Τζάννι Σόλλα: «Ο κλέφτης των τετραδίων»

Κάθε μέρα, για όλο το πρώτο δεκαπενθήμερο του Δεκεμβρίου, θα παρουσιάζουμε μία καινούργια έκδοση: βιβλία που αξίζουν —όσο γίνεται τεκμηριωμένα—, βιβλία «για όλα τα γούστα», βιβλία που μας έκαναν κλικ για τον ένα ή τον άλλο λόγο. Η περίοδος των εορτών μοσχομυρίζει έτσι κι αλλιώς φρεσκοτυπωμένες σελίδες.

Σήμερα: Τζάννι Σόλλα, «Ο κλέφτης των τετραδίων» (μετάφραση Δήμητρα Δότση, 328 σελίδες, Εκδόσεις Πατάκη)

Ένα από τα πιο όμορφα βιβλία που κυκλοφόρησαν αυτή την περίοδο. Μας άγγιξε πολύ. Μάλιστα, μας κέρδισε ήδη από το οπισθόφυλλό του: αυτή εδώ είναι μια πολύ δυνατή ιστορία. Μια ιστορία ενηλικίωσης σε ένα πολύ συγκεκριμένο περιβάλλον βέβαια, και σε μια πολύ συγκεκριμένη χρονική στιγμή, που όμως έχει επεκτάσεις και αναλογίες στη ζωή του καθενός από εμάς. Γιατί όλοι δικαιούμαστε δεύτερες ευκαιρίες, και όλοι μπορούμε να βρούμε —αν έχουμε τα μάτια μας ανοιχτά— κάποιον κοντά στον οποίο θα μαθητεύσουμε.

Όμως δεν θα πούμε περισσότερα εμείς. Θα δώσουμε αμέσως τον λόγο στη μεταφράστρια του βιβλίου, Δήμητρα Δότση — αφού πρώτα την ευχαριστήσουμε για την προθυμία και τον χρόνο της. Νά τι μας είπε:

* * *

Εξήντα χιλιόμετρα μακριά από τη Νάπολη υπάρχει ένα χωριό με το παράξενο όνομα Τόρα ε Πιτσίλλι. Εκεί ζει ο Ντάβιντε, ένας χοιροβοσκός, ή μάλλον γουρουνοφύλακας, αφού το μόνο που ξέρει να κάνει στη ζωή του είναι να φυλάει τα γουρούνια του πατέρα του. Κουτσός από γεννησιμιού του και μεγαλωμένος στα σκοτεινά χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου πλάι στον φασίστα πατέρα του, είναι ένας παρίας σε έναν περιθωριακό τόπο. Μοναδικό του στήριγμα είναι η Τερέζα και ο θαυμασμός του για αυτή την ευφυή και ανυπότακτη κόρη ενός ντόπιου επιχειρηματία. Ώσπου μια μέρα στο Τόρα ε Πιτσίλλι εμφανίζεται μια ομάδα Εβραίων που εκτοπίζονται στο χωριό. Ανάμεσά τους είναι και ο Νίκολας, ένα συνομήλικο, έξυπνο και μορφωμένο αγόρι που καταφτάνει μαζί με τον πατέρα του, δάσκαλο στο επάγγελμα. Η συνάντησή τους θα ανατρέψει τις ισορροπίες και θα αλλάξει για πάντα τη ζωή του Ντάβιντε, αλλά και της Τερέζας.

Ο «Κλέφτης των τετραδίων», ωστόσο, δεν είναι μια απλή ιστορία φιλίας και αγάπης σε ζοφερούς καιρούς. Είναι ένα μυθιστόρημα που σκάβει στην καρδιά της φασιστικής Ιταλίας, αγγίζοντας με λεπτή αλλά βαθιά ευαισθησία τα ζητήματα του κομφορμισμού, της δίωξης των «διαφορετικών», της περιθωριοποίησης των αποσυνάγωγων, του αγώνα για μόρφωση, για προσωπική και πολιτισμική χειραφέτηση. Είναι ένα μυθιστόρημα που μιλά για μια άγονη ζωή, για ανύπαρκτες ευκαιρίες, αλλά και για τη δύναμη που κρύβουμε όλοι βαθιά μέσα μας να αλλάξουμε το πεπρωμένο μας. Γιατί το πεπρωμένο αλλάζει μόνο όταν το αποφασίσουμε εμείς οι ίδιοι, μόνο όταν, κοιτάζοντας τον εαυτό μας στον καθρέφτη, συνειδητοποιήσουμε πως είμαστε κάτι διαφορετικό από αυτό που κάποιος άλλος προόριζε για εμάς.

Κεντρικός ήρωας είναι ένα αγόρι που παλεύει με τη διαφορετικότητά του, με ένα σώμα που το περιορίζει και με ένα κοινωνικό πλαίσιο που το πνίγει, και που βρίσκει στον αλφαβητισμό και στη μόρφωση μια οδό διαφυγής και λύτρωσης. Ο Ντάβιντε διψά για γνώση, θαυμάζει και αγαπά την Τερέζα, τη ζηλεύει όταν πηδά από το ξύλινο γεφύρι για να βουτήξει στο νερό. Όπως αγαπά και ζηλεύει και τον Νίκολας, αυτό το αγόρι που στα μάτια του χειρίζεται τις λέξεις με μαγικό τρόπο.

Με εξίσου μαγικό τρόπο και ο Τζάννι Σόλλα δένει μεταξύ τους τις δικές του λέξεις, στήνοντας ένα μυθιστόρημα ενηλικίωσης με ιστορικό φόντο, στο οποίο παντρεύει τη σκληρότητα της ζωής αυτών των νέων που βαδίζουν προς την ωριμότητα, με έναν λόγο όπου κάθε φράση αποπνέει ποίηση, χωρίς να διαθέτει απολύτως τίποτα το λυρικό.

Είχα την τύχη να συναντήσω τον συγγραφέα πριν από λίγες μέρες στην Αθήνα, όπου παρουσίασε τον «Κλέφτη των τετραδίων» στο Ιταλικό Ινστιτούτο. Εκεί έμαθα για πρώτη φορά πως το επάγγελμά του είναι προγραμματιστής. «Το να φτιάχνεις κώδικες δεν απέχει και πολύ από το να γράφεις», μας είπε. «Οι κώδικες είναι σαν τις λέξεις. Το μυστικό είναι να τα βάζεις όλα στη σωστή σειρά».

Ακούγεται απλό, σχεδόν αυτονόητο. Κι όμως, το να χειρίζεσαι τις λέξεις έτσι ώστε να γεννούν εικόνες, να χτίζουν κόσμους, να δημιουργούν αβίαστα συναισθήματα που λειτουργούν σαν βάλσαμο πάνω σου –και μάλιστα με τη δύναμη της λιτότητας–, αυτό είναι άθλος. Δεν ξέρω αν το οφείλει στους κώδικές του· ξέρω όμως ότι ο Τζάννι Σόλλα κατέχει μια σπάνια τέχνη: να αποστάζει την πεμπτουσία της λογοτεχνίας μέσα από τις λέξεις του, με λιτότητα και ταπεινότητα, όπως λιτός και ταπεινός είναι και ο ίδιος. Κι αυτό είναι κάτι που μόνο οι πραγματικά μεγάλοι λογοτέχνες διαθέτουν.

• Νά και το οπισθόφυλλο:

Νότια Ιταλία, Σεπτέµβριος 1942. Στο Τόρα ε Πιτσίλλι, ένα µικρό χωριό βόρεια της Καζέρτα στην Καµπανία, ο µικρός Ντάβιντε περνάει τις µέρες του, ενίοτε και τις νύχτες του, παρέα µε τα γουρούνια που φυλάει. Τα γνωρίζει ένα προς ένα, και το καθένα έχει το δικό του όνοµα. Κουτσός από γεννησιµιού του, ο Ντάβιντε υφίσταται την κοροϊδία των συνοµηλίκων του και τη βαναυσότητα του πατέρα του. Μόνο η Τερέζα, που αγαπάει το διάβασµα, έχει το θάρρος να τον υπερασπιστεί. Ο Ντάβιντε δεν µπορεί να φανταστεί τη ζωή του µακριά από το χωριό. Η Τερέζα, πάλι, δε σταµατάει να επαναλαµβάνει πως θα φύγει µε την πρώτη ευκαιρία – και ο Ντάβιντε ξέρει πως λέει αλήθεια. Η ξαφνική άφιξη τριάντα έξι Εβραίων από τη Νάπολη, εκτοπισµένων από το φασιστικό καθεστώς, θα αλλάξει την πορεία της ζωής τους για πάντα. Ο Νίκολας, µαζί µε την άγρια οµορφιά του, φέρνει έναν άγνωστο κόσµο και αναστατώνει την καθηµερινότητά τους. Ο Ντάβιντε αρχίζει να παρακολουθεί στα κρυφά µαθήµατα µε τον πατέρα του Νίκολας. Κι έτσι ο αναλφάβητος γιος ενός φασίστα µαθαίνει γραφή και ανάγνωση χάρη σε έναν Εβραίο. O Ντάβιντε, η Τερέζα και ο Νίκολας εξερευνούν µαζί την ύπαιθρο γύρω από το χωριό, φτάνοντας µέχρι την πλαγιά του σβησµένου ηφαιστείου, αλλά και τον ανοµολόγητο κόσµο των συναισθηµάτων τους. Το φάντασµα του Νίκολας θα συνοδεύει τον Ντάβιντε όλα τα επόµενα χρόνια στη µεταπολεµική Νάπολη. Kι ο Νίκολας θα είναι αυτός που θα τον οδηγήσει τελικά πίσω στο χωριό, εκεί που άρχισαν όλα…

• Και ένα μικρό βιογραφικό του συγγραφέα:

Ο Τζάννι Σόλλα γεννήθηκε το 1974 στη Νάπολη, όπου ζει µέχρι σήµερα. Από το 2006 µέχρι το 2011 υπήρξε συνεργάτης της εφηµερίδας Il Napoli. Έχει δηµοσιεύσει διηγήµατα σε ανθολογίες και περιοδικά κι έχει γράψει θεατρικά έργα, καθώς και τα µυθιστορήµατα «Airbag» (2008), «Il fiuto dello Squalo» (2012), «Tempesta madre» (2021). Ο «Κλέφτης των τετραδίων» («Il ladro di quaderni», Εκδόσεις Πατάκη, 2025, μτφρ. Δήμητρα Δότση) πρωτοκυκλοφόρησε στα ιταλικά το 2023 και µεταφράζεται σε 11 γλώσσες.

Βρείτε το στο βιβλιοπωλείο της γειτονιάς σας, ή όπου αλλού σάς αρέσει να προμηθεύεστε τα βιβλία σας.

* * *

Το Ημερολόγιο κυκλοφορεί τρεις φορές την εβδομάδα: κάθε Δευτέρα, Τετάρτη και Παρασκευή. Τις Κυριακές, η στήλη μεταμορφώνεται στο Βιβλίο της Εβδομάδας. Ειδικά για το πρώτο δεκαπενθήμερο του Δεκεμβρίου, βγαίνουμε κάθε μέρα με μία πρόταση ανάγνωσης. Στείλτε μας μέιλ αν θέλετε να μας πείτε ή να μας ρωτήσετε κάτι — οτιδήποτε. Σας ευχαριστούμε πολύ.