Πώς ξέρουμε ότι δύο και δύο κάνουν τέσσερα; Πώς γνωρίζουμε ότι το παρελθόν είναι αμετάβλητο;

Η οντολογία είναι ο κλάδος της μεταφυσικής φιλοσοφίας που ερωτά και ερευνά την ουσία της ύπαρξης και του «είναι». Θέτει το θεμελιώδες ερώτημα; Τι υπάρχει και με ποιον τρόπο υπάρχει;

Μελετά τι σημαίνει «ον» ή «ύπαρξη», ποια είδη όντων υπάρχουν (υλικά, άυλα, ιδέες, αριθμοί κ.λπ.), ποιες είναι οι βασικές κατηγορίες της πραγματικότητας (ουσία, σημασία, ιδιότητα, σχέση, γεγονός).

Παράδειγμα φιλοσοφικού ερωτήματος οντολογίας: Υπάρχουν οι έννοιες ανεξάρτητα από τον ανθρώπινο νου ή υπάρχουν μόνο ως κατασκευές του νου;

Ηράκλειτος: Τα πάντα ρει και ουδέν μένει. Η ύπαρξη και το «είναι», η πραγματικότητα, βρίσκεται σε μια διαρκή κατάσταση αλλαγής και κίνησης.

Παρμενίδης: Εόν γαρ εόν έσται, μηδέν δ’ ουκ έστιν. Το ον υπάρχει και είναι αδύνατο να μην υπάρχει. Η βεβαιότητα της ύπαρξης.

Αριστοτέλης: Το ον λέγεται πολλαχώς. (Το ον δεν έχει μία μόνο σημασία, αλλά πολλές και προσδιορίζεται μέσα από τις κατηγορίες και τις ιδιότητές του).

Πλωτίνος: Η αιτία όλων των υπαρχόντων πραγμάτων δεν μπορεί να είναι κανένα από αυτά τα πράγματα».

René Descartes (Καρτέσιος): Cogito, ergo sum. Σκέφτομαι, άρα υπάρχω. Η σκέψη ως οντολογικό θεμέλιο της ύπαρξης.

Βίλχελμ Φρίντριχ Χέγκελ, Επιστήμη της Λογικής: Η φύση της ύπαρξης των πεπερασμένων πραγμάτων είναι ότι έχουν μέσα τους σπόρους της δικής τους καταστροφής. Η ώρα της γέννησής τους είναι η ώρα του θανάτου τους.

Τζέρεμι Μπένθαμ, Τα Γραφικά του Πανοπτικού. «Τα σώματα είναι πραγματικές οντότητες. Οι επιφάνειες και οι γραμμές δεν είναι παρά φανταστικές οντότητες. Μια επιφάνεια χωρίς βάθος, μια γραμμή χωρίς πάχος, δεν έχει ποτέ ιδωθεί από κανέναν άνθρωπο, ούτε μπορεί να σχηματιστεί σοβαρή αντίληψη για την ύπαρξή της.»

Martin Heidegger: «Η φιλοσοφία είναι η καθολική φαινομενολογική οντολογία, ξεκινώντας από την ερμηνεία του Dasein.» (Οντολογική διερεύνηση του ανθρώπινου «είναι» - του Dasein - ως του μοναδικού όντος που μπορεί να αναρωτηθεί για την ίδια την ύπαρξή του).

«Όλες οι προτάσεις της οντολογίας είναι χρονικές προτάσεις. Οι αλήθειές τους αποκαλύπτουν δομές και δυνατότητες ύπαρξης υπό το φως της Χρονικότητας. Όλες οι οντολογικές προτάσεις έχουν τον χαρακτήρα της χρονικής αλήθειας, veritas temporalis.»

Theodor W. Adorno, Οντολογία και Διαλεκτική 1960-61 «Είναι καλύτερο να εμπλακούμε σε πράγματα παρά να αιωρούμαστε πάνω από κάποια κατώτερη πραγματικότητα με το κόστος της άρνησης να ασχοληθούμε με αυτήν ή να εκτεθούμε σε αυτήν.»

George Orwell, 1984. Πώς ξέρουμε ότι δύο και δύο κάνουν τέσσερα; Ή ότι η δύναμη της βαρύτητας λειτουργεί; Ή ότι το παρελθόν είναι αμετάβλητο; Αν το παρελθόν όσο και ο εξωτερικός κόσμος υπάρχουν μόνο στο νου, και αν ο ίδιος ο νους είναι ελέγξιμος, τότε τι;

Peter Kreeft, Jesus-Shock. «Σαν τους πιθήκους, αναπαραγόμαστε, κοιμόμαστε και πεθαίνουμε. Όμως, σαν τον Θεό, λέμε: «Είμαι». Είμαστε οντολογικά οξύμωροι.»

Ουμπέρτο Έκο, Υστερόγραφο στο Όνομα του Ρόδου.

«Μπορεί να κατασκευαστεί ένας εντελώς πραγματικός κόσμος, στον οποίο τα γαϊδούρια πετούν και οι πριγκίπισσες ξαναζωντανεύουν με ένα φιλί, αλλά αυτός ο κόσμος, καθαρά εφικτός και μη ρεαλιστικός, πρέπει να υπάρχει σύμφωνα με δομές που ορίζονται εξαρχής (πρέπει να γνωρίζουμε αν είναι ένας κόσμος όπου μια πριγκίπισσα μπορεί να ξαναζωντανέψει μόνο με το φιλί ενός πρίγκιπα ή και με αυτό μιας μάγισσας, και αν το φιλί της πριγκίπισσας μεταμορφώνει μόνο βατράχους σε πρίγκιπες ή και, για παράδειγμα, αρμαδίλους).»

Pierre-Joseph Proudhon, Η φιλοσοφία της προόδου.

«Η οντολογία, ως επιστήμη της ουσίας των πραγμάτων και των αιτιών, είναι αδύνατη. Γνωρίζουμε τα όντα μόνο από τις σχέσεις τους. Ωστόσο, επειδή είναι απαραίτητο, για τις ανάγκες της επιστήμης, να διακρίνουμε σε κάθε πτυχή της αυτό το μεγάλο σύνολο που ονομάζουμε ΣΥΜΠΑΝ, έχουμε δώσει ειδικά ονόματα σε πράγματα γνωστά και άγνωστα, ορατά και αόρατα, σε αυτά που γνωρίζουμε και πιστεύουμε.»

Mike Hockney, Αιτιότητα και η Αρχή του Επαρκούς Λόγου. «Κάνετε λάθος στην βασική σας οντολογία; Λάθη, παρερμηνείες και παρανοήσεις απορρέουν αδιάκοπα από το λανθασμένο μοντέλο της πραγματικότητας σας.»

Η περίπτωση του Κορνήλιου Καστοριάδη

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης έγραφε και έλεγε ότι δεν κάνει απλώς κοινωνική ή πολιτική θεωρία, αλλά ότι έχει αναπτύξει μια δική του οντολογία. Αυτό δεν σημαίνει ότι «εφηύρε ένα προσωπικό φιλοσοφικό οντολογικό σύμπαν». Στη φιλοσοφία, οντολογία σημαίνει μια θεμελιώδη θεωρία για το τι είναι το Είναι, ποια είναι η βασική δομή της πραγματικότητας. Οι περισσότεροι δυτικοί φιλόσοφοι, από τον Πλάτωνα μέχρι τον Μαρξ και τον Χάιντεγκερ, κατά τη γνώμη του, έβλεπαν το Είναι ως κάτι που μπορεί τελικά να καθοριστεί, να ταξινομηθεί ή να εξηγηθεί μέσω λογικών σχέσεων. Ο ίδιος θεωρούσε ότι η πραγματικότητα περιέχει γνήσια δημιουργία, εμφανίζονται νέες μορφές που δεν μπορούν να εξαχθούν πλήρως από ότι προϋπήρχε. Για να το περιγράψει αυτό εισάγει έννοιες όπως το μάγμα και το φαντασιακό. Το «μάγμα» δεν είναι χάος με την κοινή έννοια, αλλά ένα επίπεδο του Είναι που δεν εξαντλείται από λογικές ταξινομήσεις και σύνολα. Η κοινωνία, η ιστορία, οι θεσμοί και τα νοήματα δεν είναι απλώς αποτελέσματα φυσικών νόμων ή οικονομικών αναγκαιοτήτων είναι δημιουργίες του κοινωνικού φαντασιακού.

Γι' αυτό ο Καστοριάδης πίστευε ότι χρειαζόταν μια νέα οντολογία της δημιουργίας, της αυτονομίας, της ετερότητας και του νέου.