Το βιβλίο «Οι εγκαταλελειμμένοι» του Tim Tzouliadis (εκδόσεις Πατάκη) αποκαλύπτει τη μοίρα των Αμερικανών μεταναστών στη Σοβιετική Ένωση του Στάλιν και τις σταλινικές εκκαθαρίσεις.
Το βιβλίο του Tim Tzouliadis, «Οι εγκαταλελειμμένοι: Μια αμερικανική τραγωδία στη Ρωσία του Στάλιν» (The Forsaken: An American Tragedy in Stalin's Russia), που ανατυπώθηκε αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Πατάκη, πρωτοκυκλοφόρησε το 2008 και μεταφράστηκε σε 10 γλώσσες (στα ελληνικά από τη Μαρία Φακίνου). Ο ελληνικής καταγωγής Βρετανός συγγραφέας φωτίζει μια από τις πιο σκοτεινές πτυχές της ιστορίας του 20ού αιώνα: τη μετανάστευση δεκάδων χιλιάδων Αμερικανών πολιτών στη Σοβιετική Ένωση κατά τη δεκαετία του 1930 και την τραγική τους κατάληξη κατά την περίοδο των σταλινικών εκκαθαρίσεων.
Όταν το 1930 ενέσκηψε η Μεγάλη Ύφεση, η ανεργία στις ΗΠΑ εκτοξεύτηκε αφήνοντας εκατομμύρια ανθρώπους χωρίς πόρους. Την ίδια στιγμή, η Σοβιετική Ένωση προέβαλλε εικόνα ραγδαίας βιομηχανικής ανάπτυξης με τα Πενταετή Πλάνα και υποσχόταν πλήρη απασχόληση, κοινωνική ισότητα και λαμπρό μέλλον για όλους. Έτσι, όταν ο σοβιετικός οργανισμός Amtorg στη Νέα Υόρκη δημοσίευσε αγγελίες για εξειδικευμένους και ανειδίκευτους εργάτες, μηχανικούς και τεχνίτες, πολλοί έσπευσαν να απαντήσουν. Δεν επρόκειτο μόνο για ιδεολόγους κομμουνιστές· η πλειονότητα ήταν απελπισμένοι άνεργοι, εργάτες αυτοκινητοβιομηχανιών από το Ντιτρόιτ, μεταλλωρύχοι, μηχανικοί, αθλητές, καλλιτέχνες, καθώς και ολόκληρες οικογένειες που αναζητούσαν καλύτερη ζωή. Υπολογίζεται ότι μόνο το 1931, η σοβιετική πρεσβεία έλαβε πάνω από 100.000 αιτήσεις για μετανάστευση στη Σοβιετική Ένωση.
Φτάνοντας στη χώρα του σοσιαλισμού, οι Αμερικανοί τοποθετήθηκαν σε βιομηχανικά κέντρα όπως το Μαγκνιτογκόρσκ, το Χάρκοβο και το Ντονμπάς, καθώς και σε εργοστάσια παραγωγής οχημάτων, όπως το ΓΚΑΖ στο Νίζνι Νόβγκοροντ. Όμως, δεν άργησαν να απογοητευτούν: οι συνθήκες διαβίωσης ήταν άθλιες, με ελλείψεις τροφίμων, κακές υγειονομικές υποδομές και αυστηρό έλεγχο από τους κομματάρχες. Μετά την άφιξή τους ή μετά την πάροδο λίγων μηνών, οι σοβιετικές αρχές αφαίρεσαν από όλους τους μετανάστες τα αμερικανικά διαβατήρια, εξαναγκάζοντάς τους συχνά να γίνουν σοβιετικοί υπήκοοι. Στη συνέχεια, γύρω στο 1936, όταν ο Στάλιν εξαπέλυσε τις μαζικές εκκαθαρίσεις, όλοι οι αλλοδαποί θεωρήθηκαν ύποπτοι για κατασκοπεία ή για σαμποτάζ εναντίον της ΕΣΣΔ. Οι Αμερικανοί στοχοποιήθηκαν, χιλιάδες συνελήφθησαν από την NKVD, πολλοί εκτελέστηκαν με συνοπτικές διαδικασίες (κυρίως στο πεδίο βολής Μπούτοβο έξω από τη Μόσχα) και άλλοι εκτοπίστηκαν στα καταναγκαστικά έργα στη Σιβηρία και στην Κολιμά.
Ένα από τα πιο ακανθώδη θέματα που αναδεικνύει ο Τζουλιάδης είναι η στάση της αμερικανικής κυβέρνησης και των διπλωματών της στη Μόσχα: μετά την επίσημη αναγνώριση της ΕΣΣΔ από τις ΗΠΑ το 1933, η αμερικανική πρεσβεία στη Μόσχα, υπό τον πρέσβη William Bullitt και στη συνέχεια τον Joseph E. Davies, υιοθέτησε πολιτική κατευνασμού. Αμερικανοί πολίτες που κατασκήνωναν έξω από την αμερικανική πρεσβεία ζητώντας βοήθεια για να επιστρέψουν στην πατρίδα τους αντιμετωπίζονταν με γραφειοκρατική ψυχρότητα ή αποπέμπονταν, για να συλληφθούν λίγα μέτρα πιο κάτω από πράκτορες της NKVD. Ει πρέσβης J. E. Davies παρακολουθούσε τις στημένες δίκες της Μόσχας και έστελνε αναφορές στην Ουάσινγκτον υποστηρίζοντας ότι οι κατηγορίες της NKVD ήταν βάσιμες, χωρίς να διαμαρτύρεται για τις εκτελέσεις των συμπατριωτών του.
Ο Τζουλιάδης αφηγείται χαρακτηριστικές ιστορίες: εργάτες από το Ντιτρόιτ που έπαιζαν μπέιζμπολ στη Μόσχα συνελήφθησαν ομαδικά· τα ίχνη τους χάθηκαν στα Γκουλάγκ· ένας νεαρός Αμερικανός καλλιτέχνης, ονόματι Thomas Sgovio, συνελήφθη έξω από την αμερικανική πρεσβεία το 1938 όταν προσπάθησε να ζητήσει διαβατήριο και πέρασε 16 χρόνια στα καταναγκαστικά έργα της Κολιμά (αργότερα κατέγραψε τις εμπειρίες του σε απομνημονεύματα και σχέδια, αποτελώντας πρωτογενή πηγή για τον Τζουλιάδη)· ο Victor Herman, ο Αμερικανός αθλητής που πέτυχε παγκόσμιο ρεκόρ πτώσης με αλεξίπτωτο στην ΕΣΣΔ, αρνήθηκε να υπογράψει το ρεκόρ ως Σοβιετικός πολίτης και συνελήφθη, βασανίστηκε και πέρασε 18 χρόνια στη Σιβηρία προτού μπορέσει να επιστρέψει στις ΗΠΑ το 1976.
Ο Τιμ Τζουλιάδης σπούδασε Ιστορία και Πολιτικές Επιστήμες στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης (St Peter's College). Εργάστηκε επί σειρά ετών ως δημοσιογράφος, παραγωγός και κινηματογραφιστής για μεγάλα διεθνή τηλεοπτικά δίκτυα και ειδησεογραφικούς οργανισμούς, όπως το BBC, το Channel 4, το NBC News και το αμερικανικό ABC News. Για να συνθέσει αυτό το βιβλίο, βασίστηκε σε αποχαρακτηρισμένα αρχεία της KGB, έγγραφα του αμερικανικού Υπουργείου Εξωτερικών, προσωπικά ημερολόγια και συνεντεύξεις με επιζώντες. Το βιβλίο επαινέθηκε διεθνώς από ιστορικούς (όπως ο Richard Pipes και ο Robert Conquest) για την αρχειακή του πληρότητα, την αφηγηματική του δύναμη και την αποκατάσταση της μνήμης χιλιάδων ανθρώπων που είχαν διαγραφεί από την επίσημη ιστορία. Ο διεθνής Τύπος (New York Times, Telegraph, Guardian) επαίνεσε την ικανότητά του συγγραφέα να αναδείξει την ανθρώπινη διάσταση της τραγωδίας μέσα από ατομικές βιογραφίες (όπως του Thomas Sgovio και του Victor Herman), καθιστώντας ένα πυκνό ιστορικό υλικό προσβάσιμο στο ευρύ κοινό. Αλλά πολλοί Αμερικανοί εξεπλάγησαν και δυσαρεστήθηκαν μαθαίνοντας ότι η κυβέρνηση του Φράνκλιν Ρούζβελτ και ιδιαίτερα το Στέιτ Ντιπάρτμεντ και οι διπλωμάτες των ΗΠΑ φέρθηκαν με δειλία διότι δεν ήθελαν να χαλάσουν τις σχέσεις τους με την ΕΣΣΔ και τον Στάλιν. Στη Ρωσία, το βιβλίο συζητήθηκε κυρίως σε κύκλους ιστορικών και οργανώσεων δικαιωμάτων (όπως η Memorial), καθώς ξανάνοιγε τον φάκελο των ξένων θυμάτων της NKVD. Ωστόσο, δεν έτυχε ευρείας κρατικής προβολής, καθώς η επίσημη ρωσική ιστοριογραφία των τελευταίων ετών τείνει να υποβαθμίζει την έκταση των σταλινικών εκκαθαρίσεων.
Αν και «Οι εγκαταλελειμμένοι» δεν είναι βιβλίο μυθοπλασίας, διαβάζεται σαν μυθιστόρημα, παίρνοντας θέση ανάμεσα σε δύο βιβλία μεγάλης εμβέλειας σχετικά με την ολοκληρωτική βία του σταλινισμού: το «Αρχιπέλαγος Γκούλαγκ» του Αλεξάντρ Σολσενίτσιν και το βραβευμένο με Πούλιτζερ «Γκούλαγκ, η ιστορία τους» της Anne Applebaum. Ο Σολζενίτσιν γράφει ως αυτόπτης μάρτυρας που δεν ενδιαφέρειται απλώς για την παράθεση των γεγονότων, αλλά για την αποκάλυψη της ψυχικής και ηθικής διάβρωσης που προκαλεί ο ολοκληρωτισμός· η Anne Applebaum αφηγείται τη συνολική ιστορία του θεσμού, εξηγώντας πώς τα στρατόπεδα ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της σοβιετικής οικονομίας, πώς οργανώνονταν διοικητικά και πώς εξελίχθηκαν από τον Λένιν μέχρι τον Στάλιν. Ο Τζουλιάδης λειτουργεί ως ερευνητής δημοσιογράφος και ιστορικός της «μικροϊστορίας» που αναδεικνύει μια λιγότερο γνωστή πτυχή του ολοκληρωτισμού: την παρουσία των Αμερικανών. Εκεί που ο Σολζενίτσιν περιγράφει το σύστημα στο σύνολό του για τον σοβιετικό λαό, ο Τζουλιάδης αναδεικνύει την παράνοια του να είσαι Αμερικανός πολίτης μέσα σε αυτό το σύστημα.
Η Ελίζα Χριστοπούλου συγκεντρώνει σε ένα μικρό βιβλίο ιστορίες για έρωτες, φιλίες, λάθος αποφάσεις, γάτες και εκείνες τις απρόοπτες στιγμές που, χωρίς να το καταλάβουμε, γίνονται οι πιο σημαντικές.
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Όρασης, η ιστορία της Ευαγγελίας Κακούρου μάς θυμίζει πως το να βλέπουμε καλύτερα δεν αφορά μόνο την όρασή μας αλλά και τον τρόπο που κοιτάζουμε τον εαυτό μας και τους δίπλα μας
Η γερμανίδα συγγραφέας γράφει για τη λατρεία των υψηλών επιδόσεων, την κουλτούρα της αμείλικτης αυτοπειθαρχίας και του αέναου ανταγωνισμού, στο μεγάλο χρηματιστήριο της εικόνας.
Οι αναγνώστες βιβλίων είναι μεγαλούτσικοι σε ηλικία, κι όσο πάνε μεγαλώνουν κι άλλο: το 1/3 των ανθρώπων που αγοράζουν και διαβάζουν βιβλία στις αγγλόφωνες χώρες είναι άνω των 60 ετών.
21°
