Ο Βασίλης Κοψαχείλης μιλά στην ATHENS VOICE για τους «γεωεπιχειρηματίες», τον Έλον Μασκ, την τεχνητή νοημοσύνη και τη νέα γεωγραφία της παγκόσμιας ισχύος
Τι συμβαίνει όταν ένας ιδιώτης δεν διαθέτει απλώς αμύθητο πλούτο αλλά δορυφόρους, τεχνολογία, υποδομές και τη δυνατότητα να επηρεάζει πολέμους και κυβερνήσεις;
Ο διεθνολόγος και συγγραφέας του βιβλίου «Γεωεπιχειρηματίες», Βασίλης Κοψαχείλης, υποστηρίζει ότι τα παραδοσιακά εργαλεία της γεωπολιτικής δεν αρκούν πια για να περιγράψουν τον κόσμο που διαμορφώνεται.
Συναντηθήκαμε στο καφέ της Εθνικής Πινακοθήκης – η συζήτηση έρεε, δεν μείναμε μόνο στο βιβλίο του, ανοίξαμε την ατζέντα.
Ο Κοψαχείλης σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες και Διεθνές Δίκαιο στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο του Καΐρου και στο University of East Anglia. Μετά την κατάρρευση του Ανατολικού Μπλοκ δούλεψε στα προγράμματα Tacis και Phare της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που χρηματοδοτούσαν την αναδόμηση στρατηγικών υποδομών στην πρώην Σοβιετική Ένωση, στα Βαλκάνια και στην Ανατολική Ευρώπη.
Στη συνέχεια ασχολήθηκε σχεδόν αποκλειστικά με τη Μέση Ανατολή. Εκεί τον βρήκαν δύο κρίσεις με διαφορά δεκαπέντε μηνών: η κατάρρευση της Lehman Brothers και η Αραβική Άνοιξη, την οποία έζησε από πολύ κοντά.
«Όταν ήρθα μόνιμα στην Ελλάδα το 2011, κάθισα και σκέφτηκα: γιατί εγώ ως διεθνολόγος δεν τις είδα; Όχι μόνο εγώ, δεν τις είδαν όλοι οι διεθνολόγοι. Κάποιοι οικονομολόγοι, κάποιοι επενδυτές τις έβλεπαν. Προφανώς έφταιγαν τα αναλυτικά μας εργαλεία. Έπρεπε να ψάξω τα πράγματα από μηδενική βάση».
Ο ιδιώτης που δεν χωρούσε σε κανένα μοντέλο
Η Lehman Brothers δεν ήταν για εκείνον απλώς μια τραπεζική κατάρρευση. «Ένας ιδιωτικός οργανισμός είχε γίνει τόσο ισχυρός που μπορούσε είτε να γεμίσει τον πλανήτη με υπεραξίες και φούσκες είτε να φέρει την κατάρρευση σε ολόκληρο τον πλανήτη. Και οι κυβερνήσεις μέχρι την κατάρρευση ήταν αμέτοχες. Αυτό ήταν το πρώτο στοιχείο: η αυτονόμηση του ιδιωτικού κεφαλαίου».
Η Αραβική Άνοιξη έδειξε κάτι άλλο. «Στον αραβικό κόσμο είχαν γίνει και πολύ πιο σκληρές εξεγέρσεις. Ο πατέρας Άσαντ τις κατέπνιγε κατευθείαν και κανείς δεν έπαιρνε χαμπάρι. Τώρα υπήρχαν τα social media και το YouTube. Ό,τι συνέβαινε γινόταν γνωστό, η φωνή πολλαπλασιαζόταν - το πράγμα πήρε φωτιά».
Και τα δύο φαινόμενα έπεφταν έξω από τα εργαλεία του κλάδου, τα οποία «είναι κρατικοκεντρικά. Μετράς τι ισχύ έχει ένα κράτος. Δεν υπάρχει πουθενά το στοιχείο ότι στην Ινδία, ας πούμε, υπάρχει και αυτός ο μεγιστάνας που κάποια στιγμή μπορεί να επηρεάσει την κυβέρνηση και να αλλάξει τη ροή των πραγμάτων».
Η ιδέα του ήρθε μέσα σε μία εβδομάδα. Το περιοδικό Time κυκλοφόρησε με εξώφυλλο το μάτι του Τζορτζ Ουάσιγκτον από το δολάριο, μαυρισμένο σαν να είχε φάει μπουνιά, την εποχή που υποβαθμιζόταν για πρώτη φορά η πιστοληπτική ικανότητα των ΗΠΑ. Λίγες μέρες αργότερα βρέθηκε σε πινακοθήκη του Λονδίνου, μπροστά στον πίνακα που κοσμεί σήμερα το εξώφυλλο του βιβλίου του.
«Οι περισσότεροι ξέρουμε ότι ο βρετανικός στρατός κατέλαβε την Ινδία. Λάθος. Την Ινδία την κατέλαβαν τα στρατεύματα της Εταιρείας Ανατολικών Ινδιών. Η θεωρία δεν μπορούσε να ακολουθήσει τα γεγονότα - δεν τα είχε διαβάσει καλά».
Από το 2013 άρχισε να διαμορφώνει την προσθήκη του. «Ναι, υπάρχουν οι παράγοντες της γεωπολιτικής και της γεωοικονομίας. Για μια ολοκληρωμένη γεωστρατηγική ανάλυση όμως πρέπει να βλέπω και τον άνθρωπο που έχει συγκεντρώσει υπερβολικό κεφάλαιο και έχει μια μεγάλη ιδέα. Από ένα σημείο και μετά επενδύει πάνω σε αυτή την ιδέα με σκοπό ή να την κάνει κρατική πολιτική ή να την κάνει παγκόσμια νόρμα».
Αυτόν ονομάζει γεωεπιχειρηματία. «Αντιμετωπίζαμε τα ερμηνευτικά εργαλεία της επιστήμης σαν ευαγγέλια. Η επιστήμη πρέπει να εξελίσσεται, να εμπλουτίζεται, να απορρίπτεται».
Από τον Σόρος στον Μασκ
Δεκατρία χρόνια μετά, η συζήτηση φτάνει αναπόφευκτα στον Έλον Μασκ. Ο πλουσιότερος άνθρωπος στον κόσμο βρέθηκε στο Οβάλ Γραφείο δίπλα στον Τραμπ, με το παιδί του στον ώμο, μια εικονογραφία που δεν υπήρχε ποτέ πριν. Ο Κοψαχείλης τον βάζει δίπλα σε έναν απρόσμενο ομόλογο, τον Τζορτζ Σόρος. Τα ιδρύματα της Ανοιχτής Κοινωνίας του, όπως λέει, συνέβαλαν ουσιαστικά στην κατάρρευση του Ανατολικού Συνασπισμού.
«Εκπροσωπούν εντελώς αντίθετες πολιτικές θεωρήσεις, αλλά η στόχευσή τους και το modus operandi τους είναι ακριβώς τα ίδια». Η διαφορά ήταν ότι ο Σόρος έμενε πάντα στη σκιά. Ο Μασκ βγήκε στο προσκήνιο και μετά ξαναγύρισε στη σκιά του. «Είδε ότι αν έμενε εκεί θα έχανε οικονομικά. Παραμένει ο πλουσιότερος άνθρωπος του κόσμου και επηρεάζει».
Το κοινό τους σημείο βρίσκεται στην επενδυτική φιλοσοφία του Σόρος. «Ξεκίνησε κι αυτός ως πολιτικός επιστήμονας, αλλά δεν είχε τα οικονομικά για ακαδημαϊκή καριέρα και έγινε χρηματιστής. Λέει ότι αν η μεγάλη μάζα θέλει να επενδύσει σε μια πρόταση και εμείς ξέρουμε πρώτοι τα αδύναμα σημεία της, αυτό δεν μας αποτρέπει. Μας δίνει το προβάδισμα. Όταν η πρόταση αρχίσει να δείχνει κούραση, θα έχουμε βγει πρώτοι παίρνοντας όλη την υπεραξία. Τι έκανε ο Μασκ με την Tesla; Δημιούργησε ολόκληρη κατάσταση για τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα, έδωσε ελεύθερα τις πατέντες. Και τώρα που οι υπόλοιποι στήνουν γραμμές παραγωγής ηλεκτρικών, εκείνος φτιάχνει στα εργοστάσιά του το ανθρωποειδές, το Optimus».
Το πραγματικό του ενδιαφέρον είναι το διάστημα, όπου αμφισβητεί ανοιχτά την εθνική κυριαρχία και την ιδιοκτησία όπως τις ορίζει το διεθνές δίκαιο. «Λέει ότι αν καταφέρει να δημιουργήσει ιδιωτική αποικία στον Άρη, αυτή πρέπει να έχει το καθεστώς που είχαν οι αποικίες των Ευρωπαίων στην Αμερική. Εκεί μία-δύο πολιτείες είχαν κρατική υπόσταση. Όλες οι άλλες ήταν ιδιωτικές εταιρείες και ο νέος άποικος αγόραζε γη από το διοικητικό τους συμβούλιο. Σε ένα κομβικό σημείο αποφάσισαν να ενωθούν και έγιναν οι ΗΠΑ».
Ο τρίτος παίκτης στον πόλεμο
Το Starlink είναι το καθαρότερο παράδειγμα του πώς ο γεωεπιχειρηματίας δεν μπαίνει απλώς σε μια σύγκρουση, αλλά διαμορφώνει και τους όρους της. «Από τη μία εξασφάλισε απρόσκοπτες επικοινωνίες για τις ουκρανικές ένοπλες δυνάμεις και τον κόσμο στην Ουκρανία. Από την άλλη, επειδή έχει συμφέροντα και με τον ρωσικό παράγοντα, διεμήνυσε στους Ρώσους ότι δεν θα δώσει δορυφορικές διευκολύνσεις για χτυπήματα στο έδαφός τους. Μπαίνει μέσα στα πράγματα ως τρίτος παίκτης και βάζει τους δικούς του όρους».
Υπήρχε αντίστοιχο προηγούμενο; «Οι Ρότσιλντ. Με τα κρατικά ομόλογα έδωσαν στα κράτη μια εναλλακτική στην κατάκτηση εδαφών, να πουλάνε χαρτιά και να εισπράττουν λεφτά. Έγιναν οι ταμίες της βρετανικής αυτοκρατορίας. Χρηματοδότησαν σε μια νύχτα την αγορά του μεριδίου του Χεδίβη στη διώρυγα του Σουέζ, όταν ο Ντισραέλι δεν είχε χρόνο να περιμένει το κοινοβούλιο. Μπήκαν επίσης στο ΔΣ της εταιρείας του Χάιραμ Μαξίμ, του οποίου το πολυβόλο επέτρεψε στους Βρετανούς να ελέγχουν μια αυτοκρατορία με ελάχιστους άνδρες».
Πού σταματά ο ολιγάρχης και πού αρχίζει ο γεωεπιχειρηματίας; «Μέχρι τώρα, κυρίως οι αριστεροί, έλεγαν "το κεφάλαιο" και τα έβαζαν όλα μέσα. Εγώ κάνω διαχωρισμό. Ο απλός επιχειρηματίας ενδιαφέρεται μόνο για το κέρδος. Ο ολιγάρχης, σε ένα σύστημα πελατειακού καπιταλισμού όπως στη Ρωσία, όπου οι περισσότεροι είναι μπροστινοί του προέδρου, απολαμβάνει προνομιακό καθεστώς, στηρίζει την εξουσία και της διοχετεύει ένα ποσοστό από τα κέρδη του. Ο φιλάνθρωπος φτιάχνει σχολεία. Μέχρι εκεί φτάνει η μεγάλη του ιδέα. Ο γεωεπιχειρηματίας έχει υπερβολικό πλούτο και μια μεγάλη ιδέα που θέλει να αλλάξει τη ρότα της πολιτικής, ακόμη και της παγκόσμιας».
Οι απρόθυμοι της τεχνητής νοημοσύνης
Είναι οι ηγέτες της τεχνητής νοημοσύνης, από την OpenAI ως την Anthropic, οι νέοι γεωεπιχειρηματίες; «Εδώ λίγο τα πράγματα περιπλέκονται. Είναι περισσότερο άνθρωποι της τεχνολογίας, δεν έχουν τόση σχέση με την πολιτική, και ξαφνικά είδαν ότι αναγκάζονται να μπουν σε κάτι που ίσως δεν θέλουν οι ίδιοι. Τώρα που το αντιλαμβάνονται, αποφάσισαν να πατήσουν φρένο και να ζητήσουν από τις κοινωνίες: ρυθμίστε μας».
Ο λόγος, κατά τον ίδιο, είναι κοινωνικός όσο και οικονομικός. «Η τεχνητή νοημοσύνη αναπόδραστα θα στείλει πάρα πολύ κόσμο, κυρίως στις υπηρεσίες, στην ανεργία. Είδαν ότι τα κράτη δεν είναι έτοιμα να απορροφήσουν αυτό το κοινωνικό κόστος. Από το να δαιμονοποιηθούν και να στοχοποιηθούν, προτιμούν ένα slow down. Κι όταν ο άνθρωπος δεν έχει εισόδημα, δεν θα πληρώνει 100 δολάρια για ένα σύστημα AI στο σπίτι του. Η τεχνολογία τους προχωράει πολύ πιο γρήγορα από ό,τι η κοινωνία είναι έτοιμη να απορροφήσει».
Το βλέμμα τους στρέφεται πλέον στα ρομποτικά συστήματα, που κατά τον Κοψαχείλη «θα κυριαρχήσουν στην επόμενη γεωπολιτική μετάβαση της ανθρωπότητας, εκείνη που ετοιμάζεται στο διάστημα».
Όλοι οι μεγάλοι παίκτες έχουν βάλει στόχους για την κομβική χρονιά του 2030. «Τις δεκαετίες του '30 και του '40 θα δούμε πάρα πολλά. Ίσως υπάρξει και ένα κενό ανάμεσα σε ό,τι θα συμβαίνει στο γήινο ανθρώπινο περιβάλλον και σε ό,τι θα στηθεί στο διάστημα».
Ποιος ελέγχει, τελικά, έναν γεωεπιχειρηματία; Τα κράτη, οι αγορές, ο ίδιος; Ο Κοψαχείλης θυμάται την απάντηση του Χάρολντ Μακμίλαν: «Events, my dear boy, events». «Δείτε πώς τα γεγονότα έκαναν τους ανθρώπους πίσω από τις εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης να πάρουν τέτοιες αποφάσεις. Οι αγορές παίζουν ρόλο, αλλά ενδιαφέρονται για κέρδη. Αν τους τα εξασφαλίζεις, κάνε εκεί πέρα ό,τι θες. Και οι κυβερνήσεις, δεν ξέρω κατά πόσο το εργαλείο που έχουν, να νομοθετούν και να ρυθμίζουν, θα είναι αποτελεσματικό μπροστά σε αυτή την εξέλιξη».
«Η μυθοπλασία αξιοποιεί μια διαφορετική αφηγηματική τεχνική από τη μη-μυθοπλασία, όμως, στην τελική, κάθε είδους γραφή αποτελεί μια αφήγηση», δήλωσε ο Κινγκ στην Athens Voice
20°
