Ο Νεοϋορκέζος που άλλαξε τα δεδομένα στη φωτογραφία μόδας, μετατρέποντας τις μέχρι τότε στατικές απεικονίσεις σε εικόνες γεμάτες ενέργεια και συναίσθημα
- CITY GUIDE
- PODCAST
-
17°
Πάτροκλος Στελλάκης: «Κάθε φωτογραφία που τραβάμε είναι, κατά κάποιον τρόπο, αυτοβιογραφική»
Η ESOSTREFIA του φωτογράφου Πάτροκλου Στελλάκη εξερευνά την αναλογική φωτογραφία ως μέσο προσωπικής έκφρασης, μνήμης και αυτογνωσίας
Η ESOSTREFIA του Πάτροκλου Στελλάκη δεν ξεκίνησε ως ένα οργανωμένο φωτογραφικό project. Γεννήθηκε σταδιακά, μέσα από την ανάγκη ενός επαγγελματία φωτογράφου να επιστρέψει σε μια πιο ελεύθερη σχέση με το μέσο, χωρίς αναθέσεις, προδιαγραφές και συγκεκριμένο προορισμό για τις εικόνες του.
Με μια απλή αναλογική φωτογραφική μηχανή και χωρίς την ασφάλεια της άμεσης θέασης της ψηφιακής εικόνας, άρχισε να φωτογραφίζει ξανά δίχως να γνωρίζει εξαρχής πού θα τον οδηγούσε αυτή η διαδικασία. Χρόνια αργότερα, κοιτάζοντας τα κοντάκτ και τις εκτυπώσεις, αναγνώρισε στις εικόνες έναν κοινό πυρήνα: μνήμη, αμφιβολία, επιθυμία, απώλεια, ατέλεια και μια βαθιά εσωτερική σχέση με όσα βρίσκονταν μπροστά στον φακό.
Στη συζήτησή μας μιλά για τη σύγκρουση ανάμεσα στην επαγγελματική και την προσωπική φωτογραφία, για την αξία του «λάθους», για τον χρόνο που μεσολαβεί ανάμεσα στη λήψη και στην αποκάλυψη μιας αναλογικής εικόνας, αλλά και για την εποχή της οπτικής υπερπαραγωγής και της τεχνητής νοημοσύνης.
Πάνω απ’ όλα, όμως, επιστρέφει σε ένα ερώτημα που τον συνόδευσε σε όλη αυτή τη διαδρομή: «Γιατί φωτογραφίζω;» Όχι ως ένα ερώτημα που απαιτεί μία οριστική απάντηση, αλλά ως υπενθύμιση ότι η φωτογραφία παραμένει, ακόμη και ύστερα από δεκαετίες επαγγελματικής εμπειρίας, ένας τρόπος να παρατηρεί κανείς τον κόσμο και, μέσα από αυτόν, τον ίδιο του τον εαυτό.
Ο Πάτροκλος Στελλάκης μιλάει για τη φωτογραφία και την «ESOSTREFIA»
Η ESOSTREFIA ξεκίνησε από την ανάγκη να δημιουργήσεις εικόνες χωρίς συγκεκριμένο σκοπό. Πόσο δύσκολο είναι για έναν επαγγελματία φωτογράφο να απαλλαγεί από την ιδέα ότι κάθε εικόνα πρέπει κάπου να «χρησιμεύει»;
Είναι δύσκολο μόνο στην αρχή. Γιατί, όπως λέει και η παλιά ρήση, «ἔξις δευτέρα φύσις» – η συνήθεια είναι δεύτερη φύση. Το ζήτημα είναι να πάρεις την απόφαση να βγεις και να τραβήξεις το πρώτο ρολό φιλμ χωρίς ιδιαίτερο λόγο. Μετά, όλα ακολουθούν. Η ίδια η διαδικασία σε απομακρύνει σταδιακά από την ανάγκη να σκέφτεσαι υπερβολικά πριν πατήσεις το κουμπί της μηχανής ή να προβληματίζεσαι, όπως συμβαίνει στην επαγγελματική φωτογραφία, για το πού και πώς θα χρησιμοποιηθεί κάθε εικόνα. Άλλωστε, ένας από τους λόγους που επέλεξα την αναλογική φωτογραφία ήταν ακριβώς αυτός: δεν μπορείς να δεις αμέσως τι έχεις φωτογραφίσει. Δεν αρχίζεις, λοιπόν, να υπολογίζεις πού θα δώσεις την εικόνα, σε ποιο άρθρο ενός περιοδικού θα ταίριαζε ή αν εξυπηρετεί κάποια συγκεκριμένη ανάγκη. Φωτογραφίζεις χωρίς να χρειάζεται να δώσεις λογαριασμό για το αποτέλεσμα. Κι αυτό, για έναν επαγγελματία φωτογράφο, είναι μια μορφή ελευθερίας.
Έπειτα από τόσα χρόνια στην editorial και την εμπορική φωτογραφία, τι ήταν αυτό που ένιωσες ότι σου έλειπε περισσότερο από την προσωπική φωτογραφική πράξη;
Δεν ξέρω για ποιον λόγο ένας νέος άνθρωπος επιλέγει σήμερα το επάγγελμα του φωτογράφου, αλλά η δική μου γενιά μπήκε σ’ αυτό από καθαρή αγάπη για το μέσο. Όλοι σχεδόν ξεκινήσαμε ως ερασιτέχνες, με την κυριολεκτική έννοια της λέξης, ως εραστές της τέχνης, και ύστερα γίναμε επαγγελματίες φωτογράφοι. Όταν, όμως, αποφασίζεις να κάνεις το πάθος σου επάγγελμα, δεν γνωρίζεις τι πραγματικά σε περιμένει. Αυτό συνέβη και σ’ εμένα. Επειδή η απόφασή μου ήταν κατά κύριο λόγο συναισθηματική, δεν υπολόγισα ορισμένες παραμέτρους που στην πορεία περιόρισαν την καλλιτεχνική μου δραστηριότητα και με μετέτρεψαν σε έναν κατά παραγγελία δημιουργό εικόνων ευρείας κατανάλωσης. Είχα τον ενθουσιασμό και το μεράκι, κατείχα την τεχνική, προσπαθούσα να κάνω τις καλύτερες δυνατές φωτογραφίες για κάθε θέμα που αναλάμβανα, αλλά στο τέλος της ημέρας αναρωτιόμουν τι ακριβώς είχα κάνει.
Θυμάμαι κάποτε έναν δημοσιογράφο της «Κυριακάτικης Ελευθεροτυπίας» που, βλέποντάς με να υπερβαίνω τον εαυτό μου σε ένα απαιτητικό ρεπορτάζ, μου είπε: «Ρε Πάτροκλε, μην το ψάχνεις τόσο πολύ. Τη Δευτέρα οι κυριακάτικες εφημερίδες θα βρίσκονται στον κάδο των σκουπιδιών».
Το επάγγελμα του φωτογράφου μπορεί να φαίνεται γοητευτικό, αλλά κρύβει πολλές δυσκολίες και απογοητεύσεις. Για μένα, που είχα ξεκινήσει από αγάπη για τη φωτογραφία, η μεγαλύτερη απογοήτευση ήταν ότι, για να πετύχω επαγγελματικά, έπρεπε να ακολουθώ τους νόμους της αγοράς. Χωρίς να το καταλάβω, είχα παρασυρθεί από το ρεύμα και είχα σταματήσει να δημιουργώ προσωπικές εικόνες. Είχα ξεχάσει τον λόγο για τον οποίο ξεκίνησα να φωτογραφίζω. Αυτό μου δημιουργούσε ένα βαθύ εσωτερικό κενό, γιατί δεν μπορούσα πλέον να εκφραστώ με τον τρόπο που πραγματικά ήθελα. Ευτυχώς, το αντιλήφθηκα σχετικά νωρίς και αποφάσισα ν’ αλλάξω πορεία.
Επέστρεψες στην αναλογική φωτογραφία και μάλιστα σε μια απλή πλαστική μηχανή. Ήταν αυτή η επιλογή ένας τρόπος να απομακρυνθείς συνειδητά από την τεχνική τελειότητα;
Τότε δεν το είχα συνειδητοποιήσει, αλλά τώρα καταλαβαίνω πως ήταν μια πράξη αντίστασης. Δεν ήθελα, όταν έβγαινα να κάνω τις δικές μου, πιο προσωπικές εικόνες, να έχω πάνω μου κάτι που να μου θυμίζει την καθημερινή δουλειά. Εκείνη την εποχή είχε μπει για τα καλά στην επαγγελματική μας ζωή η ψηφιακή φωτογραφία, με τις προηγμένες μηχανές και τους εξαιρετικούς φακούς αυτόματης εστίασης, που έκαναν το τεχνικό λάθος σχεδόν αδύνατο. Όλα έμοιαζαν απλά, εύκολα και σχεδόν αυτοματοποιημένα. Η ευκολία, όμως, μπορεί να γίνει και η μεγαλύτερη δυσκολία αυτού του μέσου. Δεν έχω κανένα πρόβλημα με τη σύγχρονη τεχνολογία ούτε αμφισβητώ τις δυνατότητές της. Και βέβαια δεν μπαίνω στη διαδικασία να συγκρίνω την αναλογική με την ψηφιακή φωτογραφία. Η καθεμιά έχει τη δική της αξία και όλα μπορούν να βρουν τη θέση τους στην καλλιτεχνική δημιουργία. Το φωτογραφικό λεύκωμα «Αδέσποτοι δρόμοι», που έκανα το 2003, το δούλεψα αναλογικά. Το ίδιο αποφάσισα να κάνω και με την ESOSTREFIA, που ξεκίνησε πριν από περίπου δέκα χρόνια. Τη φωτογραφία δρόμου, όμως, με την οποία ασχολούμαι επί σειρά ετών, τη δουλεύω ψηφιακά, γιατί αυτό με εξυπηρετεί. Δεν κάνω πάντα φλου ή κουνημένες εικόνες με σκοπό να δημιουργήσω μια συγκεκριμένη μανιέρα. Ο γνώμονάς μου είναι αυτό που ζητά κάθε φορά η ίδια η εικόνα και, βέβαια, η έμπνευσή μου. Όλα είναι εργαλεία του ίδιου εκφραστικού μέσου που λέγεται φωτογραφία. Το ζητούμενο δεν είναι ποιο εργαλείο χρησιμοποιείς, αλλά τι θέλεις να εκφράσεις με αυτό.
Στην ESOSTREFIA η ατέλεια, η ασαφής εστίαση, το έντονο κοντράστ, η βινιέτα, ακόμη και το «λάθος», γίνονται μέρος της εικόνας. Πότε ένα τεχνικό λάθος αποκτά για σένα φωτογραφική αξία;
Η πολύχρονη εμπειρία μου με το συγκεκριμένο μέσο με έχει διδάξει πως στη φωτογραφία δεν υπάρχει λάθος. Δεν προσπαθώ να δημιουργήσω μια μανιέρα κάνοντας ντε και καλά φλου ή κουνημένες εικόνες. Δεν βάζω τη μορφή πάνω από το περιεχόμενο. Προσπαθώ να βρίσκω μια ισορροπία ανάμεσα στα δύο, ανάλογα με το τι ζητά κάθε φορά το θέμα που φωτογραφίζω. Η μηχανή με την οποία δούλεψα την ESOSTREFIA είναι μια απλή πλαστική φωτογραφική μηχανή, με έναν στοιχειώδη φακό, που δίνει εικόνες υψηλού κοντράστ, χωρίς καμία από τις σύγχρονες τεχνικές δυνατότητες. Με ένα τέτοιο εργαλείο ο φωτογράφος καλείται να δημιουργήσει με τα απολύτως απαραίτητα, ενώ πολλές φορές το τεχνικό «λάθος» είναι αναπόφευκτο. Ένα διπλοτράβηγμα επειδή ξέχασες να προχωρήσεις το φιλμ στο επόμενο καρέ ή μια λανθασμένη εστίαση επειδή βιάστηκες και δεν γύρισες τον φακό στη σωστή θέση είναι μερικά από τα συνηθισμένα απρόοπτα. Εκεί βρίσκεται και η γοητεία αυτών των εικόνων. Συχνά προκύπτουν πράγματα που δεν είχες προαποφασίσει ούτε καν φανταστεί. Κάτι που αρχικά μοιάζει με λάθος μπορεί τελικά να δώσει στην εικόνα μια εντελώς διαφορετική διάσταση. Και αυτό έχει ιδιαίτερη καλλιτεχνική αξία.
Στην αρχή δεν υπήρχε συγκεκριμένο θέμα. Πότε κατάλαβες ότι αυτές οι μεμονωμένες εικόνες είχαν αρχίσει να σχηματίζουν ένα ενιαίο έργο;
Το κατάλαβα αρκετά χρόνια αργότερα, όταν είχε ήδη τραβηχτεί περισσότερο από το 60% των φωτογραφιών που αποτελούν σήμερα την ESOSTREFIA. Στις πιο προσωπικές μου δουλειές αφήνω πάντα να περάσει αρκετός καιρός προτού αποφασίσω ποιες εικόνες θέλω να κρατήσω. Χρειάζομαι αυτή την απόσταση για να μπορέσω να τις δω διαφορετικά, χωρίς την ένταση και τον ενθουσιασμό της στιγμής κατά την οποία τις φωτογράφισα. Όταν ξανακοίταξα τα κοντάκτ και άρχισα να επιλέγω τις φωτογραφίες που μου άρεσαν, διαπίστωσα ότι υπήρχαν κοινά στοιχεία ανάμεσά τους. Σαν να συνδέονταν με έναν τρόπο που δεν είχα εξαρχής συνειδητοποιήσει. Σιγά σιγά κατάλαβα ότι αυτές οι μεμονωμένες εικόνες σχημάτιζαν μια ολοκληρωμένη ενότητα — και, γιατί όχι, μια καλλιτεχνική πρόταση.
Ο τίτλος ESOSTREFIA προέκυψε όταν αναγνώρισες στις φωτογραφίες συναισθήματα, αμφιβολίες, εμμονές και όνειρα. Έμαθες κάτι για τον εαυτό σου κοιτάζοντας το έργο από απόσταση;
Τυπώνοντας κάποιες επιλεγμένες φωτογραφίες και βάζοντάς τες σε μια σειρά, άρχισα να αναρωτιέμαι από πού είχαν προέλθει αυτές οι εικόνες. Κοιτώντας και ξανακοιτώντας τες, συνειδητοποίησα πόσο εσωστρεφείς ήταν. Πήγαζαν από τον πυρήνα της ύπαρξής μου και εξέφραζαν κάποια από τα βαθύτερα συναισθήματά μου. Αλλά και η ίδια η διαδικασία της φωτογράφισης ήταν εσωστρεφής. Δούλευα μοναχικά, μέσα στην εσωτερική μου σιωπή, απόλυτα συγκεντρωμένος σε αυτό που έκανα. Έτσι, ο τίτλος ESOSTREFIA προέκυψε σχεδόν αυτόματα και ένιωσα ότι εξέφραζε απόλυτα την ουσία του έργου. Έχει ενδιαφέρον να επιχειρείς να δημιουργήσεις εικόνες με άρωμα εσωστρέφειας χρησιμοποιώντας ένα κατεξοχήν εξωστρεφές μέσο, όπως είναι η φωτογραφία. Όσο για το τι έμαθα από αυτή τη διαδρομή, σίγουρα πολλά. Οι φωτογραφίες αυτές με έκαναν πιο ώριμο. Έμαθα να μη βιάζομαι, να έχω υπομονή, να είμαι πιο χαλαρός και, κυρίως, να εμπιστεύομαι το ένστικτό μου. Η φωτογραφία μπορεί να λειτουργήσει σαν ένας καθρέφτης στον οποίο αντανακλάται το βαθύτερο είναι του φωτογράφου.
Μπορεί μια φωτογραφία να είναι αυτοβιογραφική ακόμη και όταν ο ίδιος ο φωτογράφος δεν εμφανίζεται μέσα στο κάδρο;
Πιστεύω πως ναι. Κάθε φωτογραφία μας είναι ένα κομμάτι της ίδιας μας της ύπαρξης. Άλλοτε καθρεφτίζει τους φόβους, τις εμμονές, τα πάθη και τα τραύματά μας, άλλοτε τις ελπίδες, τα όνειρα και την ομορφιά που αναγνωρίζουμε στη ζωή. Με έναν τρόπο, αποτυπώνει την κατάσταση στην οποία βρίσκεται ο ψυχικός μας κόσμος τη συγκεκριμένη στιγμή. Πιστεύω, λοιπόν, ακράδαντα πως κάθε φωτογραφία που τραβάμε είναι, κατά κάποιον τρόπο, αυτοβιογραφική. Ένα αυτοπορτρέτο. Μπορεί ο φωτογράφος να μη βρίσκεται μέσα στο κάδρο με τη φυσική του παρουσία, είναι όμως παρών με την πνευματική του υπόσταση. Κάθε φωτογραφία αποκαλύπτει κάτι και από εκείνον που την τράβηξε.
Αναφέρεσαι στη «ρωγμή» του Λέοναρντ Κοέν από την οποία μπαίνει το φως. Τι είναι για σένα αυτή η ρωγμή μέσα σε μια φωτογραφία;
Σε καθαρά φωτογραφικούς όρους, έχουμε το διάφραγμα του φακού, που επιτρέπει στο φως να περάσει και να καταγραφεί η εικόνα στο φιλμ ή στον αισθητήρα. Από εκεί και πέρα, όμως, αυτή η λειτουργία κρύβει και έναν δυνατό συμβολισμό. Όλοι κάποια στιγμή στη ζωή μας έχουμε «σπάσει» εξαιτίας μιας δύσκολης εμπειρίας. Και παρότι καταφέραμε να αντέξουμε, εξακολουθούμε να κουβαλάμε τραύματα. Αυτές είναι οι ρωγμές μας. Λειτουργούν μεταφορικά σαν ένα διάφραγμα που αφήνει το φως να περάσει και να εκφράσει φωτογραφικά μια ευαίσθητη στιγμή, μια ανάμνηση, έναν ανεκπλήρωτο έρωτα, μια απραγματοποίητη επιθυμία, μια απόρριψη ή μια απώλεια. Στη φωτογραφία το διάφραγμα είναι ένας μηχανισμός ελέγχου. Στη ζωή, αντίθετα, τα πράγματα λειτουργούν με άγνωστους όρους και συνήθως ερήμην μας. Ίσως γι’ αυτό έχουμε ανάγκη να δημιουργούμε και να κάνουμε τέχνη: για όλα όσα δεν μπορούμε να ελέγξουμε, για τις ρωγμές και τον πόνο που κουβαλάμε, αλλά και για την ομορφιά που εξακολουθούμε να αναγνωρίζουμε γύρω μας. Συχνά, άλλωστε, η πραγματική ομορφιά μιας εικόνας βρίσκεται σε όσα δεν μπορέσαμε να προγραμματίσουμε ή να ελέγξουμε. Και είναι αυτό το απρόσμενο που σε κάνει, ανάμεσα σε δεκάδες λήψεις, να επιλέξεις εκείνη τη μία φωτογραφία που μιλάει πρώτα απ’ όλα σ’ εσένα.
Περιγράφεις τον κόσμο γύρω σου σαν μια θεατρική σκηνή στην οποία είσαι ταυτόχρονα ηθοποιός και θεατής. Όταν φωτογραφίζεις έτσι, καταγράφεις περισσότερο τον εξωτερικό κόσμο ή προβάλλεις πάνω του τον εσωτερικό σου κόσμο;
Πάντα είχα την πεποίθηση πως είμαστε ταυτόχρονα ο φωτογράφος και το αντικείμενο της φωτογραφίας. Μοιραία, λοιπόν, η φωτογραφία που κάνω δεν είναι ποτέ μια απλή καταγραφή του κόσμου γύρω μου. Ακόμη και όταν κάνω φωτογραφία δρόμου ή αστική φωτογραφία, προσπαθώ να ξεφύγω από την απλή αποτύπωση της εξωτερικής πραγματικότητας. Αναζητώ εκείνο το στοιχείο που θα οδηγήσει την εικόνα στην υπέρβαση. Δεν πιστεύω πως υπάρχει πραγματικά ουδέτερη καταγραφή σε κανένα είδος φωτογραφίας. Είναι μια ψευδαίσθηση, γιατί ανάμεσα στην πραγματικότητα και στην τελική εικόνα μεσολαβεί πάντοτε η ματιά του φωτογράφου, η δική του ερμηνεία των πραγμάτων. Με λίγα λόγια, στη φωτογραφία αποτυπώνεται πάντα η προσωπική μας αλήθεια.
Στην αναλογική διαδικασία υπάρχει ένα διάστημα ανάμεσα στη λήψη και στην αποκάλυψη της εικόνας. Τι σου προσφέρει αυτή η καθυστέρηση που δεν μπορεί να σου δώσει η άμεση θέαση μιας ψηφιακής φωτογραφίας;
Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά της ψηφιακής φωτογραφίας είναι η δυνατότητα να δεις αμέσως τη λήψη σου. Είναι χρήσιμο, αναμφίβολα, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να λειτουργήσει και ως παγίδα. Στην αναλογική φωτογραφία ο χρόνος παίζει έναν διαφορετικό ρόλο. Γίνεται ο ίδιος συστατικό της δημιουργίας. Τελειώνεις τη φωτογράφιση, περιμένεις να εμφανιστεί το φιλμ, κάνεις τα κοντάκτ και, σε δεύτερο χρόνο, μελετάς μία προς μία τις λήψεις σου. Αυτό το διάστημα έχει τεράστια σημασία. Το συγκινησιακό φορτίο της φωτογράφισης έχει καταλαγιάσει. Η ματιά είναι πιο ξεκούραστη και μπορείς να αντιμετωπίσεις τις εικόνες με μεγαλύτερη ψυχραιμία. Η απόσταση και ο χρόνος που έχει περάσει σου επιτρέπουν να δεις διαφορετικά αυτό που κάποτε έζησες, να παρατηρήσεις λεπτομέρειες που δεν είχες προσέξει, να ανακαλύψεις στοιχεία που σου είχαν διαφύγει και τελικά να επαναξιολογήσεις τις φωτογραφίες σου. Όλη αυτή η διαδικασία είναι μια άσκηση υπομονής. Αλλά και μια μορφή αντίστασης απέναντι στις εξωφρενικές ταχύτητες που επιβάλλει η εποχή μας.
Ζούμε σε μια εποχή τεράστιας παραγωγής εικόνων και «οπτικής φλυαρίας». Τι κάνει σήμερα μια φωτογραφία να αξίζει πραγματικά τον χρόνο του θεατή;
Πραγματικά δεν ξέρω. Ποτέ άλλοτε δεν υπήρξε τόσο μεγάλη παραγωγή και κατανάλωση εικόνων. Με τα σύγχρονα μέσα, σχεδόν όλοι έχουν τη δυνατότητα να τραβήξουν μια τεχνικά αποδεκτή φωτογραφία και να τη μοιραστούν μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα. Αυτό κάνει τη δουλειά τόσο του επαγγελματία όσο και του καλλιτέχνη φωτογράφου πιο απαιτητική. Ο καλλιτέχνης φωτογράφος δεν χρειάζεται, κατά τη γνώμη μου, να πέσει στην παγίδα του εντυπωσιασμού ή της υπερβολικής επεξεργασίας προκειμένου να ξεχωρίσει. Ο εντυπωσιασμός διαρκεί λίγο. Μεγαλύτερη σημασία έχει να καλλιεργήσει ένα προσωπικό ύφος που να πηγάζει από τη δική του εσωτερική αλήθεια. Να αποκτήσουν οι φωτογραφίες του μια ξεχωριστή οπτική ταυτότητα, ώστε να μπορεί κανείς να αναγνωρίσει τη ματιά του πέρα από την τεχνική αρτιότητα της εικόνας. Αν δεν φοβηθεί να κάνει «λάθος», αν καλλιεργήσει την αισθητική του, εμπιστευτεί το ένστικτό του και μιλήσει με την καρδιά του, πιστεύω πως οι φωτογραφίες του θα βρουν ανταπόκριση. Και τότε ο θεατής θα νιώσει ότι ο χρόνος που αφιέρωσε για να τις κοιτάξει άξιζε.
Η τεχνητή νοημοσύνη έχει μπει έντονα στην παραγωγή εικόνων. Σημειώνεις ρητά ότι οι φωτογραφίες της ESOSTREFIA δεν έχουν υποστεί επεξεργασία με AI. Γιατί ήταν σημαντικό για σένα να το δηλώσεις;
Παλαιότερα, όταν μεσουρανούσε το Photoshop, συνηθίζαμε να σημειώνουμε στα φωτογραφικά λευκώματα ή στις εκθέσεις ότι οι εικόνες δεν είχαν υποστεί ψηφιακή επεξεργασία. Τώρα, με την τεχνητή νοημοσύνη, χρειάζεται να μιλήσουμε για κάτι που μέχρι πρόσφατα θεωρούσαμε αυτονόητο: ότι πίσω από μια φωτογραφία υπάρχει ένας άνθρωπος που στάθηκε κάπου, είδε κάτι και θέλησε να το κρατήσει. Η πράξη της φωτογραφίας κουβαλά μια συνειδητή σχέση με το παρόν και την αλήθεια της στιγμής. Όταν φωτογραφίζω, δεν γνωρίζω πάντα τι θα προκύψει. Είμαι εκτεθειμένος σε αυτό που συμβαίνει μπροστά μου, σε ό,τι με αγγίζει, χωρίς απαραίτητα να μπορώ να το εξηγήσω. Το φως γράφει πάνω στο φιλμ και αφήνει το ίχνος μιας στιγμής που υπήρξε. Αυτό βρίσκω συγκινητικό στη φωτογραφία. Κάτι συνέβη, κάποιος ήταν εκεί και το είδε. Και μπορεί, χρόνια αργότερα, αυτή η εικόνα να αγγίξει έναν άλλον άνθρωπο. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να παραγάγει μια αισθητικά άρτια εικόνα, ακόμη και μια εικόνα που μας συγκινεί. Δεν μπορεί όμως να της δώσει εκ των υστέρων την αλήθεια μιας στιγμής που πραγματικά υπήρξε, τη συνάντηση ενός ανθρώπινου βλέμματος με κάτι που βρέθηκε μπροστά στον φακό. Γι’ αυτό θέλησα να κάνω αυτή τη διευκρίνιση. Οι φωτογραφίες της ESOSTREFIA δημιουργήθηκαν με αναλογικά μέσα, χωρίς επεξεργασία με τεχνητή νοημοσύνη. Η προέλευσή τους και ο τρόπος με τον οποίο έγιναν έχουν ιδιαίτερη σημασία. Και αφού σήμερα δεν μπορούμε πια να θεωρούμε αυτά τα πράγματα δεδομένα, χρειάζεται να τα επισημαίνουμε.
Έχεις περάσει μεγάλο μέρος της ζωής σου φωτογραφίζοντας για τον Τύπο, όπου το βλέμμα στρέφεται κυρίως προς τα έξω. Στην ESOSTREFIA η κίνηση αντιστρέφεται. Πώς συνυπάρχουν σήμερα αυτές οι δύο διαφορετικές φωτογραφικές ταυτότητες;
Κάποτε, όταν ήμουν νεότερος, αντιμάχονταν μεταξύ τους. Τώρα έχω καταφέρει να δημιουργήσω ένα κλίμα ειρήνης. Δεν αντιστέκομαι ούτε αντιδρώ όπως παλιά. Το καθετί έχει την ώρα του και προσπαθώ να διατηρώ μια ισορροπία ανάμεσα στο βλέμμα που στρέφεται προς τα έξω και σ’ εκείνο που αναζητά κάτι βαθύτερα μέσα μου, δίνοντας στο καθένα τον χώρο που χρειάζεται. Τελικά διαπιστώνω πως το ένα βοηθά και συμπληρώνει το άλλο. Κατά παράξενο τρόπο, η επαγγελματική φωτογραφία, που από τη φύση της απαιτεί εξωστρέφεια, τροφοδοτεί την πιο εσωτερική ματιά των προσωπικών μου εικόνων. Και το αντίστροφο. Πιθανότατα πάντα έτσι ήταν, απλώς εγώ δεν μπορούσα να το διακρίνω μέσα στους φρενήρεις ρυθμούς του επαγγέλματος. Ίσως τελικά να μη χρειάζεται να διαλέξεις ανάμεσα σ’ αυτές τις δύο πλευρές της φωτογραφίας. Αρκεί να μάθεις να τις αφήνεις να συνυπάρχουν.
Είσαι συλλέκτης φωτογραφικών μηχανών και γνωρίζεις βαθιά την ιστορία του μέσου. Η γνώση τόσων διαφορετικών τεχνολογιών σε κάνει πιο ελεύθερο φωτογραφικά ή κάποιες φορές χρειάζεται να ξεχάσεις όσα γνωρίζεις;
Αναμφίβολα η γνώση είναι δύναμη, αλλά μπορεί να γίνει και παγίδα. Αν δεν μπορέσεις να λειτουργήσεις και με την καρδιά, ξεχνώντας κάποιες φορές όσα ήδη γνωρίζεις, δύσκολα θα καταφέρεις να κάνεις την υπέρβαση που απαιτεί ένα καλλιτεχνικό έργο. Όλα όσα γνωρίζεις για τη φωτογραφία –οι διαφορετικές τεχνοτροπίες, η ιστορία του μέσου και η τεχνική κατάρτιση– μπορούν να σε βοηθήσουν μέχρι ένα σημείο. Από εκεί και πέρα, όμως, χρειάζεται να κάνεις τις δικές σου ανατροπές. Όσο καλύτερα γνωρίζεις την ιστορία, την τεχνική και τους κανόνες της φωτογραφίας, τόσο πιο εύκολα μπορείς να προχωρήσεις πέρα απ’ αυτούς και να δημιουργήσεις ένα προσωπικό ύφος. Διαφορετικά, κινδυνεύεις να περιοριστείς στο να θαυμάζεις, να μιμείσαι και τελικά να αντιγράφεις τη δουλειά σπουδαίων φωτογράφων. Το ζητούμενο είναι να ανακαλύψεις τον δικό σου τρόπο να βλέπεις.
Η ESOSTREFIA γεννήθηκε ουσιαστικά από την ερώτηση «Γιατί φωτογραφίζω;». Μετά απ’ αυτή τη διαδρομή, έχεις σήμερα μια απάντηση ή η ανάγκη να συνεχίζεις να ρωτάς είναι τελικά η απάντηση;
Το «Γιατί φωτογραφίζω;» είναι μια κλασική ερώτηση, ικανή να προκαλέσει έντονες και πολύ ενδιαφέρουσες συζητήσεις. Κατά καιρούς έχουν δοθεί πολλές απαντήσεις: για να διατηρήσουμε κάτι ζωντανό στη συλλογική ή την προσωπική μνήμη, για να κατανοήσουμε και να τεκμηριώσουμε ένα γεγονός, για να μοιραστούμε μια ιστορία, για τη χαρά της καλλιτεχνικής έκφρασης ή ακόμη και για κοινωνική προβολή και επικοινωνία. Υπάρχει, όμως, και η υπαρξιακή πλευρά αυτής της ερώτησης, την οποία πιστεύω πως κάθε φωτογράφος καλό είναι να θέτει στον εαυτό του από καιρό σε καιρό. Είναι πολύ εύκολο να χάσεις τον δρόμο σου, αν ξεχάσεις τους πραγματικούς λόγους για τους οποίους κάνεις κάτι. Και όταν λέω πραγματικούς λόγους, εννοώ εκείνους που σου δίνουν πνευματική ανάταση και σε πηγαίνουν μπροστά, πρωτίστως ως άνθρωπο. Εκείνη την εποχή, μέσα στους φρενήρεις ρυθμούς των επαγγελματικών φωτογραφίσεων, ένιωθα ότι είχα χάσει το νόημα. Είχα ξεχάσει από πού είχα ξεκινήσει και αναζητούσα έναν λόγο για να νιώσω ξανά εκείνον τον ενθουσιασμό και τη χαρά που προσφέρει η δημιουργία. Η ερώτηση που έθεσα τότε στον εαυτό μου απαντήθηκε, κατά κάποιον τρόπο, μέσα από την ESOSTREFIA. Η ουσία της, όμως, παραμένει πάντα επίκαιρη. Επανέρχεται κάθε φορά που αποφασίζω να πάρω τη μικρή μου φωτογραφική μηχανή και να βγω στον δρόμο. Ίσως επειδή το «Γιατί φωτογραφίζω;» δεν είναι μια ερώτηση που μπορεί να απαντηθεί άπαξ διά παντός. Είναι μια ερώτηση που συνεχίζει να ζει μέσα στις φωτογραφίες μου.
Πάτροκλος Στελλάκης - Σύντομο βιογραφικό
Ο Πάτροκλος Στελλάκης σπούδασε κινηματογράφο και φωτογραφία στη Σχολή Σταυράκου. Μετά τη δημιουργία δύο ταινιών μικρού μήκους, αφοσιώθηκε στη φωτογραφία, ακολουθώντας μια μακρά επαγγελματική πορεία στον ελληνικό Τύπο. Για είκοσι πέντε χρόνια συνεργάστηκε με την «Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία» και το περιοδικό «Έψιλον», ενώ έχει φωτογραφίσει για έντυπα όπως τα Gourmet, Wine, Ελληνικές Κατασκευές, Villas, Maison de Campagne, Life & Style, 7 Μέρες TV και Εφοπλιστής. Έχει εκδώσει το φωτογραφικό βιβλίο «Αδέσποτοι δρόμοι / Stray Streets» και έχει δημιουργήσει τις φωτογραφίες για το βιβλίο «Άσε μου τη σιωπή σου», των εκδόσεων Σέλας, όπου η ποίηση συναντά τη φωτογραφία. Έχει επίσης συμμετάσχει σε πολλές ομαδικές εκθέσεις. Παράλληλα, είναι συλλέκτης φωτογραφικών μηχανών με διεθνή αναγνώριση, ενώ η βαθιά γνώση της ιστορίας και της εξέλιξης του φωτογραφικού μέσου αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της σχέσης του με την εικόνα. Στο προσωπικό του έργο παρατηρεί το αστικό τοπίο και τον άνθρωπο μέσα σ’ αυτό. Αναζητά τις στιγμές όπου το φως, η σιωπή και η ανθρώπινη παρουσία μετατρέπουν το καθημερινό σε μνήμη. Στην ESOSTREFIA εξερευνά τον χρόνο, την απουσία, τη μοναξιά, την ατέλεια και τη φθορά, αλλά και την κρυμμένη ομορφιά, το όνειρο και όσα παραμένουν αθέατα πίσω από μια εικόνα.
Τη φωτογραφική του ματιά συνοψίζει η φράση: «Οτιδήποτε μπαίνει στο οπτικό μας πεδίο και γίνεται φωτογραφία αντιπροσωπεύει τη συνείδησή μας».
***
Info
ESOSTREFIA
Καλλιτέχνης: Πάτροκλος Στελλάκης
Επιμέλεια έκθεσης: Δώρα Λαβαζού
Εγκαίνια: Σάββατο 21 Νοεμβρίου 2026, 18:30
Διάρκεια: 21-25 Νοεμβρίου 2026
Ωράριο:
Σάββατο: 18:30-22:00
Κυριακή: 17:30-21:00
Δευτέρα: 17:30-21:00
Τρίτη: 17:30-21:00
Τετάρτη: 18:00-21:00
Χώρος: iFocus Photo Gallery, Ακαδημίας 57 & Ιπποκράτους 13, Αθήνα
Email: info@ifocus.gr
Τηλέφωνο: 2103647088
Δειτε περισσοτερα
Ο Έλληνας κινηματογραφιστής μιλά για τον αγώνα της Ανουράντα Κοϊράλα κατά της εμπορίας ανθρώπων, τη συνύπαρξη με μεγάλους σταρ και τις συναντήσεις που άλλαξαν τον τρόπο που βλέπει τον κόσμο
Η γυναίκα που δεν έγινε ποτέ απλώς η «μούσα» του Ρικ Όουενς
Πώς είναι να μεγαλώνεις με διαβήτη τύπου 1 και γιατί έχει σημασία να μιλάς γι’ αυτό, ώστε κανείς να μη νιώθει μόνος
Με αφορμή την έκθεση ESOSTREFIA, μιλά για την επιστροφή στην αναλογική φωτογραφία, την ατέλεια, τη μνήμη, την τεχνητή νοημοσύνη και την ανάγκη να ξαναβρεί κανείς τον λόγο για τον οποίο ξεκίνησε να φωτογραφίζει
Λίγα λεπτά μακριά από την Πιάτσα ντι Σπάνια και τη Φοντάνα ντι Τρέβι στη Ρώμη, o σκηνοθέτης της ταινίας «Να με φωνάζεις με το όνομά σου» σχεδίασε ένα ξενοδοχείο 26 δωματίων