμως ο Ιωάννης Ιουστινιάνης Λόγγος θεωρείται ο βασικός λόγος που η Κωνσταντινούπολη άντεξε σχεδόν 53 ημέρες. Όταν η πολιορκία ξεκίνησε στις 6 Απριλίου 1453, οι περισσότεροι περίμεναν μια γρήγορη ήττα, που θα σήμαινε και την κατάλυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Ο Γενουάτης μισθοφόρος, όμως (που ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος του είχε υποσχεθεί τη Λήμνο ως πληρωμή για τις υπηρεσίες του στην Αυτοκρατορία) είχε διαφορετική γνώμη. Και με τον τρόπο που προετοίμασε, οργάνωσε και πολέμησε, έγινε το κεντρικό πρόσωπο της άμυνας της Πόλης, καθώς πέτυχε να παρουσιάσει μια άκρως αποτελεσματική αντίσταση απέναντι στον πολυάριθμο στρατό του Μωάμεθ Β’ και την υπεροπλία που είχε ο αντίπαλός του.
Στο Netflix υπάρχει διαθέσιμη η ιστορική σειρά «Rise of Empires: Ottoman». Πρόκειται για τουρκική παραγωγή, η οποία ουσιαστικά παρουσιάζει την Άλωση της Κωνσταντινούπολης από την πλευρά των Τούρκων με αρκετή τάση εξιδανίκευσης. Ωστόσο, ένα από τα σημαντικά στοιχεία που παρουσιάζει, είναι το γεγονός πως εκείνη την εποχή οι Οθωμανοί είχαν στην κατοχή τους ό,τι πιο σύγχρονο και εξελιγμένο σε επίπεδο πολεμικής τεχνολογίας. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να διατηρούν στρατηγικό πλεονέκτημα στη μάχη, πέρα από το μέγεθος του στρατού τους με τις πολλαπλές εφεδρείες και αιχμή του δόρατος το επίλεκτο σώμα των Γενίτσαρων.
Ο Ιωάννης Ιουστινιάνης Λόγγος τα γνώριζε όλα αυτά και όταν έφθασε στην Κωνσταντινούπολη, συνοδευόμενος από 700 σιδερόφρακτους πολεμιστές, έπιασε αμέσως δουλειά, οργανώνοντας την αντίσταση της Πόλης, την ώρα που αρκετοί από τους κατοίκους δεν άφηναν τα μοναστήρια ακόμα και όταν οι μάχες έξω από τα Θεοδοσιανά τείχη ήταν σφοδρές.
Ιωάννης Ιουστινιάνης, ο πολεμιστής πίσω από την άμυνα της Κωνσταντινούπολης
Από την πρώτη στιγμή, ο Γενουάτης στρατιωτικός κατάλαβε ότι η μάχη δεν θα κρινόταν μόνο από την ανδρεία και την αυταπάρνηση των υπερασπιστών, αλλά κυρίως από τη σωστή οργάνωση. Όντας μπαρουτοκαπνισμένος σε μάχες και πολιορκίες, αντιλήφθηκε ότι η οχύρωση της Κωνσταντινούπολης, αν και εντυπωσιακή, δεν θα κρατούσε από μόνη της τους Οθωμανούς, ειδικά από τη στιγμή που ο Μωάμεθ Β’ είχε φροντίσει να εφοδιαστεί με τα -τελευταίας τεχνολογίας- κανόνια της εποχής.
Ο Ιουστινιάνης επιθεώρησε προσωπικά τα πιο ευάλωτα σημεία, ιδιαίτερα το τμήμα κοντά στην Πύλη του Αγίου Ρωμανού, όπου εκτιμούσε πως θα επικεντρωνόταν η κύρια επίθεση των Οθωμανών.
Μεθοδικός και πρακτικός, διέταξε ενίσχυση των προμαχώνων με χώμα, ξύλα και πέτρες, ώστε να απορροφούν καλύτερα τα πλήγματα του οθωμανικού πυροβολικού. Παράλληλα,δημιούργησε εσωτερικές γραμμές άμυνας πίσω από τα εξωτερικά τείχη, ώστε ακόμη και αν κάποιο σημείο κατέρρεε, οι υπερασπιστές να συνεχίσουν τη μάχη. Παράλληλα, οργάνωσε 24ωρες βάρδιες επιτήρησης, ενώ δεν σταματούσε να συντονίζει Βυζαντινούς, Γενουάτες και Βενετούς, οι οποίοι είχαν πολιτικές και -κυρίως- εμπορικές διαφορές.
Η παρουσία του στα τείχη της Κωνσταντινούπολη ενίσχυσε σημαντικά το ηθικό της Πόλης. Οι κάτοικοι τον έβλεπαν διαρκώς στην πρώτη γραμμή. Το πεδίο δράσης του ήταν ο χώρος ανάμεσα στο μεγάλο εσωτερικό τείχος και το χαμηλότερο εξωτερικό, μπροστά από το οποίο υπήρχε η τάφρος. Οι χρονικογράφοι της εποχής αναφέρουν ότι ο ίδιος συμμετείχε καθημερινά στις επισκευές των τειχών μετά τους οθωμανικούς βομβαρδισμούς, συχνά κάτω από βροχή βλημάτων, μη σταματώντας να εμψυχώνει τους υπερασπιστές της Κωνσταντινούπολης.
Η καλύτερη άμυνα είναι η επίθεση
Όπως αναφέρθηκε νωρίτερα, ο Μωάμεθ Β΄ είχε συγκεντρώσει ένα τεράστιο στρατό με βαρύ πυροβολικό. Ανάμεσα στα κανόνια ήταν και η περίφημη «Μπομπάρδα» του Ουρβανού. Ο Ούγγρος μηχανικός ήταν αρχικά διατεθειμένος να προσφέρει τις υπηρεσίες του στον Κωνσταντίνο Παλαιολόγο. Ωστόσο, το... ταμείο ήταν μείον, με αποτέλεσμα το μεγάλο κανόνι που έριχνε βλήματα βάρους 400 κιλών το καθένα, να τοποθετηθεί απέναντι από την Πύλη του Αγίου Ρωμανού.
Σημειώνεται ότι οι επιθέσεις των Οθωμανών ήταν συνεχείς και αδιάκοπες, με στόχο να εξαντλήσουν τους αμυνόμενους. Ο Ιουστινιάνης ήταν ένθερμος υποστηρικτής της ενεργητικής άμυνας. Εξ ού και ζητούσε συνεχείς αντεπιθέσεις, κλείνοντας παράλληλα άμεσα τα ρήγματα στα τείχη. Καθοριστική ήταν και η συμβολή του στις νυχτερινές επιχειρήσεις. Πολλές φορές οι υπερασπιστές της Κωνσταντινούπολης έβγαιναν έξω από τα τείχη για να καταστρέψουν οθωμανικά χαρακώματα ή να εμποδίσουν την προσέγγιση πολιορκητικών μηχανών.
Ο Ιουστινιάνης πίστευε ότι η παθητική άμυνα θα οδηγούσε αναπόφευκτα στην κατάρρευση της Κωνσταντινούπολης. Γι’ αυτό επιχειρούσε να διατηρήσει πίεση και στους πολιορκητές, παρά τη συντριπτική αριθμητική υπεροχή τους.
Ο τραυματισμός του Ιουστινιάνη την ημέρα της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης
Η τελική μάχη δόθηκε σαν σήμερα, 29 Μαΐου 1453. Ο Μωάμεθ εξαπέλυσε γενική επίθεση σε όλο το μήκος των χερσαίων τειχών. Επί ώρες, κύματα Οθωμανών επιτίθεντο αδιάκοπα στην περιοχή που υπερασπιζόταν ο Ιουστινιάνης. Οι Γενουάτες και οι Βυζαντινοί πολεμούσαν δίπλα δίπλα, σώμα με σώμα, πάνω στα κατεστραμμένα τείχη, αποκρούοντας τη μία έφοδο μετά την άλλη.
Κάποια στιγμή, όμως, κατά τη διάρκεια της σφοδρής μάχης, ο Ιουστινιάνης τραυματίζεται σοβαρά. Οι ιστορικές πηγές διαφωνούν για τη φύση του τραυματισμού, όμως συμφωνούν ότι ήταν αρκετά βαρύς ώστε να μην μπορεί πλέον να παραμείνει στην πρώτη γραμμή. Δεν λείπουν, βέβαια, και εκείνοι που θεωρούν ότι βλέποντας πως η μάχη είναι χαμένη, επέλεξε απλά να αποχωρήσει, επικαλούμενος έναν τραυματισμό, ο οποίος όμως δεν δικαιολογούσε την αποχώρησή του.
Ενδιαφέρον, πάντως, έχουν και οι αναφορές που κάνουν λόγο για «πλήγμα εκ των έσω». Ότι δηλαδή ο Ιουστινιάνης τραυματίστηκε από «φίλια πυρά» -υπόθεση που συνδέεται και με τις θεωρίες για την Κερκόπορτα. Το βέβαιο είναι ότι μέσα στην Κωνσταντινούπολη υπήρχαν «φωνές» στα στρατιωτικά συμβούλια, παρουσία του Κωνσταντινού Παλαιολόγου, για συνθηκολόγηση, παράδοση της Πόλης στον Μωάμεθ Β’ και φυγάδευση του Αυτοκράτορα στον Μιστρά.
Σύμφωνα με τις ιστορικές πηγές, ο Ιουστινιάνης μεταφέρθηκε τραυματισμένος στη Χίο, όπου πέθανε λίγες ημέρες αργότερα.
Για πολλούς ιστορικούς, ο Ιωάννης Ιουστινιάνης υπήρξε ο στρατιωτικός εγκέφαλος της αντίστασης και ο άνθρωπος που καθυστέρησε όσο κανείς άλλος την τελική πτώση της Πόλης. Για τους κατοίκους της Κωνσταντινούπολης που τον έβλεπαν ακούραστο να πηγαίνει πάνω κάτω και να πολεμά στα τείχη, ήταν ο πολεμιστής που στάθηκε πάνω στα ετοιμόρροπα τείχη της Βασιλεύουσας γνωρίζοντας ότι η μάχη ήταν σχεδόν αδύνατο να κερδηθεί και παρ’ όλα αυτά επέλεξε να μείνει και να πολεμήσει μέχρι τέλους. Σαν σήμερα, 29 Μαΐου...
17°
