Η Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν ως τολμηρό αντιπολεμικό έπος, με τον Οδυσσέα φορέα της συλλογικής ιστορικής συνείδησης στη σύγχρονη εποχή
Τα ομηρικά έπη είναι λογοτεχνία. Η ομηρική γλώσσα είναι λογοτεχνική. Η Οδύσσεια πρωτίστως όσο και η Ιλιάδα αποτελούν προϊόν μυθοπλασίας με ορισμένα ιστορικά στοιχεία τα οποία αναπαράγονταν από στόμα σε στόμα και από δείπνο σε δείπνο επί μακρόν. Η προφορική αυτή παράδοση αποτελεί τον σκελετό αυτής της μυθοπλασίας η οποία βρίσκει την τελική της μορφή στα έπη, όπως αυτά είχαν διαμορφωθεί τον 8ο αιώνα π.Χ.
Η σχέση δηλαδή της τελικής λογοτεχνικής δομής όπως την κληρονομήσαμε με την ιστορική πραγματικότητα είναι κάπου διακριτικά υπαρκτή, κάπου απούσα, αλλά ως μυθοπλαστική δημιουργία πάντα ζωντανή. Με αυτή την έννοια τα έπη –όπως η Οδύσσεια– επιδέχονται ερμηνείες, ενίοτε και παρερμηνείες και πάντως προσφέρονται ως πρωτογενές υλικό σε μια δημιουργική ανάπλαση.
Ο Όμηρος δεν ήταν ούτε καθηγητής Ιστορίας ούτε και αρχαιοδίφης. Στην καλύτερη ήταν ένας ονομαστός «επίσημος» τροβαδούρος, ένας οδοιπόρος αφηγητής που ζούσε από τις διηγήσεις του, επισκεπτόμενος πλούσια σπίτια με πλούσιους μορφωμένους νοικοκύρηδες της εποχής.
Όποιος λοιπόν επιχειρεί να αναδείξει τα ομηρικά έπη ως κάποιου είδους ιστορικό ντοκουμέντο με έντονο δε το χαρακτηριστικό της αυθεντίας μάλλον χάνει την ουσία και διακινδυνεύει μια φλύαρη περιπλάνηση στα πελάγη μιας αχρείαστης όσο και ανάξιας λόγου υπερβολής με χαρακτηριστικά κακοχωνεμένου εθνικισμού.
Είναι εντυπωσιακό πόσοι παρουσιαζόμενοι ως «αυθεντίες» στα ομηρικά έπη σπεύδουν με σχεδόν συνωμοτική διάθεση να αποδομήσουν την καλλιτεχνική δημιουργία του Κρίστοφερ Νόλαν. Λες και ο δημιουργός αυτός δήλωσε πως έρχεται ως αυθεντικός ερμηνευτής του ομηρικού έργου, διεκδικώντας μάλιστα κάποια μοναδικότητα. Ποτέ δεν συνέβη κάτι τέτοιο.
Ο Νόλαν είναι ένας «auteur du cinema» στα χνάρια ενός Κουροσάβα, ενός Χέρτζογκ, ενός Βιμ Βέντερς, ενός Θόδωρου Αγγελόπουλου. Βασισμένος σε μια λογοτεχνική δημιουργία, η οποία με τη σειρά της βασίζεται σε μια διαχρονική μυθοπλασία, ο σκηνοθέτης «διηγείται» το δικό του αφήγημα, αποδίδοντας στον ήρωά του συγκεκριμένα στοιχεία που καταδεικνύουν τη βαθιά ιστορική συνείδηση του πρωταγωνιστή. Ο «ήρωας», διαχρονικά ανθρώπινος, απαντά σχεδόν σε όλα τα ερωτήματα τα οποία καλείται να εξηγήσει ο σύγχρονος Homo Sapiens. «Δεν θα μπορούσε ο Αγαμέμνων να αφήσει τους Τρώες να ελέγχουν τους εμπορικούς δρόμους από το Αιγαίο και ανατολικά», ακούγεται να εξηγεί στην Πηνελόπη ο Οδυσσέας με μια αφοπλιστικά σύγχρονη γεωπολιτική οπτική. Ό,τι ίσχυε στην Εποχή του Χαλκού ισχύει και στην εποχή της επέκτασης του δακτυλίου επιρροής της Κίνας με τους ενεργειακούς άξονες και τον σύγχρονο Δρόμο του Μεταξιού.
Ο μονόλογος της Κίρκης είναι ένα μνημείο ψυχαναλυτικής ερμηνείας της ανδρικής συμπεριφοράς σε μια εποχή βάναυσης αναβίωσης της ανδρικής βίας κατά των γυναικών. Είναι ωστόσο και μια αντιπολεμική κραυγή εκεί που δεν ακούγεται παρά μόνον ο θρήνος για τους νεκρούς και όπου κυριαρχεί η πεποίθηση πώς έφτασε το τέλος του Πολιτισμού. Μια κραυγή τόσο επίκαιρη, τόσο απαράδεκτα οικεία στα αυτιά του σύγχρονου «Σοφού Ανθρώπου». Λες και δεν πέρασε ούτε ημέρα από τον θρήνο της Εκάβης και την αφήγηση της Κασσάνδρας. Κίρκη, Πηνελόπη, Εκάβη, Κασσάνδρα, ο αέναος κύκλος των χαμένων γυναικών, ο μόνιμος θρήνος και εκ των πραγμάτων η διαχρονική ιστορική ενσυναίσθηση.
Ο Νόλαν επιχείρησε να συνδέσει μια διαχρονική ιστορία βίας, πολέμου, βασάνων και πόνου με ένα σύγχρονο αντιπολεμικό – αντιηρωϊκό αφήγημα που αποδίδεται κυρίως από γυναίκες
Ο σκηνοθέτης τοποθετεί με μαεστρία τα λιθάρια του αφηγήματός του. Ο αποκεφαλισμός του αγάλματος της θεάς αποτελεί ύβρη η οποία επιφέρει τη Νέμεση. Αν ο σκηνοθέτης παρέμενε πιστός στο ομηρικό περιβάλλον, τότε ο θεατής θα εισέπραττε άλλη μια αδιάφορη εκδοχή της ομηρικής μυθοπλασίας. Η Αθηνά όμως δεν είναι απλώς μια θεά. Είναι και γυναίκα, όπως είναι η Ελένη και η Κλυταιμνήστρα, γυναίκες που πονούν, που σκέφτονται που εκδικούνται, που αφηγούνται τα βάσανα του κόσμου ως αφήγημα – αναφορά συλλογικής ιστορικής συνείδησης.
Ο Νόλαν διάβασε πολύ από τις αρχές της πρώτης δεκαετίας του νέου αιώνα, όταν αποφάσιζε να ασχοληθεί με τον Όμηρο. Διάβασε για τις αυτοκρατορίες της Εποχής του Χαλκού, οι οποίες, σχεδόν όλες μαζί, εξαφανίστηκαν μέσα σε δύο αιώνες. Μελέτησε τις γλώσσες των λαών της Ανατολίας της ίδιας ιστορικής περιόδου. Επιχείρησε να συνδέσει μια διαχρονική ιστορία βίας, πολέμου, βασάνων και πόνου με ένα σύγχρονο αντιπολεμικό – αντιηρωϊκό αφήγημα που αποδίδεται κυρίως από γυναίκες. Πηνελόπη, Κίρκη, Καλυψώ, Αθηνά, Ελένη, Κλυταιμνήστρα. Τελικά, όπως συνήθιζαν να λένε οι μανάδες μας όταν αναφέρονταν σε άντρες. «Όλα τα γουρούνια έχουν την ίδια μούρη». Η Κίρκη απλώς σκηνοθέτησε τη φράση και υλοποίησε το νόημά της. Τελικά, εκ του αποτελέσματος, τα γουρούνια ξανάγιναν άντρες αλλά οι «χοιρινές δεξιότητές τους» παρέμειναν αναλλοίωτες στον αιώνα των άπαντα.
Ο σκηνοθέτης είχε κάθε δικαίωμα να οδηγήσει τον ήρωά του στην κάθαρση στέλνοντάς τον με τη σύντροφό του στη Δύση για να θρηνήσει τους νεκρούς του συμπολεμιστές και συνταξιδιώτες. Όπως του το είχαν ζητήσει στον Άδη και όπως τον είχε ορμηνέψει ο Τειρεσίας. Η εξορία είναι ταυτόχρονα και τάμα, οπότε οι επιπτώσεις είναι περισσότερο αποδεκτές και διαχειρίσιμες. Κάθε δημιουργός διαθέτει τη δυνατότητα υπέρβασης του μύθου προκειμένου να βαδίσει σε νέα μονοπάτια. Εκεί που τον οδηγεί η αφήγησή του.
Τα ομηρικά έπη είναι μια ανεξάντλητη πηγή μάθησης για τα ενδότερα της ψυχής του Homo Sapiens
Όσοι προσπαθούν απεγνωσμένα να ανακαλύψουν στο αφήγημα του Νόλαν την αυθεντική ερμηνεία του ομηρικού λογοτεχνικού προϊόντος πλανώνται πλάνην οικτράν και καταδεικνύουν πόσο αιχμάλωτοι είναι μιας στενόμυαλης άποψης περί ερμηνείας των μύθων. Κλασικιστές προηγούμενων εποχών ψάχνουν επιχειρήματα για να αποδείξουν την ανυπακοή του σκηνοθέτη στα ιερά και τα όσια της ομηρικής γραμματείας. Λες και οι αφηγήσεις ενός τροβαδούρου στις αυλές των βασιλιάδων και των πριγκίπων της Ιωνίας είναι θέσφατο, ιερός και απαραβίαστος τρόπος απόδοσης. Λάθος μέγα. Τα ομηρικά έπη είναι πηγή άντλησης συναισθημάτων, εικόνων, ερεθισμάτων. Είναι μια ανεξάντλητη πηγή μάθησης για τα ενδότερα της ψυχής του Homo Sapiens, όπως αυτός αναλύεται και δομείται από το συγγραφικό εγχείρημα του Γιουβάλ Νόα Χαράρι. Σκέτη απογοήτευση δηλαδή.
Κάπως έτσι δομήθηκε και ο μονόλογος του ήρωα, ο οποίος απευθύνεται στην Καλυψώ, αλλά στην ουσία συνομιλεί με την ψυχή του. Πάλευε μεταξύ της γλυκιάς λησμονιάς μασώντας τα πέταλα του λωτού ή της λευκής παπαρούνας και της συνείδησής του, όχι μόνον της προσωπικής αλλά και της συλλογικής, το βάρος της οποίας μετέφερε στους ώμους του. Από αυτή τη συνομιλία προκύπτει το δικαίωμα του Ευριπίδη να χρήσει την Εκάβη εκφραστή της συλλογικής αντιπολεμικής συνείδησης και τον Βιργίλιο μυθοπλάστη της μεγάλης εξόδου των κατατρεγμένων Τρώων προς τη γη των Ετρούσκων στην κοιλάδα του Λατίου στη σκιά των Απεννίνων.
Ζούμε όπως τότε το «τέλος της Ιστορίας» γνωρίζοντας ότι η Ιστορία δεν τελειώνει ποτέ αλλά ολοκληρώνονται με βασανιστικό τρόπο οι κύκλοι της. Πιθανόν να χρειάζεται ένα νέο ταξίδι στη Δύση για να πενθήσουμε συλλογικά τους νέους νεκρούς μας έτσι ώστε να εξευμενίσουμε τη Νέμεση για να πάρουμε άλλο ένα τράτο, δανεικό χρόνο, προκειμένου να αρχίσουμε έναν νέο γύρο, που θα είναι εξίσου συναρπαστικός και βασανιστικός συνάμα.
17°
