«Ο φόβος τελείωσε»: Ιρανή ακτιβίστρια μας μεταφέρει στους δρόμους της Τεχεράνης

Ζει στην Ελλάδα, αλλά η σκέψη της βρίσκεται διαρκώς στο Ιράν. Εκεί βρίσκεται όλη της η οικογένεια. Είναι πρώην δημοσιογράφος και κοινωνική ακτιβίστρια, παντρεμένη με Έλληνα - παραμένει συνδεδεμένη με όσα συμβαίνουν στην πατρίδα της, μολονότι οι επικοινωνίες είναι εξαιρετικά δύσκολες, αν όχι αδύνατες. Μέσα σε λίγες ημέρες, το Μεγάλο Παζάρι στην Τεχεράνη μετατράπηκε σε πολιτικό επίκεντρο - σταδιακά εκατομμύρια άνθρωποι βγήκαν στους δρόμους, ενώ το καθεστώς απάντησε με μπλακάουτ στο διαδίκτυο και καταστολή. Από την Αθήνα, η Νάζια Ματάνι μιλά για τη στιγμή που, όπως λέει, «η πλειοψηφία βγήκε επιτέλους στο φως».

Δεν μιλά μόνο ως πολιτική σχολιάστρια, αλλά κι ως άνθρωπος που περιμένει κάθε μέρα να μάθει αν οι δικοί της είναι ζωντανοί. Η συνομιλία μας δεν μοιάζει με συνέντευξη, αλλά με αγωνιώδη καταγραφή μιας χώρας στο μεταίχμιο – μεταξύ φόβου και αλλαγής.

Δεν είναι εξέγερση - είναι επανάσταση

«Πρώτα απ’ όλα να πω ότι πιστεύουμε πως έχουμε ήδη νικήσει». Ξέρει ότι αυτό ακούγεται παράδοξο. Για τη διεθνή κοινή γνώμη όσα συμβαίνουν στο Ιράν περιγράφονται ακόμη ως μια εξέγερση. Εκείνη όμως επιμένει να τα ονομάζει «επανάσταση».

Στις 8 Ιανουαρίου, μετά το κάλεσμα του Πρίγκιπα του Στέμματος Ρεζά Παχλαβί, «είδαμε με τα μάτια μας μια σκηνή που δεν πιστεύαμε ότι θα συμβεί ποτέ». Άνθρωποι «από όλο το Ιράν, από τις μικρότερες πόλεις και τα χωριά μέχρι την πρωτεύουσα και τις μεγάλες πόλεις όπως η Μασχάντ και το Ισφαχάν», βγήκαν στους δρόμους, φώναξαν συνθήματα, περπάτησαν μαζί.

«Άνθρωποι όλων των ηλικιών, όλων των πεποιθήσεων και όλων των τρόπων σκέψης». Άλλοι ήθελαν την επιστροφή Παχλαβί, άλλοι φώναζαν «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», άλλοι απλώς «θάνατος στον δικτάτορα». Όλοι όμως ενώθηκαν. Αυτό ήταν «το μεγάλο επεισόδιο» που την έκανε να πιστέψει πως έχουν νικήσει - «για πρώτη φορά, είτε μας αρέσει είτε όχι, ο Ρεζά Παχλαβί ένωσε όλους τους Ιρανούς, ανεξαρτήτως πολιτικών απόψεων, για να βγουν και να φωνάξουν αυτό που θέλουν». Κι αυτό που θέλουν είναι απολύτως ξεκάθαρο: «δεν θέλουμε την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν».

«Είδαμε μια ηλικιωμένη γυναίκα με το πι της, που μόλις και μετά βίας μπορούσε να περπατήσει, νέα ζευγάρια με μωρά στα καρότσια, εφήβους να καλύπτουν τα πρόσωπά τους και να προσπαθούν να κατεβάσουν τη σημαία της Ισλαμικής Δημοκρατίας, φοιτητές και μαθητές στην πρώτη γραμμή, να φωνάζουν και να ανάβουν φωτιές για να στήσουν μπλόκα και οδοφράγματα απέναντι στις δυνάμεις καταστολής και τον στρατό». Γι’ αυτό επανέρχεται: «Έχουμε ήδη νικήσει». Μετά από 47 χρόνια «ενωθήκαμε και δείξαμε σε όλο τον κόσμο ότι είμαστε ενωμένοι κι ότι είμαστε η πλειοψηφία».

Κανείς δεν ξέρει ακριβώς το πόσοι βγήκαν στους δρόμους. «Ξέρουμε όμως πόσο μεγάλες είναι αυτές οι λεωφόροι, πόσο μεγάλες είναι αυτές οι οδοί και τι σημαίνει ότι επί χιλιόμετρα, από Βορρά σε Νότο και από Δύση σε Ανατολή, υπήρχαν άνθρωποι που περπατούσαν, φώναζαν και διαδήλωναν ενάντια στο καθεστώς». Για εκείνη δεν υπάρχει αμφιβολία: «Ήταν εκατομμύρια». «Πάντα ξέραμε ότι η πλειοψηφία δεν στηρίζει το καθεστώς. Αλλά ποτέ δεν είχαμε τη νομιμοποίηση να δείξουμε ότι είμαστε η πλειοψηφία. Αυτή ήταν η πρώτη φορά που η πλειοψηφία βγήκε στον δρόμο».

Ιράν: Από τη Μαχσά Αμινί στο σήμερα

Ρωτάω τι ήταν αυτό που έβγαλε αυτή τη φορά τόσο διαφορετικό κόσμο στον δρόμο, τι άλλαξε σε σχέση με την εξέγερση μετά τον θάνατο της Μαχσά Αμινί και, πέρα από την ποσότητα, ποιο είναι το κοινωνικό στίγμα των ανθρώπων που συμμετέχουν. Αυτή η κινητοποίηση «σε πολλές πλευρές είναι διαφορετική από όλες όσες έγιναν τα τελευταία 47 χρόνια» λέει, εκτιμώντας ότι «αυτή είναι η τελευταία μάχη».

Υπενθυμίζει ότι η εξέγερση για τη Μαχσά Αμινί, το «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία», «γεννήθηκε από την οργή για τη δολοφονία μιας αθώας 22χρονης επειδή δεν φορούσε σωστά το χιτζάμπ». Τότε «οι άνθρωποι που βγήκαν στον δρόμο στήριζαν κυρίως τα ανθρώπινα δικαιώματα με έμφαση στα δικαιώματα των γυναικών». Σπεύδει όμως να προσθέσει ότι «δεν μπορείς ποτέ να διαχωρίσεις τα δικαιώματα των γυναικών από τα δικαιώματα των ανδρών - στην ουσία μιλάμε για ανθρώπινα δικαιώματα». «Αν η γυναίκα της ζωής σου, η μητέρα σου, η αδελφή σου, η σύζυγος ή η σύντροφός σου δεν έχει δικαιώματα, τότε ούτε εσύ έχεις», λέει. «Δεν μπορείς να περπατήσεις ελεύθερα δίπλα της στον δρόμο. Δεν μπορείς να πας σε ένα πάρτι. Δεν μπορείς να απολαύσεις άλλα δικαιώματα που αλλού θεωρούνται αυτονόητα».

Παρ' όλα αυτά, θυμάται ότι «κάποιοι άνθρωποι δεν στήριξαν εκείνο το κίνημα». Κυρίως «όσοι ήταν πιο θρησκευόμενοι ή πιο παραδοσιακοί», που φοβήθηκαν ότι το «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» «ίσως τους έβαζε σε μπελάδες» ή «ερχόταν σε σύγκρουση με τις παραδοσιακές τους πεποιθήσεις». Από τη μία «οι μορφωμένοι, η νεολαία, όσοι πίστευαν στην ισότητα». Από την άλλη, ένα κομμάτι της κοινωνίας που έμενε διστακτικό.

Το Μεγάλο Παζάρι

«Η σημερινή εξέγερση ξεκίνησε ουσιαστικά από το Μεγάλο Παζάρι», τονίζει. Το χαρακτηρίζει «το πιο στρατηγικό σημείο των οικονομικών συναλλαγών στο Ιράν», εκεί όπου βρίσκονται «όλοι οι μεγάλοι έμποροι και οι μεγάλες επιχειρήσεις». Υπενθυμίζει ότι και η επανάσταση του 1978 ξεκίνησε από εκεί κι ότι «ήταν αυτοί που μάζεψαν χρήματα για τον Χομεϊνί όταν βρισκόταν στη Γαλλία, σε 15 χρόνια εξορίας».

Γι’ αυτό, λέει, έχει σημασία να καταλάβει κανείς «πόσο σημαντικοί είναι οι έμποροι του Παζαριού στο πολιτικό παιχνίδι στο Ιράν». Δεν είναι απλώς άνθρωποι της αγοράς. «Έχουν τεράστια επιρροή στο σύστημα, στο ίδιο το καθεστώς». Οι δεσμοί του καθεστώτος με το Παζάρι ήταν διαχρονικά στενοί, καθώς αποτελεί «μια παραδοσιακή δεξαμενή για την ανάδειξη των επόμενων γενεών ηγεσίας».

Αυτή τη φορά, όμως, «όλα ξεκίνησαν από την απότομη υποτίμηση του νομίσματος». Η πτώση ήταν τόσο ραγδαία που «χτύπησε και τους ίδιους». Για πρώτη φορά δεν επρόκειτο μόνο για πολιτική σύγκρουση, αλλά και για «καθαρή οικονομική κρίση». Έκλεισαν τα μαγαζιά τους, προχώρησαν σε απεργία, είπαν: «Δεν αντέχουμε άλλο. Φτάνει πια. Ποτέ δεν σταθήκαμε απέναντί σας, αλλά ακόμη κι εμείς που έχουμε στενούς δεσμούς μαζί σας είμαστε τώρα εναντίον σας, γιατί δεν κάνετε τίποτα για μας και δεν μας στηρίζετε».

Η Ματάνι μιλά για ένα καθεστώς «βαθιά διεφθαρμένο, όχι μόνο πολιτικά αλλά και οικονομικά». Μετά τις κυρώσεις, λέει, βρήκε «παρακαμπτήριους δρόμους», έστησε «μαύρες αγορές με την Κίνα και τη Ρωσία». Όμως όλα αυτά «δεν βοήθησαν καθόλου τους εμπόρους του Παζαριού απέναντι στην υποτίμηση του νομίσματος» και τους έσπρωξαν στη ρήξη.

Υπενθυμίζει ότι σε όλες τις προηγούμενες εξεγέρσεις «ο κόσμος περίμενε αυτή ακριβώς τη στιγμή, να μπει το Παζάρι στον αγώνα», αλλά «ποτέ δεν έκλειναν τα μαγαζιά τους», γιατί ήταν «σύμμαχοι του καθεστώτος». Αυτή τη φορά, όμως, όταν οι απλοί άνθρωποι –χωρίς πολιτική ή κοινωνική ελευθερία και χωρίς ασφαλές μέλλον– είχαν ήδη γονατίσει από την κρίση, είδαν τους εμπόρους να πλήττονται και «άρπαξαν την ευκαιρία και ενώθηκαν μαζί τους».

Όταν οι έμποροι έκλεισαν και προχώρησαν σε απεργία, «το καθεστώς έστειλε τις δυνάμεις του για να τους συλλάβουν και να σπάσουν τα καταστήματα». Αυτό, όμως, «τους εξόργισε ακόμη περισσότερο», γιατί είδαν ότι «τους φέρονται ακριβώς όπως φέρονταν επί 47 χρόνια στους απλούς διαδηλωτές». Κάθισαν στο πάτωμα, κράτησαν κλειστά τα καταστήματά τους, είπαν ότι «δεν πρόκειται να τα ανοίξουν». Κι όταν «οι δυνάμεις καταστολής και ο στρατός άρχισαν να τους χτυπούν και να τους επιτίθενται», οι απλοί άνθρωποι βγήκαν και «τους στήριξαν». Έτσι, λέει, «ενώθηκαν όλοι».

Ο ρόλος του Ρεζά Παχλαβί

Όσα περιγράφει εκτυλίχθηκαν μέσα σε δεκαπέντε ημέρες. Από την προηγούμενη κιόλας εξέγερση, λέει, ο Πρίγκιπας του Στέμματος προσπαθούσε «να στηρίξει τον λαό του Ιράν, να επικοινωνήσει μαζί του», ανταποκρινόμενος σε εκκλήσεις που έρχονταν από το εσωτερικό της χώρας. Αυτή τη φορά όμως συνέβη κάτι διαφορετικό: μέσα στο Μεγάλο Παζάρι ο κόσμος άρχισε να φωνάζει ότι «θέλει να επιστρέψει ο Παχλαβί».

Όταν το άκουσε αυτό, εξηγεί, «ένιωσε την υποχρέωση» και είπε: «Θα μιλήσω με τις διεθνείς δυνάμεις, θα μιλήσω με τις ΗΠΑ, θα μιλήσω με το Ισραήλ, γιατί είχαμε τον 12ημερο πόλεμο ουσιαστικά με το Ισραήλ κι όχι με τις ΗΠΑ. Θα τους μιλήσω και θα έχω τη στήριξή τους. Βγείτε στους δρόμους κι εγώ θα έχω αυτούς ως υποστηρικτές σας».

Η ίδια εκτιμά ότι αυτό είναι «το κλειδί»: «Ο λόγος που βγήκαν όλα αυτά τα εκατομμύρια ανθρώπων ήταν το κάλεσμα του Πρίγκιπα του Στέμματος, που τους ένωσε». Διευκρινίζει ότι «δεν λέω ότι όλοι φώναζαν “θέλουμε τον Παχλαβί πίσω”». Όμως, ανεξαρτήτως πολιτικής άποψης, «κατάλαβαν ότι αυτή τη φορά δεν είναι η στιγμή να λέμε αν τον θέλουμε ή δεν τον θέλουμε». «Αφού μας κάλεσε, θα πάμε. Θα είμαστε όλοι».

Και το αποτέλεσμα ήταν κάτι που η ίδια δεν είχε ξαναδεί: «Ακούσαμε το όνομά του περισσότερο από κάθε άλλη φορά». Η ίδια τοποθετείται καθαρά: «Εγώ, ως άνθρωπος και ως Ιρανή που έχει μία μόνο ψήφο, ποτέ δεν ήμουν φιλο-Παχλαβί ή φιλομοναρχική». Δεν τον είχε στηρίξει στο παρελθόν. «Αλλά αν είναι αυτός που ενώνει τον λαό μου και φέρνει τη διεθνή στήριξη για τον λαό μου, θα σταθώ στο πλευρό του». Και μάλιστα, τονίζει, τον στηρίζει γιατί «το λέει δημόσια». «Δεν είναι η εποχή να εξαπατάς τους ανθρώπους. Είναι η εποχή των social media, ό,τι κάνεις μεταδίδεται παντού».

Τονίζει τι ακριβώς έχει δηλώσει ο ίδιος: «Δεν θα πάω ως βασιλιάς. Θα είμαι ο ηγέτης αυτής της εξέγερσης. Θα ενώσω τον λαό μου και θα εξασφαλίσω τη διεθνή στήριξη». Και μετά, λέει, «θα επιστρέψουμε στη χώρα, θα την απελευθερώσουμε και θα δούμε». Θα γίνει «δημοψήφισμα» για το ποια μορφή «δημοκρατικής κυβέρνησης» θα αναλάβει.

Γι’ αυτό, υποστηρίζει, «αυτή η συζήτηση για τον Παχλαβί και για την επιστροφή της μοναρχίας απλώς διαλύει την ενότητα». Αποπροσανατολίζει από το βασικό: «ο κόσμος δεν θέλει την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν». Τώρα, λέει, «δεν μιλάμε για το αν η μοναρχία θα είναι το επόμενο πολίτευμα της ελεύθερης χώρας ή όχι». Αυτό θα αποφασιστεί μετά. Τώρα προέχει μόνο η ενότητα.

Τρία αιτήματα για την επόμενη μέρα στο Ιράν

Όποιες κι αν είναι οι πολιτικές καταβολές του καθενός, λέει, υπάρχουν τρία αιτήματα απολύτως ξεκάθαρα. «Πρώτον, δεν θέλουμε την Ισλαμική Δημοκρατία του Ιράν. Δεύτερον, θέλουμε μια κοσμική δημοκρατική κυβέρνηση, την επόμενη μέρα ενός ελεύθερου Ιράν. Τρίτον, θέλουμε τη διατήρηση της εδαφικής ακεραιότητας του Ιράν». Αυτά τα τρία αιτήματα δεν πρόκειται να αλλάξουν, επιμένει. Κι όσο ο κόσμος μένει προσηλωμένος σε αυτά, «κανείς δεν μπορεί να πει ότι βγαίνουμε από μια θεοκρατική δικτατορία για να πάμε σε μια μοναρχική δικτατορία. Αυτό δεν θα συμβεί».

Θεωρεί ότι σήμερα «ο κόσμος είναι ενημερωμένος, έχει γνώση και ευφυΐα», και ότι χάρη στα social media «τίποτα δεν μπορεί να κρυφτεί, τίποτα δεν μπορεί να παραπλανήσει». Γι’ αυτό επαναλαμβάνει: «Αυτή τη φορά είναι διαφορετικά. Έχουμε ήδη νικήσει».

Εξηγεί όμως και τι έσπασε τον φόβο. «Ο λόγος που οι άνθρωποι άφησαν τον φόβο πίσω από τις πόρτες τους, πήραν τα μωρά τους στα καρότσια και βγήκαν στον δρόμο, ήταν ότι πιστέψαμε πως η Δύση και ειδικά οι ΗΠΑ, είναι μαζί μας». Θυμίζει ότι ο Τραμπ είχε πει πως «αν η Ισλαμική Δημοκρατία πυροβολήσει ανθρώπους, θα τους πλήξω». Αυτό δημιούργησε το αίσθημα ότι «υπάρχει ένας σερίφης στον κόσμο» και ότι όσοι «μας δολοφονούν επί 47 χρόνια» δεν θα μείνουν ατιμώρητοι.

Σπεύδει να ξεκαθαρίσει: «Μην με παρεξηγήσετε. Δεν λέω ότι στηρίζουμε πόλεμο στη χώρα μας. Δεν λέω ότι θέλουμε το Ισραήλ ή οι ΗΠΑ να έρθουν και να βομβαρδίσουν τον λαό μου». Αυτό που ζητά είναι «να έρθουν και να πάρουν αυτούς». Το παρομοιάζει με «χειρουργική αφαίρεση καρκινικού όγκου». «Το έκαναν πριν, το έκαναν στον πόλεμο των 12 ημερών και θέλουμε να το κάνουν ξανά. Ξέρουν πώς να το κάνουν. Ήταν τόσο κοντά που νομίζαμε ότι θα το κάνουν και με τον Χαμενεΐ».

Απορρίπτει τον όρο «ξένη εισβολή». «Εισβολή είναι όταν ένας ξένος έρχεται σε μια ενωμένη χώρα, όπως έκανε η Ρωσία στην Ουκρανία». Στο Ιράν, λέει, «δεν έχουμε το ίδιο σενάριο». «Στην Ουκρανία ο πρόεδρος φόρεσε στολή και στάθηκε δίπλα στον λαό του. Εδώ δεν έχουμε αυτό. Έχουμε ένα καθεστώς σαν του Πούτιν, που ήρθε στη χώρα μας πριν από 47 χρόνια - μας σκότωσε και μας φυλάκισε».

Και στρέφεται στην Ευρώπη: «Δεν θέλουμε απλώς καταδίκες. Θέλουμε να απελάσουν πρεσβευτές». Θέλει οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις που «θα καλέσουν τους πρέσβεις τους να ρωτήσουν: τι συμβαίνει; γιατί δεν υπάρχει Ίντερνετ;». Περιγράφει μια χώρα σε απόλυτο σκοτάδι: «Οι άνθρωποι δεν μπορούν ούτε να επικοινωνήσουν μεταξύ τους. Δεν μπορούν να κάνουν τραπεζικές συναλλαγές. Δεν μπορούν να βγάλουν χρήματα από τα ΑΤΜ. Αυτό σημαίνει απόλυτο μπλακάουτ». Και θέτει το ερώτημα: «Αν δεν συμβαίνει μια νέα σφαγή, γιατί κλείνουν όλα τα παράθυρα και τραβούν μαύρες κουρτίνες;».

Μια οικογένεια κομμένη στα δύο

Στο τέλος η συζήτηση γίνεται προσωπική. Η οικογένειά της είναι κομμένη στα δύο. Οι ηλικιωμένοι γονείς της μαζί με τον μικρότερο αδελφό της βρίσκονται στον Βορρά, κοντά στην Κασπία Θάλασσα. Ο άλλος αδελφός της με τη σύζυγό του και η αδελφή της είναι στην Τεχεράνη. Μίλησε με όλους πριν χαθούν οι γραμμές. Οι συγγενείς της στην Τεχεράνη της έλεγαν ότι «ο κόσμος είναι απίστευτος, τεράστιος, δεν βλέπεις ούτε την αρχή ούτε το τέλος». 

Η τελευταία επικοινωνία τους ήταν την περασμένη Πέμπτη, στις 21.20, όταν έκλεισαν το Ίντερνετ. Από εκείνη τη στιγμή δεν υπάρχει καμία δυνατότητα επικοινωνίας ούτε μέσω τηλεφώνου ούτε μέσω εφαρμογών. «Δοκίμασα το σταθερό στο σπίτι, τα κινητά, iMessage, WhatsApp, Telegram, ό,τι μπορείς να φανταστείς. Δεν υπάρχει τρόπος να συνδεθώ με την οικογένειά μου». Δεν ξέρει «αν είναι ασφαλείς, αν συνελήφθησαν, αν πυροβολήθηκαν».

Μίλησε και με έναν παλιό της φίλο, ένας άνδρα κοντά στα 40 που έχει ήδη περάσει από τις φυλακές του καθεστώτος μετά την εξέγερση που ακολούθησε της δολοφονίας της Αμίνι. Αποφυλακίστηκε με τον όρο να μη συμμετάσχει ποτέ ξανά σε διαδήλωση. Ο ίδιος τώρα συμμετέχει στην εξέγερση κατά των μουλάδων. Όταν η Ματάνι του έλεγε πόσο φοβάται, εκείνος της απάντησε: «Έτσι είναι η ζωή. Για κάποιους από εμάς είναι άδικη. Είμαστε αυτοί που ζούμε μια άδικη ζωή». Και συνέχισε: «Τα όνειρα και το μέλλον μου έχουν ήδη σκοτωθεί, δεν με νοιάζει αν με σκοτώσουν τώρα στον δρόμο παλεύοντας για την ελευθερία μου. Προτιμώ να πεθάνω νέος ζητώντας ελευθερία, παρά να ζήσω σκλάβος και να πεθάνω στα 80». Τον άκουγε αποσβολωμένη - του είπε ότι της θύμιζε λόγο από ταινία, κάτι σαν το Braveheart: «Η ιστορία σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να επαναλαμβάνεται», απάντησε εκείνος.

Πριν τελειώσουμε την κουβέντα, ρωτάω πώς θα ήθελε να την παρουσιάσω. «Μπορείς να με πεις πρώην δημοσιογράφο και κοινωνική ακτιβίστρια. Δεν με πειράζει αν με πεις και πολιτική ακτιβίστρια. Για μένα, το να είσαι Περσίδα αρκεί για να είσαι πολιτική ακτιβίστρια».