Περί της ουσίας της μουσικής: Αφορισμοί Κωνσταντίνου Τσάτσου

Είχα τη μεγάλη τύχη να σκαλίσω και να ξεκαθαρίσω τη βιβλιοθήκη που διατηρούσα στο πατρικό μου σπίτι, μια δύσκολη συναισθηματικά για εμένα διαδικασία μετά την απώλεια των γονιών μου. Έτσι ξαναήρθα σε επαφή με αληθινά αριστουργήματα, παλαιές εκδόσεις γεμάτες  φως, έργα συγγραφέων με βαθύτατη προσέγγιση και γνώση στη φιλοσοφία, στη λογοτεχνία, στην τέχνη. Μια τέτοια περίπτωση (Homo Universalis) αποτελεί και ο αείμνηστος Κωνσταντίνος Τσάτσος (1899-1987), νομικός, πολιτικός και φιλόσοφος, κάποτε πρόεδρος της Δημοκρατίας στα χρόνια της πρώιμης μεταπολίτευσης. Η σύγκριση μαζί του, ως πνευματική προσωπικότητα, σε σχέση με μετέπειτα πρόσωπα που υπηρέτησαν τον θεσμό της προεδρίας της δημοκρατίας είναι ουσιαστικά αδύνατη.   

Θα σταθώ στο συγγραφικό του στοχαστικό πόνημα με τίτλο «Αφορισμοί και Διαλογισμοί» (δεύτερη σειρά, πρώτη έκδοση 1968, δεύτερη έκδοση 1991), τα περιεχόμενα του οποίου συνίστανται σε σύντομες-περιεκτικές διατυπώσεις φιλοσοφικών προβληματισμών πάνω σε πανανθρώπινα ερωτήματα αλλά και επίκαιρα-ακόμη και σήμερα-ζητήματα. Θα παραθέσω στοχασμούς του πάνω στη φύση και την ουσία της μουσικής μέσα από αναφορές σε συγκεκριμένους συνθέτες και στο έργο τους, άνθρωπος τεράστιας κλασσικής παιδείας ο Τσάτσος σχολιάζει τη μουσική δημιουργία κυρίως των μεγάλων κλασσικών. Έχω επιλέξει να παραθέσω χαρακτηριστικά αποσπάσματα στη συνέχεια:

«Όταν δεν θέλω πια ούτε να μιλήσω, ούτε να γράψω, ούτε να σκεφτώ, τότε καταφεύγω εκεί όπου όλα αυτά δεν χρειάζονται για να αγγίξεις στην ουσία, στη μουσική. Αλλά και όταν όλα αυτά τα μπορώ, πάλι εκεί καταφεύγω, για να αισθανθώ στο δέρμα των δακτύλων μου την απαλότητα της ουσίας της και την στιλπνότητα της μορφής της».

Αναφέρεται πολύ συχνά στην μουσική μεγαλοφυία του Mozart και παραθέτει σκέψεις πάνω στο έργο του: «Πόσο τραγικώτερη γίνεται η τραγικότητα της ζωής όταν την καλύπτει ένα ειρωνικό μειδίαμα, ένας χορευτικός βηματισμός, με νταντέλα μανικετιού ροκοκό. Τέτοιος είναι ο Mozart. Ένα απέραντα τραγικό βάθος-η αδιάκοπη παρουσία της συνειδήσεως για την ματαιότητα των πάντων-η αδιάκοπη προειδοποίηση του θανάτου, κρύβονται πίσω από τη χάρη του, πίσω από το κέφι του και από τη γλύκα του. Αντιτάσσοντας την τελειότητα της μορφής του στο Μηδέν, στο Θάνατο, προχωρεί. Τούτη η αντίθεση τραγικού βάθους και φωτεινής επιφάνειας κορυφώνεται στον Don Giovanni».

«Όταν ακούω Beethoven λέω: ο άνθρωπος είναι μεγαλύτερος από τον Θεό. Όταν ακούω Mozart λέω: ο ενανθρωπισμένος Θεός είναι μεγαλύτερος από τον άνθρωπο. Όταν ακούω Bach λέω: ο Θεός, τίποτε άλλο».

«Όταν ακούω Bach σχηματίζονται μέσα μου θαυμάσια γεωμετρικά σχήματα, μάλιστα στερεομετρικά, που διαρκώς ανασχηματίζονται. Ιδιαίτερα με τις φυγές (εδώ εννοεί την τέχνη της φούγκας ο Τσάτσος) έχω αυτό το συναίσθημα. Και Mozart όταν ακούω, σχήματα βλέπω, που θα μπορούσαν και αυτά μαθηματικά να προσδιορισθούν. Μόνο που στον Mozart βλέπω γραμμές πιο μαλακές, ελλείψεις και-που και που-μέσα σε αυτά, βλέπω ένα άνθος να δένεται».

«Όταν ακούω Beethoven βλέπω ανθρώπινες αγωνίες, ανταρσίες της ψυχής, ανέμους παθών. Μένω πάντα στη σφαίρα του μεταφυσικά ανθρώπινου. Γιαυτό ο Beethoven συχνά με βασανίζει και δεν με λυτρώνει, ενώ ο Bach και ο Mozart με υψώνουν στον κόσμο των καθαρών μορφών, όπου λυτρώνομαι και αναπαύομαι».

«Η φυγή (fuga), τη γοητεία της fuga, τη βαθύτατη γοητεία της ως είδος που να την αποδώσω; Δίνει το αίσθημα της αιωνιότητας, της ατελείωτης συνέχειας. Της ζωής που αρχίζει τη νέα φάση της, πριν η προηγούμενη τελειώσει. Ίσως να είναι η ίδια με την γοητεία της ρίμας, που και αυτή προσθέτει ένα στοιχείο διάρκειας στον ποιητικό ρυθμό».

«Η μουσική του Beethoven έχει ήθος, γιατί βγαίνει από τον άνθρωπο. Η μουσική του Mozart δεν έχει ήθος, έχει μορφή. Δεν χρειάζεται ήθος, διότι δεν βγαίνει από τον άνθρωπο αλλά από τον Θεό. Και το Θείο εκφράζεται όχι με ήθος αλλά με την καθαρή μορφή. Ο Bach έχει πάντοτε μορφή αλλά και ήθος. Η μορφή του βγαίνει από το απρόσωπο και το ήθος του από τον ενανθρωπισμένο Θεό».

Συνεχίζει σε άλλο σημείο τους αφορισμούς του ο Τσάτσος ως εξής αναλύοντας τους συνθέτες επί της ουσίας: «Ο Beethoven είναι ο μεγάλος άνθρωπος και σαν και εμάς ανεβαίνει από κάτω προς τα ύψη. Ο Mozart είναι ο μικρός Θεός που κατεβαίνει προς εμάς από τα ύψη. Ο Bach είναι ίσως η σύνθεση των δύο, όπου επικρατεί το Θείο. Και ο Haendel η σύνθεση των δύο, όπου επικρατεί το ανθρώπινο. Ο Brahms ρεμβάζει. Ο Beethoven στοχάζεται. Ο Bach προσεύχεται. Ο Mozart κάνει μουσική άλλοτε χαμογελώντας και άλλοτε δακρύζοντας. Έχει και η χαρά βάθη, όσα και ο πόνος ανεξερεύνητα. Ο Mozart είναι αυτό το Χερουβείμ της χαράς , ο πατήσας τον πόνο με το αρμονικό του χαμόγελο».

Μιλάει ο Κωνσταντίνος Τσάτσος για τη μουσική που αγαπά και με ποια κριτήρια την επιλέγει: «Η μουσική που αγαπώ περισσότερο είναι εκείνη που ούτε πάθος μου γεννά, ούτε καν εικόνες μου υποβάλλει αλλά μονάχα εκείνη που τίποτα άλλο δεν μου δίνει παρά αναλογίες ήχων, αναλογίες που μόνο μαθηματικά, αλγεβρικά και κάποτε γεωμετρικά μπορώ να παραστήσω, κατά το μέτρο που σηκώνουν παράσταση». Καταλήγει με μια σπάνια διατύπωση για την σχέση της μουσικής με την γλώσσα ως εξής: «Η μουσική είναι είδος γραφής με ιδεογράμματα, που όλοι την καταλαβαίνουν, όποια γλώσσα και αν μιλούνε. Κρίμα που μπορεί να εκφράσει μόνο τα μεγάλα νοήματα, που περνούν πάνω από την καθημερινότητα».

Σπάνιες σκέψεις ενός σπουδαίου στοχαστή και φιλόσοφου πάνω στην ουσία της μουσικής που μπορούν να αποβούν πολύτιμες σήμερα σε δασκάλους της μουσικής, μουσικούς ερμηνευτές, μουσικολόγους, ιστορικούς της μουσικής δημιουργίας και βέβαια σε όλους τους ακροατές μουσικής. Πολύ σημαντικό είναι το moto το οποίο παραθέτει ο Τσάτσος στην εισαγωγή των αφορισμών περί μουσικής και προέρχεται από τον Σαίξπηρ: «Ο άνθρωπος που δεν εμπεριέχει τη μουσική και δεν δονείται από την μουσική ρέπει σε πονηρές και ανήθικες πράξεις» (βλ. The man that hath no music in himself, nor is not moved with concord of sweet sounds, is fit for treasons, stratagems and spoils. Shakespeare/Merchant of Venice, Act V. Sc I)

Ακολουθούν τρία μουσικά βίντεο:

Mozart, piano concerto nr. 24 με τον σπουδαίο πιανίστα Lang Lang ως ερμηνευτή

JS Bach, μια ιδιαίτερη ερμηνεία του Arioso από το σύνολο μουσικής δωματίου Archangelos Ensemble, φωτογραφίες Θανάσης Δρίτσας & Νίκος Κανελλόπουλος.

LV Beethoven, Εισαγωγή στον Egmont, υπό την διεύθυνση της Karina Kanellakis