Η τέχνη του να είσαι Ολυμπιακός: Το σινεφίλ λεύκωμα του Κωνσταντίνου Καϊμάκη για τον Θρύλο

Ένα λεύκωμα μπορεί να είναι απλώς μια καταγραφή. Μπορεί όμως να γίνει αφήγηση, εμπειρία, σχεδόν ταινία. Το «Η τέχνη του να είσαι Ολυμπιακός» επιλέγει τον δεύτερο δρόμο. Ανοίγει τις σελίδες του σαν κινηματογραφικό καρέ και μετατρέπει τον Ολυμπιακό σε πρωταγωνιστή μιας μεγάλης, πολυεπίπεδης ιστορίας που ξεπερνά κατά πολύ τα όρια του αθλητισμού.

Δεν πρόκειται για ένα ακόμα επετειακό βιβλίο γεμάτο τίτλους και στατιστικές. Είναι μια σύνθεση μνήμης, τέχνης και ιστορικής έρευνας που επιχειρεί να φωτίσει το φαινόμενο Ολυμπιακός ως κοινωνικό και πολιτισμικό γεγονός. Από την ταβέρνα του Μοίρα, όπου γεννήθηκε ο σύλλογος, μέχρι τις σύγχρονες ευρωπαϊκές βραδιές που συγκινούν γενιές φιλάθλων, το λεύκωμα αναζητά το αποτύπωμα της ομάδας όχι μόνο στα γήπεδα, αλλά στις ζωές των ανθρώπων.

Ιδιαίτερη είναι η σχέση του συλλόγου με τον κινηματογράφο. Από τη «Στέλλα» του Μιχάλη Κακογιάννη, όπου το κόκκινο αποκτά συμβολική ένταση και πάθος, έως το παγκόσμιο φαινόμενο «La Casa de Papel», όπου ένα σύγχρονο ερυθρόλευκο σύμπαν υπενθυμίζει ότι οι μύθοι δεν σβήνουν ποτέ, ο Ολυμπιακός εμφανίζεται ως ζωντανό κομμάτι της πολιτισμικής μνήμης της χώρας — και όχι ως απλό σύμβολο. Ειδικής σημασίας και ενδιαφέροντος είναι τα κείμενα που έχουν γράψει άνθρωποι από όλους τους χώρους της τέχνης για το τι είναι για εκείνους ο Ολυμπιακός και ποια είναι η προσωπική ιστορία τους που συνδέεται με την ομάδα του Πειραιά. Στο λεύκωμα φιλοξενούνται οι θέσεις των σκηνοθετών Ηλία Γιαννακάκη, Βασίλη Δούβλη, Σωτήρη Τσαφούλια, Σταύρου Ψυλλάκη, Νίκου Περάκη, Θανάση Σκρουμπέλου, των ηθοποιών Πυγμαλίωνα Δαδακαρίδη, Γιάννη Μπέζου, των συγγραφέων Αχιλλέα Κυριακίδη, Παντελή Μπουκάλα, Αλέξη Σταμάτη, των δημοσιογράφων Θανάση Καραμπάτσου, Όλγα Νικολαίδου, Λόλα Νταϊφά, Παναγιώτη Φρούντζου, Αντώνη Φουντή, των κριτικών κινηματογράφου Αλέξη Δερμεντζόγλου, Γιάννη Ζουμπουλάκη, Παναγιώτη Τιμογιαννάκη, του διευθυντή φωτογραφίας Γιώργου Αρβανίτη, του σχεδιαστή φωτισμών Αλέκου Αναστασίου, του υπευθύνου ήχου Κώστα Βαρυμποπιώτη, καθώς και αποσπάσματα από δύο σπάνιες συνεντεύξεις του στιχουργού Κώστα Βίρβου και του πανεπιστημιακού Γιώργου Ρούση ο οποίος έφυγε πρόσφατα από τη ζωή.

Ο Κωνσταντίνος Καϊμάκης, κριτικός κινηματογράφου και φίλαθλος του Ολυμπιακού, κατάφερε να αποτυπώσει σε αυτό το βιβλίο, που είναι συλλεκτικό τόσο για τους φιλάθλους της ομάδας όσο και για τους σινεφίλ, τα ερυθρόλευκα καρέ στον κινηματογράφο, τις αναμνήσεις που συνδέουν τους δημιουργούς και τους κριτικούς του με το κόκκινο, τον Πειραιά και κάθε γωνιά της χώρας.

― Tι ήταν αυτό που σας ώθησε να προσεγγίσετε τον Ολυμπιακό όχι αθλητικά, αλλά ως πολιτισμικό και καλλιτεχνικό φαινόμενο;

Νομίζω οι δύο φύσεις που παλεύουν μέσα μου. Τελικά ο φιλικός αγώνας Ολυμπιακού- Κινηματογράφου έληξε ισόπαλος και το αποτέλεσμα μάλλον καταπράυνε αρκετά τους εσωτερικούς μου δαίμονες. Εκείνους δηλαδή που μπορούν συγκινηθούν για πολλοστή φορά βλέποντας ένα δράμα τύπου «Τα καλύτερα μας χρόνια» ή «Η κόρη του Ράιαν». Ή να εκραγούν ξαναζώντας την αγωνία των τελευταίων λεπτών στα ματς θρίλερ του Τσάμπιονς Λιγκ με την Γιουβέντους στο ΟΑΚΑ και την Λίβερπουλ στο Άνφιλντ.

― Ποια είναι η πρώτη σας ανάμνηση από τον Ολυμπιακό;

Την περιγράφω στο βιβλίο. Η μία και μοναδική έντονη ανάμνηση του πατέρα, σε μια μεταφυσικού τύπου ιεροτελεστία όταν πάτησα για πρώτη φορά στα τσιμέντα του Καραϊσκάκη σε ηλικία 4-5 ετών για να δω την ομάδα με τα ερυθρόλευκα που ονομάζεται Ολυμπιακός. Τότε που κερδίσαμε την «ομάδα με τα κίτρινα» 3-1 και όπως με ρώτησε μια φίλη που διάβασε το βιβλίο «τι θα γινόταν άραγε αν έχανε τότε ο Ολυμπιακός;». Δεν μπορώ να απαντήσω με σιγουριά. Όμως το πιστεύω: πάλι Ολυμπιακός θα γινόμουν.

― Το λεύκωμα ξεδιπλώνεται σαν κινηματογραφικό καρέ. Πόσο συνειδητή ήταν η επιλογή της κινηματογραφικής αφήγησης και πώς επηρέασε τη δομή και την αισθητική της έκδοσης;

Τα είπαμε πριν για την εσωτερική διαμάχη. Ίσως θα έπρεπε να βάλω και στην εξίσωση τη λέξη «διαστροφή». Δεν ήταν καθόλου συνειδητή η επιλογή της συγκεκριμένης αφήγησης, που δανείστηκε στοιχεία και από τις δύο δεξαμενές, το σινεμά και το ποδόσφαιρο. Η δε δομή προέκυψε στην πορεία και πήρε το δικό της δρόμο προς το άγνωστο, αποκτώντας λίγες μέρες πριν πάει στο τυπογραφείο το βιβλίο, μορφή και νόημα. Στο κομμάτι της αισθητικής της έκδοσης τα θετικά σχόλια αξίζουν στον εκδότη, τον Κώστα Πάλλη, που λειτούργησε σαν βιρτουόζος καλλιτέχνης σε πολλά επίπεδα. 

― Αν ο Ολυμπιακός ήταν κινηματογραφικός χαρακτήρας, πώς θα τον περιγράφατε;
Κατά καιρούς μου κολλάνε στη σκέψη πρόσωπα και χαρακτήρες από το σινεμά –αλλά και ηθοποιοί– που θα ταίριαζαν στο ίματζ της ομάδας. Οι εύκολοι συνειρμοί οδηγούν στον «Μονομάχο» των Ρίντλεϊ Σκοτ - Ράσελ Κρόου. Ή τον «Τελευταίο των Μοϊκανών» των Μάικλ Μαν- Ντάνιελ Ντέι Λιούις. Ρομαντικοί πολεμιστές που δεν σταματούν να παλεύουν μέχρι τέλους.

― Ποια ήταν η μεγαλύτερη πρόκληση στη χαρτογράφηση της παρουσίας του Ολυμπιακού στον κινηματογράφο; Υπήρξε κάποιο εύρημα που σας εξέπληξε ακόμα και εσάς;
Η σύνδεση του Ολυμπιακού με το κοινωνικό γίγνεσθαι της εκάστοτε εποχής και το αποτύπωμα του μέσω του κινηματογράφου ήταν η πυξίδα μας, όταν αρχίσαμε να κάνουμε την έρευνα. Με συγκίνησε η εικόνα της Καστέλας και του Τουρκολίμανου των 50s μέσα από την κάμερα του Κακογιάννη στη «Στέλλα» και με εξέπληξε η λατρεία του Μάνου Χατζιδάκι για τον Ολυμπιακό, που τον έκανε ακόμη και με τον Αλέξη Μινωτή να τσακωθεί!

― Από τη «Στέλλα» μέχρι το «Casa de Papel», ο Ολυμπιακός εμφανίζεται σε εντελώς διαφορετικά κινηματογραφικά σύμπαντα. Τι σας λέει αυτό για τη διαχρονικότητα και τη συμβολική δύναμη του συλλόγου;
Για κάποιο αδιευκρίνιστο λόγο μερικές ομάδες αποκτούν διαστάσεις μύθου που ξεπερνούν τα στενά όρια της εντοπιότητας. Από την αρχή της ζωή του ο Ολυμπιακός φάνηκε ότι ήταν κάτι ξεχωριστό που μιλούσε στις καρδιές όχι μόνο των Πειραιωτών ή των ανθρώπων που ζούσαν και σε άλλα αστικά κέντρα. Οι οπαδοί του υπάρχουν παντού: από την βόρεια Ελλάδα και την Κέρκυρα μέχρι την Κρήτη και την Ικαρία καθώς και στα απομακρυσμένα χωριά της ελληνικής επικράτειας. Φυσικά ένα τέτοιο φαινόμενο δεν έχει ούτε μονοδιάσταση εξήγηση ούτε όρια. Γεωγραφικά ή χρονικά. Οπότε νομοτελειακά η λάμψη του Ολυμπιακού απλώνεται και σε άλλα επίπεδα με συνέπεια, να καταγράφεται η δυναμική του συμβολισμού του με αρκετούς τρόπους. Φυσικά κι ο κινηματογράφος δεν θα μπορούσε να αποτελέσει εξαίρεση.   

― Στο βιβλίο μιλούν άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών. Πόσο σημαντικές ήταν οι προσωπικές τους μαρτυρίες για να «δέσει» η ιστορική έρευνα με τη μνήμη και το συναίσθημα;

Η παρουσία όλων εκείνων των ανθρώπων που μας εμπιστεύτηκαν τις προσωπικές ιστορίες τους ήταν ιδιαίτερα συγκινητική. Προσωπικά, θέλω να τους ευχαριστήσω από καρδιάς για την τιμή που μας έκαναν. Επίσης ήταν καταλύτης ο τρόπος αφήγησης τους που «κούμπωσε» τέλεια με τη ιδιότυπη φόρμα του λευκώματος. Η μνήμη, η έρευνα, το συναίσθημα –ακόμη και το χιούμορ– αποτελούν βασικά συστατικά του βιβλίου «Η τέχνη του να είσαι Ολυμπιακός», χάρη και στη δική τους συμβολή.   

― Με ποιον τρόπο πιστεύετε ότι το λεύκωμα γεφυρώνει δύο κόσμους που συχνά θεωρούνται ξένοι μεταξύ τους: τον αθλητισμό και την υψηλή τέχνη;

Σημαντικοί δημιουργοί από όλες τις τέχνες έχουν γεφυρώσει το κενό αυτό πολλά χρόνια πριν. Ο Παζολίνι έλεγε ότι το ποδόσφαιρο είναι η τελευταία μεγάλη ιεροτελεστία της ζωής. Ο Καμί υποστήριζε πως ότι γνωρίζει περί ηθικής το έχει μάθει από το ποδόσφαιρο. Ο Ουμπέρτο Έκο θεωρούσε ότι μέσω της «στρογγυλής θεάς» μπορούμε να διδαχτούμε τις σοφίες της λαϊκής ψυχολογίας αλλά και να κατανοήσουμε τον τρόπο λειτουργίας της σύγχρονης κοινωνίας. Το βιβλίο πατάει ουσιαστικά στο στέρεο έδαφος της κατακτημένης γνώσης των παραπάνω για να ενισχύσει, λίγο- πολύ, τη μία και βασική αλήθεια: ότι το ποδόσφαιρο δεν είναι μόνο το σπουδαιότερο από τα δευτερεύουσας σημασίας πράγματα στης ζωή αλλά για ορισμένους τυχερούς ένα από τα κυριότερα στοιχεία της ταυτότητας και της εν γένει ζωής τους. Το πιστεύω ακράδαντα αυτό. Εξαίρεση η τυφλή, αναίτια βία κάποιων ανεγκέφαλων που χτυπούν μέχρι θανάτου έναν άλλον άνθρωπο επειδή φοράει απλώς και μόνο μια φανέλα διαφορετικού χρώματος.

― Ο Ολυμπιακός παρουσιάζεται ως κομμάτι της κοινωνικής ιστορίας της Ελλάδας. Θα λέγατε ότι το βιβλίο αυτό μιλά εξίσου και σε μη φιλάθλους;

Όχι μόνο ο Ολυμπιακός αλλά και οι υπόλοιπες ομάδες, δημοφιλείς και λιγότερο δημοφιλείς, είναι στοιχεία της ελληνικής ιστορίας. Αν θελήσει κάποιος ιστορικός, ερευνητής ή καλλιτέχνης να σχεδιάσει κάποιο σημείο της ελληνικής Ιστορίας παραβλέποντας την επίδραση του πιο λαοφιλούς αθλήματος στην κοινωνία, τότε το εγχείρημα του αυτομάτως καθίσταται προβληματικό. Δείτε π.χ. δύο πρόσφατα έργα που γνώρισαν μεγάλη επιτυχία σε τηλεόραση και κινηματογράφο. Το ένα ήταν η «Σπασμένη Φλέβα» του Γιάννη Οικονομίδη και το άλλο το «Ριφιφί», η τηλεοπτική σειρά του Σωτήρη Τσαφούλια. Και στα δύο ο Ολυμπιακός εμφανίζεται σε κάποιες σκηνές όπου οι ήρωες παρακολουθούν αγώνα του στους τηλεοπτικούς δέκτες. Και οι δύο σκηνοθέτες δεν χρειάστηκαν παρά λίγα δευτερόλεπτα για να δώσουν ένα βασικό στοιχείο της καθημερινότητας των ηρώων τους. 

― Από την ταβέρνα του Μοίρα μέχρι τη σύγχρονη παγκόσμια εικόνα του συλλόγου, ποια στιγμή της εκατοντάχρονης διαδρομής του Ολυμπιακού θεωρείτε πιο «κινηματογραφική»;

Οπωσδήποτε την τραγωδία της Θύρας 7 για την υπενθύμιση της θνητότητας και τα σκληρά παιχνίδια που παίζει η μοίρα. Με καθαρά ποδοσφαιρικούς όρους, την στιγμή που ο Φορτούνης σηκώνει το ευρωπαϊκό κύπελλο. Είναι η ιδανική κορύφωση μιας τέλειας κινηματογραφικής διαδρομής που περιέχει τα πάντα: θλίψη, χαρά, συγκίνηση, οργή, σασπένς, ανατροπές, ένταση, ομορφιά, ποιητικές εικόνες. Κινηματογραφική μαγεία υπάρχει και στον τρόπο που ο Ζιοβάνι «μιλούσε» στην μπάλα. Ή στην αυταπάρνηση κάποιων ποδοσφαιριστών που τίμησαν και με το παραπάνω την ερυθρόλευκη φανέλα. Εδώ θέλω να πω ότι ο αγαπημένος μου παιδικός ήρωας είναι ο Μάικ Γαλάκος. Ένας γητευτής της μπάλας αλλά κι ένας ποδοσφαιριστής σπάνιου ήθους που ακόμη κι όταν άλλαξε στρατόπεδο δεν έπαψε ποτέ να μιλάει με σεβασμό για την ομάδα με την οποία μεγαλούργησε.     

― Τι σημαίνει για εσάς «Πειραιάς»;

Το σπίτι στου Βρυώνη, το 6ο γυμνάσιο στην Αφεντούλη. Οι βόλτες στο Πασαλιμάνι και τα αγαπημένα σινεμά (Ζέα, Σινεάκ, Απόλλων, Χάι Λάιφ, Κάπιτολ κ.α.) Η εφηβεία και η ενηλικίωση. Το Καραϊσκάκη και οι φίλοι μιας ζωής. Οι πρώτες μεγάλες χαρές αλλά και πίκρες. Το λιμάνι που σε γαληνεύει όταν ο δρόμος σκοτεινιάζει. Ο Πειραιάς είναι ο Ολυμπιακός.

― Κλείνοντας, τι ελπίζετε να μείνει στον αναγνώστη αφού κλείσει το λεύκωμα; Μια νέα ματιά στον Ολυμπιακό, στον κινηματογράφο ή ίσως στον ίδιο του τον εαυτό;

Η υποψία μήπως τελικά αυτό δεν είναι μόνο ένα σπορ «όπου 11 μαντράχαλοι κλωτσάνε μια μπάλα». Και η διαπίστωση πως αυτή η ομάδα είναι κάτι παραπάνω από ένα απλό αθλητικό σωματείο.