20+1 fun facts για το βιβλίο

Είμαστε πλάσματα γεννημένα από αφηγήσεις, που με τη σειρά τους γεννούν ξανά και ξανά τις δικές τους. Και ο κόσμος μας, ένα μεγάλο βιβλίο. Νά λίγα πράγματα για τα άλλα βιβλία, τα μικρά, εκείνα που ξεπηδήσαμε από μέσα τους:

1. Η ιστορία των γραφικών υλικών εμφανίστηκε στη Μεσοποταμία με τις παλαιότερες ακόμη και του τροχού πινακίδες από πηλό και ακολούθως πέρασε από τον εύθραυστο πάπυρο της Αιγύπτου, αλλά η ανάγκη για ακόμη μεγαλύτερη ανθεκτικότητα στον χρόνο οδήγησε στην περγαμηνή από δέρμα ζώων, που μάλιστα επέτρεπε τη γραφή και στις δύο όψεις. Η μεγάλη ανατροπή όμως ήρθε από την Κίνα, όπου ο Τσάι Λουν το 105 μ.Χ. εφηύρε το χαρτί από φυτικές ίνες. Η τεχνολογία αυτή ταξίδεψε μέσω του Δρόμου του Μεταξιού και έφτασε στη Δύση μετά την περίφημη μάχη του Τάλας το 751 μ.Χ., όταν Άραβες αιχμαλώτισαν Κινέζους χαρτοποιούς. Το χαρτί προσέφερε μια φτηνή και ευέλικτη επιφάνεια που κατέστησε τη γνώση πιο προσιτή, αλλάζοντας οριστικά τη μοίρα, όχι μόνο του βιβλίου, αλλά του ανθρώπινου πολιτισμού στο σύνολό του.
2. Για αιώνες, πάντως, το χαρτί δεν προερχόταν από ξύλο αλλά από ανακυκλωμένα κουρέλια λινών και βαμβακερών ρούχων. Οι ρακοσυλλέκτες αποτελούσαν έναν εξόχως κρίσιμο κρίκο στην εκδοτική αλυσίδα, συλλέγοντας παλιά υφάσματα που στη συνέχεια πολτοποιούνταν. Με την άνοδο της εγγραμματοσύνης και τη μαζική παραγωγή εφημερίδων, η ζήτηση ξεπέρασε την προσφορά, οδηγώντας σε περιόδους «πείνας για κουρέλια» σε όλες τις μεγάλες πόλεις. Οι κυβερνήσεις συχνά απαγόρευαν την εξαγωγή ρακών, καθώς η έλλειψη πρώτης ύλης μπορούσε να παραλύσει την πνευματική παραγωγή ενός ολόκληρου έθνους. Όλα αυτά, μέχρι την ευτυχή εφεύρεση του χαρτοπολτού από ξύλο στα μέσα του 19ου αιώνα.
3. Η μετάβαση από τον κύλινδρο στον κώδικα υπήρξε η σημαντικότερη δομική αλλαγή στην ιστορία του βιβλίου. Οι πάπυροι ήταν μάλλον δύσχρηστοι, καθώς απαιτούσαν και τα δύο χέρια για το ξετύλιγμα, ενώ ο κώδικας, που προϋπήρχε μεν αλλά υιοθετήθηκε συστηματικά κατά τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες από μοναχούς και άλλους μελετητές, επέτρεπε στον αναγνώστη να βρίσκει σχεδόν αμέσως το σημείο που ήθελε. Η βιβλιοδεσία προσέφερε προστασία στις σελίδες και με το πέρασμα του χρόνου μετέτρεψε το βιβλίο σε ένα συμπαγές, φορητό αντικείμενο. Το δέσιμο με ξύλο, δέρμα και αργότερα ύφασμα, «πανί», δεν ήταν μόνο ζήτημα αντοχής, αλλά και μια δήλωση για την ιερότητα, αρχικά, και την αξία, εν συνεχεία, του περιεχομένου. Κάποια «ακριβά» βιβλία είναι ντυμένα με ατίμητα δεσίματα.
4. Η επανάσταση της τυπογραφίας με τα κινητά στοιχεία, που τελειοποίησε ο Ιωάννης Γουτεμβέργιος γύρω στο 1440, αποτέλεσε το τέλος της μονοπωλιακής κυριαρχίας των χειρογράφων. Η «Βίβλος του Γουτεμβέργιου» (1455) απέδειξε ότι η μηχανική παραγωγή μπορούσε να φτάσει την αισθητική ποιότητα των καλλιγράφων. Η δυνατότητα μαζικής εκτύπωσης (προφανώς όχι με τη σημερινή έννοια της ταχύτητας ή της κλίμακας, αλλά έως και κάποιων εκατοντάδων αντιτύπων σχεδόν ταυτόχρονα — κάτι σχεδόν μαγικό, εξωπραγματικό για την εποχή) εκδημοκράτισε τη γνώση, τροφοδότησε με σοφία την Αναγέννηση και τη Μεταρρύθμιση, και μετέτρεψε το βιβλίο από σπάνιο κειμήλιο σε καθημερινό εργαλείο σκέψης, αισθητικής απόλαυσης και συντροφιάς, αναδιαμορφώνοντας την ανθρώπινη συνείδηση και την κοινωνική οργάνωση σε ολόκληρη την Ευρώπη.
5. Η χαρακτηριστική μυρωδιά ενός παλιού βιβλίου είναι στην πραγματικότητα το άρωμα της χημικής του αποσύνθεσης. Το χαρτί περιέχει λιγνίνη και κυτταρίνη, ουσίες που με την πάροδο του χρόνου οξειδώνονται και διασπώνται. Αυτή η διαδικασία απελευθερώνει πτητικές οργανικές ενώσεις, με κυρίαρχη ανάμεσά τους τη βανιλίνη, που προσδίδει στις παλιές σελίδες εκείνη τη γλυκιά, γνώριμη οσμή που θυμίζει βανίλια ή αμύγδαλο. Για τους βιβλιόφιλους, αυτή η χημική εκδήλωση δεν σημαίνει επ’ ουδενί φθορά· ίσα-ίσα, δηλώνει τη φυσική παρουσία του χρόνου, είναι μια οσφρητική απόδειξη ότι το βιβλίο είναι ένας ζωντανός οργανισμός — κάτι που μεγαλώνει και γερνάει μαζί μας.
6. Το έντυπο βιβλίο συνιστά μια τέλεια τεχνολογία που έχει φτάσει στο τέλος της εξέλιξής του, όπως το σφυρί ή το μαχαίρι, που επίσης δεν έχουμε κανένα λόγο να τα βελτιώσουμε. Όπως σημειώνει ο Ουμπέρτο Έκο στο «Μην ελπίζετε να απαλλαγείτε από τα βιβλία» (2009), δεν μπορείς να βελτιώσεις ένα εργαλείο του οποίου η μορφή ταυτίζεται απόλυτα με τη λειτουργία του. Μετά από χιλιάδες χρόνια δοκιμών, το σχήμα του βιβλίου, το μέγεθος που κουμπώνει στο χέρι, και η διάταξη των σελίδων του, όλα αυτά μαζί συνιστούν ένα κορυφαίο επίτευγμα μηχανικής που δεν επιδέχεται περαιτέρω δομική αλλαγή για να εξυπηρετήσει τον σκοπό του. Είναι αυτό που είναι, και ταιριάζει με το σώμα μας όπως ταιριάζουν τα δέντρα με το τοπίο.
7. Η ανθεκτικότητα του έντυπου βιβλίου υπερέχει δραματικά έναντι των περισσότερων ψηφιακών μέσων — και αυτό, χωρίς καμία νότα λουδιτισμού. Ενώ οι δισκέτες, τα CD και τα συναφή σχεδόν αχρηστεύονται μέσα σε λίγα χρόνια λόγω της τεχνολογικής απαξίωσης ή της αλλοίωσης των υλικών —ή απλούστατα λόγω της αντικατάστασής τους από άλλα, πιο σύγχρονα μέσα—, ένας κώδικας του 15ου αιώνα παραμένει στην ουσία πλήρως λειτουργικός. Το χάρτινο βιβλίο δεν απαιτεί καμία εξωτερική πηγή ενέργειας, δεν χρειάζεται νέο, ενημερωμένο λογισμικό ή συμβατότητα με κάποιο μηχάνημα. Χρειάζεται μόνο το φως της ημέρας, ή ένα κερί, και τα ανθρώπινα μάτια. Αυτή η θαυμαστή αυτονομία το καθιστά το πιο αξιόπιστο μέσο διατήρησης της ανθρώπινης μνήμης στο πέρασμα των αιώνων. Μόνοι εχθροί του είναι η φωτιά, και το νερό.
8. Ιστορικά, το βιβλίο χρησιμοποιήθηκε σαν όπλο για την επιβολή της «αλήθειας» σε ξένους πολιτισμούς. Οι κατακτητές δεν έφερναν μαζί τους μόνο σιδερόφρακτους στρατιώτες και ίλες ιππικού, αλλά και ιερά κείμενα που προορίζονταν να αντικαταστήσουν τις συνήθως προφορικές παραδόσεις των γηγενών πληθυσμών. Η επιβολή του γραπτού λόγου λειτούργησε σαν εργαλείο αποικιοκρατίας, καθώς η καταγεγραμμένη λέξη του επικυριάρχου θεωρούνταν ανώτερη και πιο «έγκυρη» από τη ζωντανή μνήμη των λαών, οδηγώντας συχνά στον πνευματικό αφανισμό ολόκληρων κοινοτήτων μέσω της συστηματικής αντικατάστασης των δικών τους παλαιών αφηγήσεων.
9. Το γεγονός ότι τα βιβλία καίγονται ή απαγορεύονται αποδεικνύει πέραν πάσης αμφιβολίας ότι μπορούν να λειτουργήσουν σαν εκρηκτικοί μηχανισμοί, ικανοί να ανατρέψουν καθεστώτα. Το κάψιμο των βιβλίων, από τα μεσαιωνικά χρόνια έως τις ναζιστικές τελετές, αποτελεί μια παράδοξη αναγνώριση της τρομερής τους δύναμης. Ένα βιβλίο είναι ένα όπλο που, μόλις διαβαστεί, δεν μπορεί να ανακληθεί, καθώς η ιδέα έχει ήδη φυτευτεί στον νου του αναγνώστη. Η δίωξη ενός κειμένου επιβεβαιώνει ότι οι λέξεις είναι επικίνδυνες, όχι γιατί μπορούν να σπιλώσουν υπολήψεις, αλλά γιατί είναι σε θέση να διαλύσουν την ψευδαίσθηση της απόλυτης εξουσίας. Στον Δυτικό κόσμο, με τη δυστυχή εξαίρεση των ΗΠΑ, δεν υπάρχουν πια απαγορευμένα βιβλία.
10. Το βιβλίο λειτουργεί συχνά σαν φυλαχτό, διατηρώντας μια μεταφυσική σχέση με τον κάτοχό του. Στο παρελθόν, μικροσκοπικά Ευαγγέλια τοποθετούνταν κάτω από το μαξιλάρι ή πάνω στο σώμα για προστασία από το κακό. Ακόμα και σήμερα, το δέος που προκαλεί το βιβλίο εμποδίζει πολλούς από το να το πετάξουν στα σκουπίδια, θεωρώντας —έστω υποσυνείδητα— ότι περιέχει ένα πνεύμα ή μια ψυχή, ότι είναι «αμαρτία» να πεταχτεί. Η παρουσία του στον χώρο λειτουργεί σαν ένα είδος μοντέρνου τοτέμ που καθησυχάζει και ακτινοβολεί γνώση. Το βιβλίο είναι για τους περισσότερους ανθρώπους, αναγνώστες και μη, ένα ιερό αντικείμενο που ξεπερνά κατά πολύ το αισθητικό και πληροφοριακό του περιεχόμενο.
11. Στους πρώτους αιώνες της τυπογραφίας, τα βιβλία συχνά πωλούνταν χωρίς εξώφυλλο. Ο αγοραστής προμηθευόταν το τυπωμένο σώμα των φύλλων και αναλάμβανε ο ίδιος τη βιβλιοδεσία, σε συνεργασία βέβαια με έναν μάστορα, επιλέγοντας υλικά και αισθητική ανάλογα με το βαλάντιο και το γούστο του. Έτσι, δύο αντίτυπα του ίδιου έργου μπορούσαν να είναι εξωτερικά εντελώς διαφορετικά, μετατρέποντας το βιβλίο σε υβρίδιο μαζικής παραγωγής και προσωπικού αντικειμένου. Σημειωτέον ότι η καλλιτεχνική βιβλιοδεσία διατηρεί ίδια και απαράλλαχτα τα εργαλεία της, αιώνες τώρα: δεν έχει προστεθεί, ούτε έχει αφαιρεθεί, κανένα. Κι αυτό την ξεχωρίζει από τις περισσότερες άλλες εφαρμοσμένες τέχνες.
12. Τα λάθη εκτύπωσης στα βιβλία —τα παροράματα— δεν θεωρούνταν πάντοτε ελαττώματα. Ορισμένες εκδόσεις με λάθη, «κακέκτυπα», έγιναν εξαιρετικά πολύτιμες ακριβώς λόγω των σφαλμάτων τους, καθώς επέτρεπαν στους συντάκτες βιβλιογραφιών να ταυτοποιούν συγκεκριμένα τυπογραφεία ή εκδόσεις. Η πιο διάσημη περίπτωση είναι η λεγόμενη «Wicked Bible» του 1631, όπου παραλείφθηκε το «ου» από την εντολή «Ου μοιχεύσεις», μετατρέποντας ένα τυπογραφικό λάθος σε ιστορικό τεκμήριο. Κατά τα άλλα, όπως όλοι γνωρίζουν, όσος μόχθος και να επενδυθεί σε ένα βιβλίο, το Λάθος πάντα βρίσκει τον τρόπο να κρυφτεί καλά στις τυπωμένες σελίδες, και να αποκαλυφθεί στη χειρότερη ώρα και στιγμή.
13. Οι σημειώσεις στα περιθώρια, τα marginalia —που υπάρχουν για να βοηθούν το κράτημα με τα χέρια και για να ηρεμούν το μάτι—, δεν συνιστούν καταστροφή αλλά πολύτιμα ίχνη της ανθρώπινης ύπαρξης και της διανοητικής περιπέτειας. Οι υπογραμμίσεις και τα σχόλια των προηγούμενων αναγνωστών μετατρέπουν το βιβλίο σε έναν χώρο διαγενεακού διαλόγου. Αυτά τα σημάδια είναι η απόδειξη ότι το βιβλίο βιώθηκε και χρησιμοποιήθηκε σαν εργαλείο σκέψης. Άλλωστε, η υπογράμμιση στα βιβλία ξεκίνησε σαν πράξη σεβασμού, όχι βανδαλισμού. Κάθε μουτζούρα ή παρατήρηση είναι μια προσωπική μαρτυρία, ένας ψίθυρος από το παρελθόν που μας υπενθυμίζει ότι δεν διαβάζουμε ποτέ μόνοι, αλλά πλευρό-πλευρό με όσους κράτησαν το ίδιο αντικείμενο πριν από εμάς. Τα ίδια ισχύουν και όταν τα σχόλια στο περιθώριο είναι εντελώς άσχετα από το βιβλίο — ίσως μόνο ένα όνομα, ή δυο αρχικά μέσα σε μια καρδιά.
14. Η σιωπή που συνδέουμε με την ανάγνωση είναι ιστορικά πρόσφατη. Από την αρχαιότητα μέχρι και τον Μεσαίωνα, η ανάγνωση ήταν κυρίως φωναχτή, μεγαλόφωνη, ακόμη και όταν ο αναγνώστης ήταν μόνος. Το βιβλίο λειτουργούσε σαν σενάριο για προφορική εκτέλεση, όχι σαν εσωτερικός μονόλογος. Η σιωπηλή ανάγνωση —που θεωρούνταν μια παράξενη, αν όχι ύποπτη, συνήθεια— καθιερώθηκε σταδιακά και άλλαξε ριζικά τη σχέση του ανθρώπου με το κείμενο, ενισχύοντας την εσωστρέφεια, την ατομική σκέψη, αλλά και την ίδια την υπόσταση του προσώπου. Πλέον, κανείς διαβάζει φωναχτά μόνο στα παιδιά του: κάτι που κάνουν όλοι οι γονείς παιδιών προσχολικής ηλικίας, κάθε βράδυ — μια μαγική στιγμή, που δεν έχει όμοιά της.
15. Το βιβλίο υπήρξε διαχρονικά σύμβολο κοινωνικής διάκρισης και status. Πριν από την τυπογραφία, η κυριότητα ενός χειρογράφου ισοδυναμούσε με κατοχή τεράστιας περιουσίας. Ακόμα και σήμερα, οι παλιές δερματόδετες εκδόσεις με χρυσές λεπτομέρειες και μεταλλικά καπάκια δεν προστατεύουν απλώς το κείμενο, αλλά διακηρύσσουν τον πλούτο και την καλλιέργεια του ιδιοκτήτη — εξ ου και το εμπόριο παλαιών εκδόσεων, που ανθεί. (Μια αγορά, όμως, που δεν πρέπει να συγχέεται με την κανονική αγορά βιβλίου: οι δύο περιπτώσεις δεν έχουν κανένα σημείο τομής, γιατί από την αγορά των βιβλίων από δεύτερο χέρι απουσιάζουν όλοι τους οι συντελεστές: κερδίζουν μόνο ο παλαιοβιβλιοπώλης και ο αγοραστής, όχι ο συγγραφέας, ο εκδότης και οι δεκάδες τεχνίτες του βιβλίου). Από την άλλη, τα βιβλία που επιδεικνύουμε στο σαλόνι μας λειτουργούν σαν κοινωνικό διαβατήριο: είναι μια δήλωση για την ταυτότητα που επιθυμούμε να προβάλλουμε και για το πνευματικό κεφάλαιο που ισχυριζόμαστε ότι κατέχουμε.
16. Τα Armed Services Editions (1943) ήταν ελαφριά βιβλία τσέπης μαζικής παραγωγής που διανεμήθηκαν σε εκατομμύρια Αμερικανούς στρατιώτες κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Αυτή η πρωτοβουλία άλλαξε για πάντα τη βιομηχανία των paperback, καθώς απέδειξε ότι το βιβλίο μπορεί να είναι ανθεκτικό, φτηνό και φορητό. Η μαζική κατανάλωση αυτών των εκδόσεων στα μέτωπα του πολέμου δημιούργησε μια νέα γενιά αναγνωστών και επέβαλε το μαλακό εξώφυλλο και το σχήμα τσέπης (τσέπης σακακιού, όχι παντελονιού!) σαν την κυρίαρχη μορφή του εμπορικού βιβλίου, εκδημοκρατίζοντας την ανάγνωση και μετατρέποντάς την από ελιτίστικη ενασχόληση σε μαζική ψυχαγωγία και πνευματική τροφή, προσιτή για όλους.
17. Ο τρόπος ταξινόμησης μιας βιβλιοθήκης αποκαλύπτει την «αρχιτεκτονική του μυαλού μας». Είτε πρόκειται για αλφαβητική σειρά είτε για χρωματική αρμονία ή ό,τι άλλο, η διάταξη αντανακλά την προσωπική μας ιεράρχηση του κόσμου. Στο αμετάφραστο στα ελληνικά «The Library at Night» (2006), ο Αλμπέρτο Μανγκέλ περιγράφει μεταξύ πολλών άλλων τη βιβλιοθήκη σαν ένα ζωντανό αρχείο στρωματογραφίας, όπου η γειτνίαση —φέρ’ ειπείν— ενός ποιητή με έναν αστροφυσικό δημιουργεί αναπάντεχες συζεύξεις. Η βιβλιοθήκη, λέει, είναι η αυτοβιογραφία μας, ένας χώρος όπου το παρελθόν παραμένει παρόν και προσβάσιμο, επιτρέποντας στον επισκέπτη να διαβάσει την ψυχή μας χωρίς να ανοίξει ούτε μία σελίδα.
18. Τα βιβλία της νεότητάς μας λειτουργούν σαν χρονοκάψουλες που διατηρούν τον νεανικό μας εαυτό αμετάβλητο. Παράλληλα, τα αδιάβαστα βιβλία στα ράφια μας αποτελούν ένα εξίσου σημαντικό μέρος της αυτοβιογραφίας μας. Αντιπροσωπεύουν τις υποσχέσεις που δώσαμε, τους δρόμους που σκοπεύαμε να ακολουθήσουμε, και τις εκδοχές του εγώ μας που παραμένουν σε αναμονή. Αυτή η συλλογή πιθανοτήτων μάς υπενθυμίζει ότι η ταυτότητά μας διαμορφώνεται όχι μόνο από όσα γνωρίζουμε, αλλά και από όλα όσα επιθυμούμε ακόμα να ανακαλύψουμε. Ή και από όσα αποφεύγουμε. Κι αυτό είναι καλό, και συχνά χρήσιμο.
19. Ακόμα και όταν το βιβλίο χρησιμοποιείται σαν διακοσμητικό στοιχείο ή «εικαστικό τοπίο», συνεχίζει να εκπέμπει ένα ισχυρό μήνυμα. Η φυσική παρουσία μιας βιβλιοθήκης υποδηλώνει μια προτίμηση στην ηρεμία, την πνευματικότητα και την εσωτερικότητα. Η αισθητική με τις ράχες των βιβλίων που ακουμπούν και στηρίζονται η μία στην άλλη, η υφή του χαρτιού, η γεωμετρία των τόμων, μεταμορφώνουν έναν χώρο σε καταφύγιο σκέψης, αποδεικνύοντας ότι το βιβλίο μιλά ακόμα και όταν παραμένει κλειστό. Η εικόνα των βιβλίων λειτουργεί σαν μια διακοσμητική δήλωση που εξυμνεί τον πολιτισμό και την ανάγκη του ανθρώπου να περιβάλλεται από τη συμπυκνωμένη σοφία των αιώνων. Δεν είναι κακό, ούτε προς ψόγο, να αγοράζει κανείς βιβλία απλώς για να τα έχει κοντά του.
20. Κάθε βιβλίο κουβαλά ένα αόρατο «αρχείο χρήσης». Το άνοιγμα της ράχης, οι τσακισμένες γωνίες, οι σελίδες που ανοίγουν πιο εύκολα από άλλες, όλες τους οι ρυτίδες αποκαλύπτουν πού στάθηκε ο αναγνώστης περισσότερο, ή και για πόσο παράτησε το βιβλίο στη μέση. Ακόμη και χωρίς σημειώσεις, το σώμα του βιβλίου «θυμάται» τον τρόπο που διαβάστηκε. Είναι ένα αντικείμενο που καταγράφει τη σχέση του με τον άνθρωπο όχι με λέξεις, αλλά με τη φθορά, με την πίεση και με τον χρόνο. Συχνά, ανάμεσα στις σελίδες ανακαλύπτει ξαφνικά κανείς και τεκμήρια μιας άλλης εποχής —εισιτήρια, προγράμματα θεάτρου, μπροσούρες, βιαστικά γραμμένα σημειώματα, αριθμούς τηλεφώνου—, που τον ταράζουν, τον συγκινούν, ή απλώς τον κάνουν να χαμογελάσει μελαγχολικά.

Η εικόνα είναι φτιαγμένη με το πρόγραμμα Sora.

Και το απαραίτητο +1, που είναι γρουσουζιά να το παραλείψει ένας ορθολογιστής:

21. Υπάρχουν καλά και κακά βιβλία. Όπως υπάρχουν και μέτρια. Το πιο καλό όμως, ό,τι κι αν λέει το τένις, είναι αυτό που μας ξενυχτά.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί κάθε Τρίτη και Πέμπτη. Κάθε Σάββατο, παρουσιάζουμε το πορτρέτο μιας «άγνωστης» γυναίκας πρωτοπόρου του περασμένου καιρού. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Σας ευχαριστούμε πολύ.