Γιαν Φαμπρ: 50 ασκήσεις και αυτοσχεδιασμοί για τον περφόρμερ του 21ου αιώνα

Ένα εγχειρίδιο όχι μόνο για τους καλλιτέχνες αλλά και για όλους όσοι θέλουν να έρθουν σε επαφή με τα όρια του σώματός τους. Το βιβλίο που συνυπογράφει ο Γιαν Φαμπρ με τον Λικ Φαν ντεν Ντρις «Από την πράξη στη θεατρική πράξη» κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Νήσος, ενώ μέχρι το τέλος της χρονιάς θα έχει μεταφραστεί σε 15 γλώσσες. Το πόνημα αυτό -που συγκεντρώνει όλη την κοσμοθεωρία και τη φιλοσοφία του Φαμπρ για τα τελευταία 40 έτη- προέκυψε έπειτα από σκληρή και εντατική δουλειά τουλάχιστον 10 ετών. Εδώ θα βρούμε κατευθυντήριες γραμμές -και όχι μεθοδολογία- για τους περφόμερ του 21ου αιώνα, όπως άλλωστε μαρτυρά και ο υπότιτλος του βιβλίου. 

Γιαν Φαμπρ: Η δουλειά 40 ετών περνά σε ένα βιβλίο

Το βιβλίο του Γιαν Φαμπρ δεν είναι μέθοδος, αλλά κατευθυντήριες γραμμές. «Η μέθοδος ως όρος φέρει κάτι το δογματικό, ενώ παράλληλα δεν έχει διάρκεια στον χρόνο. Θεωρείται ξεπερασμένη σε έναν εύλογο χρονικό ορίζοντα. Η λογική μου είναι πιο κοντά στον Αντονίν Αρτό, που θεωρώ πάντοτε επίκαιρο, καθώς μιλούσε για μια πνευματική προσέγγιση του θεάτρου». Αυτό που ενδιαφέρει τον Φαμπρ και που πρεσβεύει με τις τεχνικές του είναι το πώς θα κατανοήσει ο ηθοποιός τη φυσιολογία του σώματος, ώστε να εντάξει όλο του το είναι στο παίξιμό του. Αυτό που τονίζει και μέσω των ασκήσεων είναι το σωματικό θέατρο, δηλαδή πώς ο ηθοποιός θα κατακτήσει τον πλήρη έλεγχο του σώματός του, ώστε να έχει το καλύτερο αποτέλεσμα επί σκηνής. Πρόκειται ουσιαστικά για υποκριτική που προκύπτει από τη φυσιολογία του σώματος. Αυτό που διδάσκει τους ηθοποιούς είναι να ανακαλύψουν ποιες είναι εκείνες οι φυσιολογικές διαδικασίες που συμβαίνουν στο σώμα τους την ώρα που βρίσκονται στη σκηνή ή κάνουν πρόβα για ένα θεατρικό έργο. Στόχος του είναι η καλύτερη κατανόηση όλων των εσωτερικών λειτουργιών του σώματος στον έπακρο βαθμό. Μέσω των ασκήσεων επικεντρώνεται σιγά σιγά σε όλα τα όργανα του σώματος, ώστε να μπορεί ο ηθοποιός να «δει» μέσα του κάθε ξεχωριστή λειτουργία του, να την αποδεχτεί και να έρθει σε ισορροπία μαζί της. 

Αυτό το βιβλίο συγκεντρώνει τη δουλειά 40 ετών του Γιαν Φαμπρ. Αυτές τις ασκήσεις τις δούλευε με τους ηθοποιούς του, την πιο κοντινή του ομάδα, ενώ πολλές από αυτές τις εισάγει στα Masterclasses που δίνει ανά διαστήματα. Κάποιοι από τους ηθοποιούς του ήταν μαζί του από την αρχή, άλλοι εντάχθηκαν αργότερα στον στενό κύκλο των συνεργατών του αλλά οι περισσότεροι που συμμετείχαν σε αυτό το εγχείρημα είναι μαζί του απο 10 έως 25 χρόνια. Όλες οι ασκήσεις στο βιβλίο παρουσιάζονται με μεγάλη λεπτομέρεια αλλά και φωτογραφικό υλικό, ώστε να μπορέσει εύκολα κάποιος να τις εφαρμόσει. Για να τις καταγράψει με ακρίβεια, ο Φαμπρ συνεργάστηκε με επιστήμονες, που ήταν παρόντες στις ασκήσεις του, ώστε να μπορέσουν να μετρήσουν τις αντιδράσεις των οργάνων του σώματος των περφόρμερ στα ερεθίσματα και τις προκλήσεις της κάθε άσκησης. 

Αυτό που αναζητά ο Φαμπρ είναι να ανακαλύψει κάθε ηθοποιός την αλήθεια του σώματός του, όπως προκύπτει σιγά σιγά από τις ασκήσεις. Άλλωστε όπως ο ιδιος αναφέρει, το σώμα δεν ψεύδεται ποτέ. Προφανώς αυτό δεν θα πραγματοποιηθεί από τη μια μέρα στην άλλη. Χρειάζεται μεγάλη εκπαίδευση του σώματος ώστε να μπορέσει ο ηθοποιός να ξεκλειδώσει σιγά σιγά και να αποκτήσει τον πλήρη έλεγχο των ζωτικών του οργάνων, είτε πρόκειται για τα πόδια και τα χέρια είτε για πιο εσωτερικά όργανα όπως η καρδιά ή το συκώτι. Γι αυτό άλλωστε και πολύς κόσμος έρχεται και ξανάρχεται στα masterclasses που διοργανώνει ο Γιαν Φαμπρ, ώστε να μυηθεί σε έναν βαθμό σε αυτόν τον ιδιαίτερο τρόπο υποκριτικής. Από εκεί και πέρα, υπάρχουν στάδια στις ασκήσεις, από τους πιο αρχάριους μέχρι τους πιο προχωρημένους.

Όλα ξεκινούν από την αναπνοή

Η σωστή τοποθέτηση της αναπνοής είναι το Α και το Ω στις ασκήσεις του Γιαν Φαμπρ. Άλλωστε η αναπνοή είναι η πρώτη από τις επιτελεστικές αρχές που προτείνει στο βιβλίο αυτό. Και επειδή οι ασκήσεις απαιτούν συγκέντρωση, σωματικό και ψυχικό σθένος, η σωστή αναπνοή βοηθά στην επιτέλεση των ασκήσεων. Η αναπνοή του Φαμπρ διαφέρει από τις ασκήσεις που μπορεί κάποιος να έχει κάνει στη γιόγκα, καθώς έχει επικεντρωθεί στον έλεγχο της μετατόπισης του αέρα μεταξύ των ζωτικών οργάνων των περφόρμερ. Με αυτόν τον τρόπο βελτιώνεται η συγκέντρωση και η αντοχή.

Στις επιτελεστικές αρχές, πέρα από την αναπνοή, υπάρχει μια ολόκληρη φιλοσοφία γνωριμίας και εξοικείωσης του ηθοποιού με το σώμα του αλλά και την ψυχή του, με τον χώρο όπου κινείται αλλά και με τον χρόνο. Με τις επιτελεστικές ασκήσεις οι περφόρμερ συντονίζουν μεταξύ τους τα τρία κεντρικά όργανα: τον εγκέφαλο, την καρδιά και τα γεννητικά όργανα.

Ο στόχος των ασκήσεων: η μεταμόρφωση του περφόρμερ

Μέσα στο βιβλίο αναφέρεται ότι στόχος των ασκήσεων είναι η μεταμόρφωση του ηθοποιού σε κάτι άλλο. «Όταν οι ηθοποιοί επιτελούν αυτές τις ασκήσεις καθημερινά επί σειρά ετών, τότε πραγματοποιείται σιγά σιγά μια μεταμόρφωση από μέσα προς τα έξω. Μάλιστα στο βιβλίο αναφέρω ότι δεν υποκρίνεσαι κάποιον άλλο αλλά ότι γίνεσαι κάτι άλλο», όπως αναφέρει ο Γιαν Φαμπρ. 

Ο όρος «Consilience» που χρησιμοποιεί ο Φαμπρ για τη δουλειά του

«Consilience» είναι ένας φιλοσοφικός όρος του 19ου αιώνα και επανήρθε στο προσκήνιο από τον βιολόγο Έντουαρντ Γουίλσον με τον οποίο έχει συνεργαστεί ο Γιαν Φαμπρ.Όπως εξηγεί η μεταφράστρια του βιβλίου Σίλβια Σολοκίδη, «Στο βιβλίο ο όρος δεν μεταφράζεται στα ελληνικά, τον κρατάμε ως έχει. Θα μπορούσε να αποδοθεί ως το ότι τα αποτελέσματα της μελέτης ενός γνωστικού αντικειμένου χρησιμοποιούνται σε ένα άλλο γνωστικό αντικειμένο». 

Ο Γιαν Φαμπρ εδώ και 40 χρόνια δουλεύει με ανθρώπους που συνήθως έχουν ασχοληθεί και με το θέατρο και με τον χορό και τα συνδυάζουν και τα δυο. Στη δική του σχολή επίσης οι μαθητές μαθαίνουν και ιστορία της τέχνης και μελετούν τους ζωγράφους. Αυτό που τον ενδιαφέρει είναι η συνύπαρξη όλων των ειδών επί σκηνής: και θέατρο και χορός και περφόρμανς και εικαστικές τέχνες. Μέσα σε αυτά προσθέτουμε και την επιστήμη, που είναι απαραίτητο συστατικό της διδασκαλίας του Φαμπρ. 

Η ελληνική έκδοση του βιβλίου του Γιαν Φαμπρ «Από την Πράξη στη Θεατρική Πράξη»

Το έργο «Από την πράξη στη θεατρική πράξη» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Νήσος, ενώ η εκδότρια Πόλα Καπόλα έχει ήδη εκδόσει και άλλα δυο βιβλία του Φαμπρ, οπότε διατηρεί χρόνια συνεργασία μαζί του. Η μεταφράστριά του Σύλβια Σολοκίδη διδάσκει φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο του Surrey. 

Η παρουσίαση του βιβλίου του Γιαν Φαμπρ πραγματοποιήθηκε στο θέατρο τέχνης μέσα στον Οκτώβριο, ενώ την όλη διοργάνωση ανέλαβε η για χρόνια συνεργάτις του Φαμπρ Κατερίνα Κοσκινά και μη κερδοσκοπική πολιτιστική εταιρεία της ΠΟΛΙΤΕΣ ΑΜΚΕ. 

Ο πρόλογος του Θεόδωρου Τερζόπουλου και ο επίλογος του Ρομέο Καστελούτσι

Το βιβλίο αρχίζει και τελειώνει με δυο σπουδαίους ανθρώπους του θεάτρου. Τον πρόλογο του βιβλίου υπογράφει ο Θεόδωρος Τερζόπουλος που αναφέρει μεταξύ άλλων: «o Γιαν Φαμπρ μένει πιστός στη σχέση του Σώματος με τον Μύθο, του χρόνου με τη μνήμη. […] Βρίσκεται σε διαρκή ρήξη με τα υλικά του, τα οποία αφήνει να αιμορραγούν αενάως». Η έκδοση ολοκληρώνεται με τα λόγια του Ρομέο Καστελούτσι: «αυτό το βιβλίο που συγκεντρώνει 40 χρόνια ασκήσεων και διδασκαλίας, ακούγεται σαν πρόκληση σε αυτούς οι οποίοι πρόκειται να δημιουργήσουν θέατρο, σαν προειδοποίηση: καείτε μέσα στη μορφή».