Δεν μπορεί να ανέβει χωρίς το κατιτίς σε παρέμβαση και άποψη του σκηνοθέτη. Ας πιστεύεις εσύ όσο θέλεις ότι μέσα στην εποχή του το έργο είναι πιο αληθινό, η συγκίνηση πιο πειστική
Οι σκηνοθέτες όπερας μας επιφυλάσσουν πλέον καταστάσεις μπρεχτικές στις παραστάσεις. Μας χαρίζουν παραξένισμα
Μου αρέσει η όπερα, πηγαίνω πάντα με λαχτάρα στην αίθουσα της Λυρικής, της παλιάς και της καινούργιας, αφού έχω βγάλει εισιτήρια αμέσως μόλις ανοίγει η προπώληση. Τρέχω, κυριολεκτικά τρέχω, στον πεζόδρομο που πάει από το Γκάζι στο Φάληρο –συνδυάζω έξοδο με γυμναστική σαν να λέμε–, κάνω τη διαδρομή γεμάτη προσδοκία. Θεωρώ πως τα τελευταία χρόνια το επίπεδο των μουσικών και των τραγουδιστών ανεβαίνει, είναι πάντα άψογος ο ήχος, είμαστε προνομιούχοι που σε σχετικά προσιτές τιμές μπορούμε να απολαμβάνουμε το είδος στα καλύτερά του.
Ωστόσο, μέσα στην τρεχάλα και την προσδοκία καραδοκεί ένας μικρούλης φόβος, φόβος για τη σκηνοθεσία. Είναι το πεπρωμένο της όπερας τα τελευταία χρόνια να υπόκειται σε διάφορες ιδέες σκηνοθετών που κάτι θέλουν να δείξουν, κάτι βαθύτερο από την πλοκή που η ίδια η όπερα διαθέτει, πιο διαχρονικό, πιο εκτός τόπου και χρόνου, πανανθρώπινο βεβαίως, κάτι που θα μας ευαισθητοποιήσει περισσότερο από την ίδια τη μουσική, την άρια, και τη συγκίνηση που μπορεί αυτή να προκαλέσει. Κι έτσι βλέπουμε σκηνικά περίεργα και κοστούμια αναχρονιστικά και διάφορες επεμβάσεις εικόνας που τονίζουν το μήνυμα που θέλει να δώσει ο σκηνοθέτης. Ας πούμε, στα «Παραμύθια του Χόφμαν» υπήρχε προβολή σε γιγαντοοθόνες σκηνών από κάτι σαν ιδεατό πορνείο (λέω ιδεατό, γιατί δεν νομίζω ότι υπάρχουν τέτοια πορνεία, αλλά δεν είμαι και ειδική) με γκρο πλαν μελών γυναικείων σωμάτων στολισμένων με τα παραδοσιακά αξεσουάρ, τύπου φτερά στρουθοκαμήλου, μαύρα αποκαλυπτικά εσώρουχα και δεν συμμαζεύεται. Έκλεινα τα μάτια κι άκουγα τη μουσική, αλλά, όσο να ’ναι, δυσκολεύτηκα στην παρακολούθηση. Εντάξει, υπάρχει η ιστορία, το παραμύθι μάλλον, του Χόφμαν με την courtisane, αλλά δεν χρειαζόταν να μας περιλούσουν με τόσο γκρο πλαν, θεωρώ προσωπικά.
Οι σκηνοθέτες όπερας μας επιφυλάσσουν πλέον καταστάσεις μπρεχτικές στις παραστάσεις. Μας χαρίζουν παραξένισμα, και δεν αρκούνται σε ένα ή δυο. Στην «Μποέμ» ήταν πολύ παράξενο που, για να ζεσταθούν οι Παριζιάνοι καλλιτέχνες στη σοφίτα τους, αποφάσισε ο ποιητής να κάψει το χειρόγραφό του πετώντας το κατευθείαν στο πάτωμα. Βέβαια, ανέβηκε το σασπένς – θα πάρει φωτιά το σκηνικό, δεν θα πάρει; Δεν πήρε. Καλή δουλειά είχε κάνει ο σκηνογράφος. Στη δεύτερη πράξη ένα κοτετσόσυρμα όριζε δυο χώρους που στάθηκε αδύνατο να καταλάβω τι ακριβώς ήταν ή τι συμβόλιζαν – κρίμα. Στη δε τελευταία σκηνή, όταν η Μιμή, λίγο πριν πεθάνει, ζητάει ένα μανσόν να ζεστάνει τα χεράκια της κι εκείνος από την παρέα των μποέμ που αποφασίζει να πουλήσει το παλτό του για να της το αγοράσουν εμφανίζεται σε λίγο με ένα αγιοβασιλιάτικο σκουφί απ’ αυτά τα απολύτως ψεύτικα και της το δίνει για μανσόν, εκεί νομίζω το ’πιασα το υπονοούμενο: κάτι για τον πληθωρισμό ήθελε να πει: πουλάς παλτό κι αγοράζεις χάρτινο παιδικό σκουφάκι.
Θα περίμενα και οι σκηνοθέτες, πριν μας παραξενέψουν με κάποιο άσχετο εύρημα, να έχουν νιώσει τη συγκίνηση που προκαλεί η μουσική, η ανθρώπινη φωνή, και να την έχουν σεβαστεί κάπως.
Η «Δύναμη του πεπρωμένου» με μπέρδεψε ακόμα πιο πολύ. Στην ιστορία υπάρχει ένας πατέρας μ’ έναν γιο και μια κόρη – η πλοκή στηρίζεται σ’ αυτή τη σχέση. Στο πρόγραμμα πληροφορούμαστε ότι η παράσταση θέλει να περάσει αντιπολεμικό μήνυμα, γι’ αυτό μεταφέρεται στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, που ήταν χειρότερος από τους άλλους (ή καλύτερος, πάρτε το όπως θέλετε). Εντάξει, αλλά γιατί ο πατέρας από μαρκήσιος γίνεται στην παράσταση καρδινάλιος; Οι καρδινάλιοι δεν τεκνοποιούν, απ’ όσο ξέρω. Και τι ήθελε να πει το βιντεάκι της εισαγωγής, με μια γυναίκα να κρατάει αγκαλιά ένα μωρό, ύστερα να εμφανίζεται ένα κοριτσάκι, ύστερα ένας επίσκοπος με κάτι καλογέρους να την τραβούν με απονιά από τα παιδιά και να δίνουν το μωρό στο κοριτσάκι; Είχε κάνει εξώγαμα ο καρδινάλιος; Έτσι είχε αποφασίσει να παρέμβει στην πλοκή η σύγχρονη σκηνοθεσία; Και γιατί άραγε; Τι μήνυμα περιείχε αυτό; Έσπαγα το κεφάλι μου σε όλη τη διάρκεια της παράστασης, αλλά συμπέρασμα δεν έβγαλα. Προσπάθησα να συγκεντρωθώ στη μουσική, αλλά η απορία με έτρωγε. Παραξένισμα και πάλι παραξένισμα.
Είναι, φαίνεται, το πεπρωμένο της όπερας· δεν μπορεί να ανέβει χωρίς το κατιτίς σε παρέμβαση και άποψη του σκηνοθέτη. Ας πιστεύεις εσύ όσο θέλεις ότι μέσα στην εποχή του το έργο είναι πιο αληθινό, η συγκίνηση πιο πειστική· έχεις ξεπεραστεί από τα γεγονότα και τις τάσεις. Να είσαι ευχαριστημένη που η μουσική δεν αλλάζει, που δεν σκέφτηκε κανείς να βάλει μικρόφωνα στη σκηνή ή καινούργια όργανα στην ορχήστρα, να κλείνεις τα μάτια και να απολαμβάνεις.
Αυτό κάνω βέβαια. Εννοείται. Κι όταν ανεβαίνουν παραστάσεις όπως του Αντρέ Σενιέ, με τους όρθιους γιακάδες της περιόδου της Γαλλικής Επανάστασης, είμαι ευγνώμων. Δεν είναι ότι θέλω να βλέπω τις όπερες σαν διαρκείς ιεροτελεστίες του ίδιου μύθου, αν και υπάρχει κάτι τέτοιο στο βάθος της σύλληψής τους, της ιδέας που δημιούργησε τις όπερες κατ’ αρχάς. Είναι πως η συγκίνηση που προκαλεί η μουσική, η ανθρώπινη φωνή, αυτά τα μέσα από μόνα τους, είναι τόσο ισχυρή, που θα περίμενα και οι σκηνοθέτες, πριν μας παραξενέψουν με κάποιο άσχετο εύρημα, να την έχουν νιώσει και να την έχουν σεβαστεί κάπως.
11°
