Το Εθνικό Μουσείο της Βραζιλίας αναγεννάται μετά τη φωτιά που κατέστρεψε το 80% των συλλογών
Το Εθνικό Μουσείο της Βραζιλίας στο Ρίο ντε Τζανέιρο, το παλαιότερο μουσείο φυσικής ιστορίας της αμερικανικής ηπείρου, επιχειρεί να αναγεννηθεί οκτώ χρόνια μετά τη φονική πυρκαγιά του 2018 που κατέστρεψε περίπου 16 εκατομμύρια αντικείμενα, δηλαδή το 80% των συλλογών του. Η μερική επαναλειτουργία του μουσείου το 2025 σηματοδότησε ένα κρίσιμο βήμα στη μακρά διαδικασία αποκατάστασης, ενώ η πλήρης επαναλειτουργία του προγραμματίζεται για το 2029.
Το ιστορικό κτίριο Paço São Cristóvão, πρώην κατοικία Πορτογάλων και Βραζιλιάνων μοναρχών, υποδέχθηκε ξανά επισκέπτες τον Σεπτέμβριο του 2025. Η κιτρινόλευκη πρόσοψη έχει αποκατασταθεί, όπως και τα 30 αγάλματα ελληνικών θεοτήτων που κοσμούν τη στέγη. Παράλληλα, παραμένουν ορατά τα ίχνη της καταστροφής, με καμένα τμήματα τοίχων και παραμορφωμένες μεταλλικές δοκούς να διατηρούνται ως μέρος της ιστορικής μνήμης του χώρου.
Ανάμεσα στα αντικείμενα που επέζησαν της φωτιάς βρίσκεται ο μετεωρίτης Bendegó, βάρους άνω των πέντε τόνων, που είχε εντοπιστεί στη Βραζιλία το 1784 και εξακολουθεί να εκτίθεται στην είσοδο του μουσείου. Νέα αποκτήματα έχουν επίσης προστεθεί, όπως ο σκελετός μιας φάλαινας φυσητήρα μήκους περίπου 15,7 μέτρων.
Η φωτιά που άλλαξε την ιστορία του Εθνικού μουσείου στη Βραζιλία
Σύμφωνα με έκθεση 160 σελίδων του τότε διευθυντή του μουσείου, Αλεξάντερ Κέλνερ, το ίδρυμα αντιμετώπιζε χρόνια υποχρηματοδότηση, ενώ ήδη από το 2004 είχαν διατυπωθεί προειδοποιήσεις για τον κίνδυνο πυρκαγιάς. Λίγες ημέρες πριν από τη φωτιά είχε ξεκινήσει συζήτηση για μέτρα πυροπροστασίας, ωστόσο οι εργασίες δεν πρόλαβαν να υλοποιηθούν.
Η ιστορικός Ρετζίνα Ντάντας περιέγραψε ότι όταν μπήκε στο γραφείο της την επόμενη ημέρα, τα πάντα είχαν αποτεφρωθεί. «Έχασα τα πάντα, δεν είχα ούτε ένα στυλό», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Παρά τις τεράστιες απώλειες, ορισμένα αντικείμενα σώθηκαν επειδή φυλάσσονταν σε γειτονικά κτίρια. Ανάμεσά τους βρίσκονταν εβραϊκοί πάπυροι του 13ου ή 14ου αιώνα, συλλογές σπονδυλωτών και φυτών, καθώς και βιβλιοθήκη 500.000 τόμων. Ερευνητές κατάφεραν επίσης να διασώσουν ορισμένα πολύτιμα επιστημονικά δείγματα κατά τις πρώτες ώρες της φωτιάς.
Ωστόσο, χάθηκαν ανεκτίμητα εκθέματα, όπως αιγυπτιακές μούμιες, ένα βασιλικό μανδύα από φτερά της Χαβάης, ηχητικά αρχεία εξαφανισμένων ιθαγενικών γλωσσών και ολόκληρη η εντομολογική συλλογή του μουσείου.
Η αποκατάσταση του μουσείου ξεκίνησε άμεσα με κρατική χρηματοδότηση περίπου 2,35 εκατομμυρίων δολαρίων από το υπουργείο Παιδείας της Βραζιλίας. Παράλληλα, ο μη κερδοσκοπικός οργανισμός Projeto Museu Nacional Vive, με τη στήριξη της UNESCO, του Ομοσπονδιακού Πανεπιστημίου του Ρίο ντε Τζανέιρο και του Vale Cultural Institute, συνεχίζει την εκστρατεία συγκέντρωσης πόρων, αν και εξακολουθούν να λείπουν περίπου 29 εκατομμύρια δολάρια.
Τα συνεργεία καθαρισμού αντιμετώπισαν τα ερείπια σαν αρχαιολογική ανασκαφή, εξετάζοντας προσεκτικά κάθε στρώμα. Μέσα στα αποκαΐδια εντοπίστηκαν θραύσμα γαλλικού αγγείου που είχε δωριστεί στον αυτοκράτορα Πέδρο Β΄, αλλά και το κρανίο της Luzia, των αρχαιότερων ανθρώπινων καταλοίπων που έχουν βρεθεί στην αμερικανική ήπειρο.
Περίπου 5.000 αντικείμενα που ανασύρθηκαν από τα συντρίμμια βρίσκονται σήμερα σε διαδικασία συντήρησης από αρχαιολόγους, μία διαδικασία που εκτιμάται ότι θα διαρκέσει δεκαετίες.
Κατά την απομάκρυνση των τελευταίων στρωμάτων ερειπίων, οι ειδικοί ανακάλυψαν και τα θεμέλια παρεκκλησίου που είχε κατασκευαστεί το 1840 και κατεδαφιστεί το 1910. Παράλληλα αποκαλύφθηκαν παλαιότερα δομικά στοιχεία του ανακτόρου και στρώματα ταπετσαρίας που δεν είχαν δει το φως από την εξορία της τελευταίας βραζιλιάνικης μοναρχίας το 1889.
Οι υπεύθυνοι του μουσείου σχεδιάζουν να διατηρήσουν ορατά τα ίχνη της φωτιάς, θεωρώντας ότι αποτελούν πλέον αναπόσπαστο κομμάτι της ιστορίας του κτιρίου.
Ένα νέο μουσείο με λιγότερο αποικιοκρατικό βλέμμα
Παράλληλα με την αποκατάσταση των χώρων, το μουσείο ανανεώνει και τη φιλοσοφία του. Μέχρι σήμερα έχουν προστεθεί περισσότερα από 16.700 νέα αντικείμενα στις συλλογές. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται 1.105 απολιθώματα ηλικίας 115 εκατομμυρίων ετών από τη λεκάνη Αραρίπε, δωρεά του Ελβετογερμανού συλλέκτη Μπούρκχαρντ Πόλ.
Το Εθνικό Μουσείο της Δανίας επέστρεψε επίσης έναν μανδύα Tupinambá από φτερά, ο οποίος είχε αφαιρεθεί από τη Βραζιλία το 1689 και θεωρείται ιερό πολιτιστικό κειμήλιο.
Οι υπεύθυνοι του μουσείου επιδιώκουν πλέον να επανεξετάσουν τον τρόπο παρουσίασης της ιστορίας, αναγνωρίζοντας ότι επί δεκαετίες οι αφηγήσεις του ιδρύματος ήταν βαθιά επηρεασμένες από αποικιοκρατικές αντιλήψεις. Όπως επισημαίνουν, μεγάλο μέρος των συλλογών περιλάμβανε αντικείμενα αποκτημένα χωρίς συναίνεση, ενώ η συμβολή των ιθαγενών πληθυσμών και των αφροβραζιλιάνικων κοινοτήτων είχε παραμεριστεί.
Στο πλαίσιο αυτό, εκπρόσωποι του μουσείου πραγματοποιούν συναντήσεις με ηγέτες ιθαγενικών φυλών και κοινοτήτων quilombo, απογόνων σκλαβωμένων Αφρικανών, ώστε να καθοριστεί από κοινού ο τρόπος με τον οποίο θα εκπροσωπούνται στις νέες εκθέσεις.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται επίσης στην ανάδειξη της συμβολής των μαύρων σκλάβων που κατασκεύασαν το ανάκτορο, μία πτυχή που, σύμφωνα με τους υπεύθυνους του έργου, είχε αποσιωπηθεί από την επίσημη ιστορία.
Το μουσείο προγραμματίζει νέες δημόσιες εκδηλώσεις μέσα στο 2026, τόσο για την επέτειο ίδρυσής του όσο και για τη συμπλήρωση οκτώ χρόνων από την πυρκαγιά, επιδιώκοντας να διατηρήσει ζωντανή τη σχέση του με τη βραζιλιάνικη κοινωνία και ιδιαίτερα με τις νεότερες γενιές.
17°
