Μουντιάλ: Πώς το Παγκόσμιο Κύπελλο μετατράπηκε σε εργαλείο κύρους, προπαγάνδας και διαμόρφωσης της συλλογικής μνήμης — και γιατί το ίδιο το παιχνίδι εξακολουθεί να αντιστέκεται στον έλεγχο
Όποιος κατορθώνει να ορίζει προς τα πού κοιτούν εκατομμύρια άνθρωποι έχει ήδη κερδίσει κάτι που καμιά νομοθεσία και κανείς στρατός δεν μπορούν να εξασφαλίσουν. Χρειάζονται χρόνια για να κερδηθεί η αποδοχή. Αρκεί μια στιγμή για να στραφούν όλα τα βλέμματα προς το ίδιο σημείο.
Η πρώτη μεγάλη σύνθεση αυτής της λογικής γεννήθηκε ήδη στην αρχαία Ελλάδα με τους Ολυμπιακούς Αγώνες. Για πρώτη φορά, ο ελληνικός κόσμος διέθετε έναν θεσμό που τον καλούσε να αναγνωρίσει, έστω και προσωρινά, ένα κοινό κέντρο. Οι πόλεις συνέχιζαν να ανταγωνίζονται, οι αντιπαλότητες δεν εξαφανίζονταν, όμως για λίγες ημέρες όλοι αποδέχονταν ότι υπήρχε ένας τόπος προς τον οποίο άξιζε να στραφεί το ενδιαφέρον τους. Μαζί με τους αθλητές, συγκεντρώνονταν θεατές, ποιητές, πολιτικοί, έμποροι, πρεσβευτές. Οι ανακωχές, οι κανόνες και οι τελετουργίες υπηρετούσαν αυτή την κοινή εμπειρία.
Έκτοτε, κάθε εποχή αναζήτησε το δικό της μεγάλο θέαμα. Άλλοτε ήταν οι θρησκευτικές τελετές, άλλοτε οι θρίαμβοι των αυτοκρατόρων, οι δημόσιες γιορτές ή οι παρελάσεις. Στη δική μας εποχή, ελάχιστα γεγονότα διαθέτουν τη δύναμη ενός Παγκοσμίου Κυπέλλου. Για σχεδόν σαράντα ημέρες ο πλανήτης αποκτά κοινό ημερολόγιο. Οι πολιτικές διαφορές δεν εξαφανίζονται, οι πόλεμοι δεν σταματούν, οι κοινωνικές αντιθέσεις δεν αναστέλλονται. Κι όμως, όλα μοιάζουν να εκτυλίσσονται, έστω προσωρινά, στη σκιά της ίδιας διοργάνωσης. Αυτή η σχεδόν καθολική συγκέντρωση της προσοχής αποτελεί το πραγματικό έπαθλο του Μουντιάλ. Το τρόπαιο καταλήγει σε μία ομάδα. Η χώρα που το φιλοξενεί κερδίζει κάτι διαφορετικό: γίνεται, για λίγες εβδομάδες, το κέντρο του παγκόσμιου ενδιαφέροντος.
Η διοργάνωση ενός Μουντιάλ δεν αρχίζει με την πρώτη σέντρα. Ξεκινά χρόνια νωρίτερα, όταν μια χώρα αποφασίζει ποια εκδοχή του εαυτού της θέλει να «αποθηκεύσει στη μνήμη» του κόσμου. Τα στάδια είναι το ακριβότερο κομμάτι της επένδυσης, όχι όμως και το σημαντικότερο. Η πραγματική προετοιμασία γίνεται έξω από αυτά. Στις πόλεις που ανασχεδιάζονται, στις διαδρομές που χαράσσονται, στις προσόψεις που ανακαινίζονται, σε όσα θα μείνουν πεισματικά έξω από το τηλεοπτικό κάδρο. Δεν σκηνοθετούνται οι αγώνες. Σκηνοθετείται η χώρα.
Η σχέση του Μουντιάλ με την πολιτική υπήρξε σχεδόν αναπόφευκτη. Από τότε που μια αθλητική διοργάνωση απέκτησε τη δύναμη να μετατρέπεται στο σημαντικότερο δημόσιο γεγονός του πλανήτη, ήταν θέμα χρόνου να αντιληφθούν οι κυβερνήσεις ότι το διακύβευμα ξεπερνούσε κατά πολύ το ποδόσφαιρο. Το Μουντιάλ είχε εξελιχθεί σε έναν μηχανισμό παραγωγής κύρους, διαχείρισης της μνήμης και, συχνά, της λήθης.
Ο Μπενίτο Μουσολίνι υπήρξε ο πρώτος πολιτικός που διέκρινε ότι το μεγαλύτερο έπαθλο ενός Παγκοσμίου Κυπέλλου δεν ήταν το τρόπαιο. Ήταν το βλέμμα του κόσμου. Το τουρνουά του 1934 αποτέλεσε την πρώτη συστηματική απόπειρα να μετατραπεί το ποδόσφαιρο σε εργαλείο πολιτικής αυτοπαρουσίασης. Από εκείνη τη στιγμή, κάθε εθνική ομάδα έπαψε να εκπροσωπεί αποκλειστικά το ποδόσφαιρο της χώρας της. Άρχισε να μεταφέρει, είτε το επιδίωκε είτε όχι, τις προσδοκίες, τις συμπάθειες και τις προκαταλήψεις που συνόδευαν τη χώρα της.
Γι' αυτό και δεν αγωνίζονται ποτέ μέσα σε πολιτικό κενό. Κάθε νίκη και κάθε ήττα αποκτούν διαφορετικό νόημα, ανάλογα με τον αντίπαλο και το καθεστώς που εκπροσωπεί κάθε φανέλα. Οι δημοκρατίες επιθυμούν να προβάλλονται ως ανοιχτές και γενναιόδωρες. Τα αυταρχικά καθεστώτα προτιμούν να αναδεικνύουν την ισχύ, την πειθαρχία και την αδιαμφισβήτητη κυριαρχία τους. Οι αγώνες διεξάγονται στον αγωνιστικό χώρο. Το πολιτικό τους νόημα, όμως, διαμορφώνεται πολύ συχνότερα έξω από αυτόν.
Το ναζιστικό καθεστώς υπήρξε από τα πρώτα που αντιμετώπισαν τον αθλητισμό ως πολιτικό εργαλείο. Οι νίκες όφειλαν να επιβεβαιώνουν την υποτιθέμενη φυλετική ανωτερότητα του Γ΄ Ράιχ. Λίγα χρόνια αργότερα, κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, κάθε αναμέτρηση ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση αποκτούσε διαστάσεις πολύ μεγαλύτερες από το ίδιο το παιχνίδι. Οι αθλητές αγωνίζονταν για κάτι πολύ περισσότερο από μια νίκη. Αγωνίζονταν για να αποδείξουν ότι το πολιτικό σύστημα που εκπροσωπούσαν ήταν ανώτερο από εκείνο του αντιπάλου.
Τα καθεστώτα πίστεψαν πολλές φορές ότι μπορούν να χρησιμοποιήσουν το ποδόσφαιρο. Το ίδιο το παιχνίδι αποδείχθηκε πολύ λιγότερο πειθήνιο απ' όσο φαντάζονταν. Στη σημερινή Γερμανία, για παράδειγμα, ένα μεγάλο μέρος της εθνικής ομάδας αποτελείται από ποδοσφαιριστές με μεταναστευτικές ρίζες. Αυτοί φορούν τη φανέλα της χώρας, τραγουδούν τον εθνικό ύμνο και εκπροσωπούν διεθνώς ένα κράτος που, σύμφωνα με τις φυλετικές φαντασιώσεις του ναζισμού, δεν θα έπρεπε καν να τους αναγνωρίζει ως Γερμανούς. Η ιστορία διαθέτει έναν παράξενο τρόπο να εκδικείται όσους πίστεψαν ότι μπορούν να την υποτάξουν.
Εκεί αποκαλύπτεται και το όριο κάθε πολιτικής επένδυσης στο ποδόσφαιρο. Εκεί αρχίζει το μοναδικό κομμάτι του θεάματος που καμιά κυβέρνηση δεν κατάφερε ποτέ να ελέγξει. Μπορεί να σχεδιάσει τη διοργάνωση μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια, μπορεί να επιλέξει τις εικόνες που θα ταξιδέψουν σε όλον τον κόσμο, να οργανώσει τις τελετές, να παρουσιάσει μια χώρα όπως θα ήθελε να τη θυμούνται οι άλλοι. Το παιχνίδι, όμως, εξακολουθεί να υπακούει μόνο στους δικούς του νόμους.
Όσοι επενδύουν πολιτικά σε μια διοργάνωση, συγκρούονται αργά ή γρήγορα με ένα όριο που δεν μπορούν να υπερβούν. Τα στάδια χτίζονται στην ώρα τους, οι τελετές σχεδιάζονται μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια, τίποτε δεν αφήνεται στην τύχη. Όταν όμως αρχίσει ο αγώνας, ο σχεδιασμός παραχωρεί τη θέση του στο απρόβλεπτο.
Μια κακή έξοδος του τερματοφύλακα, μια κόντρα, ένα πέναλτι, μια στιγμή έμπνευσης ή αμηχανίας, αρκούν για να ανατρέψουν αφηγήματα που προετοιμάζονταν επί χρόνια. Καμιά κυβέρνηση δεν μπορεί να προγραμματίσει την έμπνευση ενός ποδοσφαιριστή ούτε να αποτρέψει ένα λάθος που θα αλλάξει την πορεία ενός αγώνα.
Ίσως γι' αυτό οι μεγαλύτερες ποδοσφαιρικές εκπλήξεις προκαλούν μια παράξενη μορφή ικανοποίησης ακόμη και σε ανθρώπους που δεν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για το ποδόσφαιρο. Δεν πανηγυρίζουν μόνο τη νίκη του αδύναμου. Πανηγυρίζουν την ήττα της βεβαιότητας. Για λίγα δευτερόλεπτα γίνεται φανερό ότι υπάρχει ακόμη κάτι που δεν υπακούει ούτε στον σχεδιασμό ούτε στην πολιτική σκοπιμότητα.
Ίσως εκεί να έγκειται και η μεγαλύτερη δύναμη του ίδιου του παιχνιδιού. Τα καθεστώτα επιχείρησαν πολλές φορές να το χρησιμοποιήσουν ως εργαλείο κύρους, ισχύος ή προπαγάνδας. Το ποδόσφαιρο, όμως, εξακολουθεί να διατηρεί το πιο επικίνδυνο χαρακτηριστικό κάθε αληθινού παιχνιδιού: αρνείται να εγγυηθεί την έκβαση που θα επιθυμούσε ο ισχυρός. Εκεί αρχίζει η ελευθερία του παιχνιδιού. Εκεί τελειώνει η παντοδυναμία της εξουσίας.
17°
