Η χορογράφος και ερευνήτρια Μυρτώ Κατσίκη μιλά για τη σκέψη και τη μέθοδο της Ντέμπορα Χέι, με αφορμή το αφιέρωμα του Φεστιβάλ Αθηνών Επιδαύρου
Πώς μπορεί μια χορογραφία να μην είναι απλώς μια σειρά κινήσεων αλλά ένας τρόπος να αλλάξουμε τον τρόπο που υπάρχουμε μέσα στο σώμα μας και τον τρόπο που αυτό κινείται; Πώς μπορεί η γλώσσα να γίνει κίνηση; Και πώς μπορεί ένας χορευτής να βρίσκεται στη σκηνή χωρίς να «εκτελεί» απλώς μια χορογραφία αλλά να βρίσκεται σε μια διαρκή κατάσταση ανακάλυψης;
Σε αυτά τα ερωτήματα επιστρέφει εδώ και περισσότερες από πέντε δεκαετίες η Ντέμπορα Χέι, μία από τις πιο επιδραστικές μορφές της αμερικανικής πρωτοπορίας.
Μέλος της ιστορικής κοινότητας του Judson Dance Theater, της ομάδας που τη δεκαετία του 1960 στη Νέα Υόρκη αμφισβήτησε τις παραδοσιακές αντιλήψεις για τον σύγχρονο χορό, η Ντέμπορα Χέι δεν ενδιαφέρθηκε ποτέ να δημιουργήσει απλώς νέες κινητικές φόρμες. Το ενδιαφέρον της ήταν βαθύτερο: πώς μπορεί το σώμα να παραμένει ζωντανό, ανοιχτό και διαθέσιμο στην στιγμή;
«Η ιδέα ήταν ακριβώς αυτή: να μην παρουσιαστούν μόνο δύο έργα της στη σκηνή αλλά να δημιουργηθεί ένας διευρυμένος χώρος γνωριμίας με τη δουλειά της Ντέμπορα Χέι. Να δούμε όχι μόνο τη σκηνική της δουλειά, αλλά και τον τρόπο σκέψης που βρίσκεται πίσω από αυτή».
Από την ίδια παρτιτούρα, δύο διαφορετικά έργα
Στον πυρήνα του αφιερώματος βρίσκονται δύο έργα που αποκαλύπτουν μια από τις πιο σημαντικές ιδέες της Ντέμπορα Χέι: ότι μια χορογραφία μπορεί να είναι ταυτόχρονα συγκεκριμένη και ανοιχτή.
«Το No Time to Fly είναι το σόλο της Ντέμπορα Χέι, το οποίο ερμηνεύει η ίδια. Το As Holy Sites Go προέρχεται από την ίδια ακριβώς παρτιτούρα. Είναι ένα διαφορετικό έργο, ένα ντουέτο, αλλά έχει την ίδια αρχική πηγή».
Αυτό το στοιχείο είναι καθοριστικό για να κατανοήσει κανείς τη μέθοδό της.
«Οι παρτιτούρες της δεν συνίστανται σε οδηγίες για να αναπαραχθούν συγκεκριμένες κινήσεις. Επιτρέπουν στους ερμηνευτές να αναμετρηθούν προσωπικά με το έργο και να το μετασχηματίσουν».
Η χορογραφία λοιπόν δεν είναι ένα σταθερό αντικείμενο. Είναι μια διαδικασία που κάθε φορά ανανεώνεται.
Η Μυρτώ Κατσίκη ασχολήθηκε με τη μετάφραση του τελευταίου βιβλίου της Ντέμπορα Χέι από το φθινόπωρο του 2025 μέχρι την άνοιξη του 2026. Η έκδοση του βιβλίου είναι μια συνεργασία του Φεστιβάλ Αθηνών με τις εκδόσεις Νεφέλη.
«Τόλμησα να κάνω αυτή τη μετάφραση γιατί είχα ήδη μια εμπειρία με τη γλώσσα της Ντέμπορα Χέι. Είχα ήδη συνεργαστεί στη γαλλική έκδοση ενός άλλου βιβλίου της και μέσα στη δική μου έρευνα με ενδιέφερε ιδιαίτερα η σχέση της με τη γλώσσα».
Αλλά στην ουσία, λέει η χορογράφος μιλάει για το πώς δουλεύει με τη γλώσσα ως χορογραφικό εργαλείο. «Στην έρευνά μου, όπως και στο διδακτορικό μου το σημείο που με ενδιαφέρει περισσότερο από τη δουλειά της Ντέμπορα Χέι είναι η σχέση της με τη γλώσσα. Για αρκετά χρόνια δουλεύω πάνω στο πώς λειτουργεί αυτή η γλώσσα την οποία χρησιμοποιεί για να χορογραφήσει. Και έτσι ένιωσα μια εμπιστοσύνη, όσο μπορώ να το πω αυτό, ότι θα μπορούσα να τολμήσω αυτό το εγχείρημα της μετάφρασης».
Δεν χορογραφεί κινήσεις, χορογραφεί τρόπους αντίληψης
Η πρωτοποριακή αντίληψη στη δουλειά της Ντέμπορα Χέι βρίσκεται στη σχέση της με τη γλώσσα.
«Η Ντέμπορα Χέι δεν χορογραφεί κίνηση. Γράφει κειμενικές παρτιτούρες και χορογραφεί μέσα από τη γλώσσα. Δίνει στους χορευτές προφορικές οδηγίες. Από τη δεκατία του 1970 και μετά δουλεύει με τη γλώσσα.
Γράφει παρτιτούρες κειμενικές. Η γλώσσα είναι σχεδόν το αποκλειστικό χορογραφικό της εργαλείο».
Οι πρόβες της δεν ξεκινούν με τη διδασκαλία βημάτων.
«Δεν υπάρχει αυτή η έννοια της σύνθεσης κινήσεων. Η σύνθεση προκύπτει σταδιακά μέσα από τις οδηγίες που δίνει στους χορευτές. Εκείνη δεν ενδιαφέρεται για το ποια θα είναι η κίνηση. Την ενδιαφέρει πώς θα εμπλακεί ο χορευτής με την κίνηση».
Αυτή η προσέγγιση αλλάζει ριζικά τον ρόλο του ερμηνευτή.
«Η χορογραφία της είναι στην ουσία οι ίδιοι οι χορευτές. Είναι ο τρόπος με τον οποίο εκείνοι θα επιλέξουν να χρησιμοποιήσουν τα εργαλεία που τους δίνει».
Το σώμα δεν είναι αυτό που ήδη γνωρίζει
Κεντρική έννοια στη δουλειά της Χέι είναι το «κυτταρικό σώμα» (cellular body).
«Το σώμα μας φέρει μια ιστορία. Υπάρχει το ανατομικό σώμα, το σώμα που έχει εκπαιδευτεί, που γνωρίζει συγκεκριμένες τεχνικές και αισθητικές. Το ερώτημα όμως για τη Ντέμπορα Χέι είναι πώς αυτό το σώμα μπορεί να μην περιοριστεί σε αυτά που ήδη γνωρίζει».
Το κυτταρικό σώμα λειτουργεί ως μια ποιητική αλλά και πρακτική μεταφορά.
Η Μυρτώ Κατσίκη εξηγεί: «Από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 η Χέι δουλεύει ενεργοποιώντας τη μεταφορά του κυτταρικού σώματος. Φαντάζεται την αναδιαμόρφωση του ανατομικού της σώματος σε ένα κυτταρικό σώμα και τοποθετεί την αντίληψή της στο επίπεδο του ανυπολόγιστου αριθμού κυττάρων που το αποτελούν, με την ιδέα ότι κάθε κύτταρο ταυτόχρονα διαθέτει τη δική του ενεργή αντίληψη.
Εξασκώντας την αντίληψή της σ’ αυτή τη διαχειριστικά αδύνατη κλίμακα, η οδηγία που δίνει στον εαυτό της είναι να παρατηρεί τον τρόπο με τον οποίο τα κύτταρά της ενημερώνουν το ανατομικό σώμα της».
Όμως, όπως εξηγεί η Κατσίκη, η ίδια η Ντέμπορα Χέι γνωρίζει ότι πρόκειται για ένα παράδοξο.
«Είναι αδύνατο να εφιστήσεις πραγματικά την προσοχή σου σε δισεκατομμύρια κύτταρα ταυτόχρονα. Αλλά ακριβώς αυτή η αδυναμία είναι το καίριο σημείο. Είναι ένα τέχνασμα που σε βγάζει από τις αυτόματες συμπεριφορές σου».
«Στη δουλειά της υπάρχει πολύ χιούμορ. Αντιμετωπίζει το σώμα σαν κάτι που πρέπει συνεχώς να διερευνάται».
Η πρώτη συνάντηση με τη Ντέμπορα Χέι και η πρόβα
Η σχέση της Μυρτώς Κατσίκη με το έργο της Ντέμπορα Χέι ξεκίνησε πριν από περίπου δέκα χρόνια.
«Όταν είδα για πρώτη φορά τη δουλειά της, αυτό που με ενδιέφερε δεν ήταν τόσο η χορογραφία ως σύνθεση. Ήταν η ποιότητα της παρουσίας των χορευτών».
«Οι χορευτές προσπαθούν να ενσωματώσουν τις προφορικές οδηγίες, να τις βάλουν στο σώμα τους για να αρχίσουν να κινούνται».
Αυτό που την εντυπωσίασε ήταν ότι οι χορευτές δεν έμοιαζαν να εκτελούν κάτι ήδη γνωστό.
«Ένιωθα ότι ήταν απελευθερωμένοι από το βάρος της χορογραφικής σύνθεσης. Δεν υπήρχε η αίσθηση “πρέπει να εκτελέσω τη χορογραφία”. Υπήρχε μια διαρκής επανεπινόηση και επικαιροποίηση αυτού που συνέβαινε στη σκηνή».
«Και εμείς ως θεατές έχουμε συνήθειες στο βλέμμα. Έχουμε φίλτρα. Η δουλειά της μου προσφέρει τη δυνατότητα για λίγο να μη βλέπω μόνο με αυτά που ήδη γνωρίζω».
Δίνει εργαλεία, όχι απαντήσεις
Η Ντέμπορα Χέι είναι σήμερα 85 ετών και συνεχίζει να δημιουργεί και να διδάσκει. Για την Μυρτώ Κατσίκη, αυτή η τόσο σταθερή διαδρομή στο χρόνο είναι ένα από τα στοιχεία που την κάνουν μοναδική.
«Υπάρχει μια συμπυκνωμένη γνώση και εμπειρία. Έχει μια τρομακτική διαύγεια».
«Είναι σαν να σου δείχνει δρόμους συντομότερους προς την κατανόηση. Ο χορευτής μπορεί να κερδίσει χρόνο στην εξάσκηση και στην πρόβα, για να καταλάβει τι συμβαίνει με το σώμα και την αντίληψη.
Αυτό που την ενδιαφέρει είναι πώς οι χορευτές θα επιλέξουν να χρησιμοποιήσουν τα εργαλεία που προτείνει για να κατανοήσουν τη σχέση τους με την εμπειρία της αναπαράστασης. Δεν την ενδιαφέρει απλά να εκτελέσουν τη δική της χορογραφία. Αυτό είναι πολύ σημαντικό στην περίπτωσή της».
Αυτό είναι πολύ σημαντικό στην περίπτωσή της».
Θεωρώ ότι υπάρχει και μια διάσταση ηθική και πολιτική σε αυτό το σημείο, όχι μόνο αισθητική. Αυτός είναι επίσης ένας λόγος που με ενδιαφέρει ιδιαίτερα. Υπάρχει μια διάσταση κριτική, ηθική και πολιτική πέρα από την αισθητική.
Γιατί όλη η διαδικασία, ο τρόπος που συνεργάζεται με τους χορευτές είναι πώς να σου προσφέρει εργαλεία για να κατανοήσεις εσύ πώς θέλεις να βιώσεις αυτή τη σχέση που είναι η εμπειρία της αναπαράστασης».
Όπως άλλωστε λέει συχνά η Ντέμπορα Χέι «Performance is practicing relationship».
Όσο για την ίδια τη Μυρτώ Κατσίκη «ο χρόνος της παράστασης είναι μια ευκαιρία που μπορούμε να έχουμε και από τις δύο πλευρές, είτε ως θεατές είτε ως χορευτές και χορεύτρις για να μας συμβεί ενδεχομένως κάτι άλλο από αυτό που γνωρίζουμε ήδη για τον εαυτό μας.
Αυτό είναι ίσως το πιο εντυπωσιακό και στη μακρά δημιουργική πορεία της Ντέμπορα Χέι. Δεν προσπαθεί να μας μάθει πώς πρέπει να κινούμαστε, αλλά μας καλεί να ανακαλύψουμε ξανά πώς μπορούμε να υπάρχουμε.
INFO
«Σηµείο Deborah Hay: No Time To Fly – As Holy Sites Go»,
** Η Μυρτώ Κατσίκη είναι ερευνήτρια του χορού και χορεύτρια. Ζει και εργάζεται στη Γαλλία.
Διδάσκει στο Τμήμα Χορού του Πανεπιστημίου Paris 8 και στο Conservatoire National Supérieur de Musique et de Danse de Paris, όπου είναι υπεύθυνη έρευνας στον μεταπτυχιακό κύκλο σπουδών για χορευτές. Από το 2013 μέχρι το 2025 συνεργάστηκε με το μεταπτυχιακό πρόγραμμα χορογραφίας exerce του ICI-Centre Chorégraphique National του Montpellier διδάσκοντας και συμμετέχοντας στον σχεδιασμό του εκπαιδευτικού προγράμματος.
Η φετινή παράσταση της Ανώτερης Επαγγελματικής Σχολής Χορού της Εθνικής Λυρικής Σκηνής παρουσιάζεται στις 13 και 14 Ιουνίου στην Αίθουσα Σταύρος Νιάρχος του ΚΠΙΣΝ.
Η καλλιτεχνική διευθύντρια του θεσμού Τζένη Αργυρίου παρουσίασε τις δράσεις και τις συνέργειες για το 2026, που είναι αφιερωμένο στη μαγεία της τέχνης του χορού
17°
