Μαρία Φακίνου: Μου αρέσει η συμπύκνωση, η σύντομη φράση που λειτουργεί ακαριαία

Την πρώτη φορά που διάβασα «Όλα Τα Δέντρα» (Εκδόσεις Αντίποδες), μερικά σημεία τους τα ήξερα. Δηλαδή τα είχα ζήσει: «Ο Πέτρος γυρίζει το κεφάλι και τις κοιτάζει, η γυναίκα που αγαπά μαζί με την κόρη του, και νιώθει κάτι σαν χαρά μέσα του, σαν ανακούφιση, ότι η ευτυχία είναι εφικτή, με άλλα σχήματα και άλλους σχηματισμούς, αλλά εφικτή…». Σκέφτομαι ότι καθεμία, καθένας από εμάς, όποια ή όποιος διαβάσει αυτό το βιβλίο, θα ανακαλέσει πράγματα που έχει ζήσει ως Πέτρος ή ως Μαρίνα. Αυτή εδώ η ερωτική ιστορία βρίσκει τον στόχο μέσα μας μ’ ένα τρόπο θαυμαστό, χωρίς καμιά προσπάθεια. Η Μαρία Φακίνου «σκέφτεται αλλά δεν το λέει ότι υπάρχει ένας ολόκληρος εσωτερικός κόσμος αθέατος, σκέψεις και χειρονομίες και λεπτομέρειες και σιωπές που περιμένουν να φωτιστούν σε κάθε ιστορία». Κάπου εδώ, σ' αυτές τις 166 σελίδες, «υπάρχει μια ιερή λίμνη».

Ερωτική ιστορία λοιπόν; Από μια συγγραφέα που απ’ όσο ξέρω δεν συμπαθεί τις ερωτικές ιστορίες;
Οι ερωτικές ιστορίες που μπορεί να είναι φορτωμένες με συναισθηματισμούς, όντως, δεν είναι από τις αγαπημένες μου. Σκέφτομαι, ωστόσο, τον «Έρωτα στα χρόνια της χολέρας», το «Παλιοκόριτσο», ακόμα και το «I Love Dick», τρεις διαφορετικές αφηγήσεις όπου το ερωτικό απωθημένο κι η ερωτική επιθυμία γίνονται η αφορμή για να ξεδιπλωθεί μια ολόκληρη εποχή πολιτικά και κοινωνικά, για να διαμορφωθεί μια ταυτότητα. Κάθε ιστορία, άλλωστε, όποιο επίθετο κι αν της βάλουμε, μιλά για τον κόσμο, ανοίγεται πέρα κι έξω από εμάς και τις εμμονές μας.

Μοιάζει σαν να υπάρχει ένα πολύ έντονο στοιχείο παρατήρησης (και αυτοπαρατήρησης) στο βιβλίο. Υπάρχει τόσο έντονα και στη ζωή σου; Πού βοηθάει; Πού κάνει πιο δύσκολα τα πράγματα;
Παρατηρώ λεπτομέρειες, αυτά που πέφτουν στις χαραμάδες μιας καθημερινότητας, ανεπαίσθητες χειρονομίες. Είναι αναπόσπαστο κομμάτι της δουλειάς μου κι ένας τρόπος δημιουργίας ενός σύμπαντος, ενός χαρακτήρα, και γίνεται αυτόματα από κάποιο σημείο και μετά. Η δυσκολία ξεκινά μετά την παρατήρηση επειδή όλα αυτά κάπως τα επεξεργάζομαι, τα εξελίσσω, βγάζω αυθαίρετα ή όχι συμπεράσματα. Με λίγα λόγια, το κεφάλι μου δεν ησυχάζει ποτέ, κι αυτό με δυσκολεύει συχνά.

Θέλεις να μου πεις για εκείνο το σπίτι όπου βρίσκονται όλα τα δέντρα; Το περιγράφεις τόσο ζωντανά που δεν μπορεί παρά να είναι υπαρκτό, Τι σημαίνει για σένα;
Υπάρχει αυτό το σπίτι και το αγαπώ πολύ. Είναι ένα σπίτι πολλών ανθρώπων, όπως μου αρέσει να λέω, ούτε αμιγώς δικό μου, ούτε αμιγώς των γονιών μου, ένας κοινός τόπος, κατά κάποιο τρόπο, αλλά την ίδια στιγμή πολύ προσωπικός. Είναι ο μυστικός μου κήπος συνδεδεμένος με τους καιρούς του βουνού, τις αλλαγές των εποχών, τα ίχνη των ζώων, τη σιωπή, και τον μοιράζομαι με αυτούς που αγαπώ.

Δεν προσπαθώ να δω από την κλειδαρότρυπα αλλά πόσο κοντά στη ζωή σου είναι αυτό αλλά και τα προηγούμενα βιβλία σου;
Θα ήταν βαρετό ένα βιβλίο με ιστορίες από τη ζωή μου, όπως πραγματικά είναι. Φυσικά, υπάρχουν προσωπικά στοιχεία ή ιστορίες σε αυτά που γράφω, αλλά διαστρεβλωμένα, μυθοπλαστικά πειραγμένα. Περίπου με τα λόγια της Άντριαν Ριτς, βρίσκω ότι η πράξη της γραφής είναι μια εκ νέου επινόηση του εαυτού, πολλαπλών εαυτών.

Παρά το ότι δεν συμπαθείς τις ερωτικές ιστορίες, υπήρξαν κάποια συγκεκριμένα βιβλία που ξεκλείδωσαν τον τρόπο που ήθελες να αφηγηθείς αυτήν εδώ την ιστορία;
Διάβασα ως εναύσματα τα: «Ένα πρότυπο παιδικής ηλικίας» (Κρίστα Βολφ), «Μήδεια» (Ευριπίδης), «Η πλωτή πόλη» (Μάρω Δούκα), «Αποσπάσματα ερωτικού λόγου» (Ρολάν Μπαρτ).

Είναι εμφανές ότι αγαπάς πολύ τη μουσική. Τι μουσικές, τι τραγούδια διάλεγες να υπάρχουν γύρω σου όταν έγραφες «Όλα τα Δέντρα»;
Όταν γράφω, δεν ακούω μουσική. Όλες τις άλλες ώρες, όμως, η μουσική λειτουργεί πολύ απελευθερωτικά και γόνιμα για μένα. Στοχεύει στο συναίσθημα με έναν ήπιο αλλά και ύπουλο τρόπο, δημιουργεί εικόνες και συνάψεις, εντυπώνει στιγμές. Τον καιρό που έγραφα άκουγα πολλά τραγούδια που μιλούσαν για σπίτια, όχι για δέντρα. Από το «My Father’s House» του Σπρίνγκστιν μέχρι το «Παλιό σπίτι» του Χατζιδάκι, Καραΐνδρου, το «Cundu Luna Vini» για κάποιο λόγο, τη «Σονάτα σε φα ελάσσονα» του Σκαρλάτι, και την άρια «Sposa son disprezatta», τον θρήνο μιας γυναίκας προδομένης από τον άντρα που αγαπά.

Και τι ποιήματα διάβαζες;
Διάβασα ξανά τη συλλογή της Βισουάβα Σιμπόρσκα, «Η ζωή εδώ και τώρα», επειδή παραθέτω κάποιους στίχους της στην αρχή του βιβλίου, ξανά ποιήματα της Αν Σέξτον, γι’ αυτό το σοκ που προκαλεί με τις λέξεις της, και το ποίημα της Ελίζαμπεθ Μπίσοπ «Μία τέχνη», που μιλά για την απώλεια με τον πιο συγκινητικό, ευφάνταστο και υποστηρικτικό τρόπο.

Ο τρόπος γραφής σου διαφοροποιείται από βιβλίο σε βιβλίο. Πρόκειται για μια προσωπική-συγγραφική διαδικασία ωρίμανσης ή νιώθεις ότι κάθε θέμα απαιτεί ένα δικό του ύφος;
Έχω παρατηρήσει ότι βγάζω βιβλίο κάθε 4-5 χρόνια, ούτε μικρό ούτε μεγάλο διάστημα, απλώς ο χρόνος που χρειάζομαι για να ξεφύγω και να καθαρίσω μέσα μου από το ύφος και τη γλώσσα που έχω χρησιμοποιήσει σε μια αφήγηση γιατί η αλήθεια είναι ότι δεν θέλω να επαναλαμβάνομαι. Ίσως, πάλι, να αναζητώ ακόμα το ύφος της γραφής μου που όσο μεγαλώνω και –ελπίζω– εξελίσσομαι, θα εξελίσσεται κι αυτό. Μια διαρκής αναζήτηση.

Τι πιστεύεις ότι έχει παραμείνει σταθερό στη γραφή σου από την αρχή; Τι είναι αυτό που δίνει το στίγμα του συγγραφικού σου κόσμου;
Ξεκινώ πάντα με την ίδια αγωνία: να βρω το κατάλληλο ύφος. Κάνω πολλές δοκιμές μέχρι να το βρω, αλλιώς δεν μπορώ να συνεχίσω. Προτιμώ τους σύντομους και υπαινικτικούς διαλόγους, επιμένω στη λεπτομέρεια, στις επαναλήψεις, αποφεύγω τις περιγραφές της φύσης ή των φυσικών χαρακτηριστικών των ανθρώπων, εκτός αν έχουν κάτι ιδιαίτερο, μου αρέσει η συμπύκνωση, μια σύντομη φράση που λειτουργεί ακαριαία.

Πώς προκύπτει κάθε φορά το θέμα κάθε επόμενου βιβλίου σου;
Μπορεί να είναι μια φράση που μου ήρθε σε ανύποπτο χρόνο, μπορεί να προκύψει από κάποιο άρθρο εφημερίδας ή μια ιστορία που μου αφηγήθηκαν, μπορεί να είναι κάτι που προσωπικά με βασανίζει και ο τρόπος μου για να το καταλάβω, κι ίσως να το ξορκίσω, να είναι γράφοντας.

Αγαπάς τα προηγούμενα βιβλία σου ή κατά κάποιον τρόπο τα αποκηρύσσεις όταν περάσει αρκετός καιρός από την κυκλοφορία τους;
Πέρα από το πρώτο μου βιβλίο όπου πραγματικά δεν ήξερα τι έκανα, τα υπόλοιπα τα βλέπω ως δείγματα του ποια ήμουν και πώς σκεφτόμουν στην ηλικία που τα έγραφα. Δεν τα αποκηρύσσω γιατί θα είναι σαν να αποκηρύσσω τον ίδιο μου τον εαυτό που, με όλα τα λάθη και τα στραβά του, κάπως έχει προχωρήσει κι έχει φτάσει ως εδώ, και ελπίζω για το παραπέρα.

Πώς φαντάζεσαι τον καλύτερό σου αναγνώστη σου; Τι διάλογο έχεις μαζί του; Τι του ζητάς; Τι νιώθεις να σου ζητάει;
Ο καλύτερός μου αναγνώστης είναι η Βίκυ. Η ίδια η Βίκυ δεν το ξέρει, ούτε διαβάζει και τα χειρόγραφά μου πριν εκδοθούν. Ζει σε μια πόλη στην επαρχία, βλεπόμαστε σπανίως, όμως εκτιμώ τη ματιά της, την τρυφερότητά της, το γράψιμό της. Σκέφτομαι αν μια φράση που γράφω θα της αρέσει ή πώς θα μπορούσα να τη γράψω για να της αρέσει. Σκέφτομαι να μην καταφεύγω σε ευκολίες, να ζορίζομαι, γιατί εκείνη θα τις δει τις ευκολίες. Τι κάνει την Βίκυ την ιδανική μου αναγνώστρια κι ας μην το ξέρει; Μάλλον η φιλία μας κι αυτή η τέχνη που κατέχει να είναι ειλικρινής χωρίς να γίνεται αυστηρή.

Έχεις κάποιες τελετουργίες όταν γράφεις; Ποια είναι η διαδικασία που ακολουθείς;
Μου αρέσει να γράφω πριν ακόμα ξημερώσει, μαζί με τα πρώτα κοτσύφια που ακούγονται. Μου αρέσει τα πιάτα να είναι πλυμένα, να υπάρχει μια τάξη γύρω μου για να μπει μια τάξη και στο χάος μέσα μου. Μου αρέσει η ησυχία, δεν ακούω μουσική, δεν σηκώνω τηλέφωνα, καπνίζω, κοιτάζω τον τοίχο για κανά δίωρο μέχρι να ξεκινήσω, δεν γράφω ποτέ πάνω από τρεις ώρες. Μετά συνεχίζω κανονικά την μέρα μου σαν να μην έχει συμβεί τίποτα. Αλλά οι φίλοι μου λένε ότι είμαι κακόκεφη.

Νομίζω ότι είσαι από τις ελάχιστες/ελάχιστους που γράφουν αρχικά στο χέρι. Υπάρχει ειδικό χαρτί, ειδικό μολύβι που χρησιμοποιείς ή αυτά δεν έχουν καμιά σημασία για σένα;
Απλά χαρτιά Α4 του εκτυπωτή και μολύβι επειδή νομίζω ότι γράφω πιο γρήγορα απ’ ό,τι με στυλό. Μου αρέσει να βλέπω τις μουντζούρες, τους αστερίσκους και τις διαγραφές, τις διαδρομές που έχει ακολουθήσει το μυαλό μέχρι το χέρι μου και το χαρτί.

Ζούμε σε ταραγμένη εποχή. Πώς βλέπεις τα πράγματα στον κόσμο αλλά και την Ελλάδα αυτή τη στιγμή;
Έχουμε έναν επικίνδυνο πλανητάρχη με βρεφικό λεξιλόγιο, τάσεις μεγαλομανίας, και που βλέπει τον πόλεμο σαν μια παρτίδα στο stratego. Έχουμε μια κυβέρνηση που ούτε σκάνδαλα ούτε δυστυχήματα τη μετακινούν, μια αντιπολίτευση αδύναμη και πολυδιαιρεμένη, και έναν πόλεμο παραδίπλα που δεν ξέρουμε ακόμα την κατάληξη ούτε τις συνέπειες. Τα παρακολουθώ, αλλά όχι πολύ στενά. Δεν κάνω πολύ μεγαλόπνοα σχέδια για το άμεσο μέλλον. Είμαι σε μια στάση αναμονής.

Τι θα μπορούσε να κάνει μία/ένας συγγραφέας μέσα στην κατάσταση αυτή;
Μία/Ένας συγγραφέας είναι ένας άνθρωπος όπως όλοι, με τις ίδιες αγωνίες και προβλήματα. Κάποιες/Κάποιοι είναι πιο δραστήριοι κοινωνικά και εξωστρεφείς, παρεμβαίνοντας με κείμενά τους σε εφημερίδες ή στα social media, άλλοι είναι το αντίθετο. Και στις δύο περιπτώσεις κάνουν αυτό που ξέρουν καλύτερα: παρατηρούν, καταγράφουν, μετασχηματίζουν, θέτουν ερωτήματα, απαντήσεις συνήθως δεν έχουν.

Τι διαβάζεις αυτόν τον καιρό;
Το «Κοντά στην άγρια καρδιά» της Κλαρίσε Λισπέκτορ.

Υπάρχει η ιδέα για το επόμενο βιβλίο σου; Υπάρχει κάτι που μπορείς ήδη να αποκαλύψεις;
Όχι, τώρα αγρανάπαυση μέχρι να καθίσουν τα χώματα.