Μαρκέλλα Μανωλιάδη: «Στον χορό τη μαγεία τη δημιουργείς εσύ, αλλά και προϋπάρχει»

Δίνουμε ραντεβού στη σχολή της Μαρκέλλας Μανωλιάδη. Δεν το κάνει συχνά, μου λέει σχεδόν από την αρχή. Δεν της αρέσει να δίνει συνεντεύξεις, να «φλυαρεί για τον εαυτό της». Παρ’ όλα αυτά, κάθεται απέναντί μου και μιλάει μ' έναν τρόπο καθαρό και γειωμένο.

Τυχαίνει την ίδια μέρα να έχει πληροφορηθεί τον θάνατο της πρώτης της καθηγήτριας μπαλέτου. Το αναφέρει σαν πληροφορία που ακόμα δεν έχει προλάβει να πάρει σχήμα. Kάποια πράγματα χρειάζονται χρόνο και απόσταση για να τα επεξεργαστείς. Χρόνια μετά, λέει, κατάλαβε πόσα της είχε δώσει εκείνη η δασκάλα. Ακόμα κι όταν της είχε πει ότι «δεν κάνει για μπαλέτο», είχε προσθέσει κάτι που της έμεινε: Ότι θα ήταν μια πολύ καλή δασκάλα χορού. Το κράτησε και το έκανε πράξη.

Η Μαρκέλλα Μανωλιάδη, απόφοιτος της ΚΣΟΤ, είναι από το 2008 δασκάλα χορού, με θητεία ως βοηθός χορογράφου σε μεγάλες παραγωγές, δίπλα, μεταξύ άλλων, στον Κωνσταντίνο Ρήγο και τον Αντώνη Φωνιαδάκη. Όλη τη καλλιτεχνική της διαδρομή την κουβαλάει ήσυχα, σαν κάτι που απλά έχει γίνει με συνέπεια, σεβασμό και μια αγάπη που δεν διαφημίζεται. Κι έτσι, αντί να σταθούμε στο βιογραφικό, η κουβέντα γλιστράει στο γιατί: γιατί επέλεξε τόσο συνειδητά τον ρόλο του βοηθού χορογράφου, πώς αποτιμά όλα αυτά τα χρόνια, τι παίρνει για κείνην όταν κάνει τέχνη. Μου μιλάει για τον χορό πολλές φορές σκληρά, αλλά, όπως επιμένει, με έναν «γλυκό πόνο» που σε κρατάει μέσα. Και το λέει χωρίς ρομαντισμό: «δεν γίνεται μόνο με το φαντασιακό, το “θέλω, να κάνω τέχνη” από μόνο του δεν αρκεί».

Ο «Διάδρομος», το νέο έργο της Μαρκέλλας Μανωλιάδη, σε σύλληψη της ψυχιάτρου Ευτυχίας Γιομελά, έχει ήδη βρει τον ρυθμό του στον χώρο ΦΙΑΤ. Με τον Πιερ Μαζεντί, τη Μαρκέλλα Μανωλιάδη, τη Μάρω Σταυρινού, τον Γιάννη Τσιγκρήκαι την ίδια την Ευτυχία Γιομελά επί σκηνής να δίνουν τον παλμό σε ένα ιδιαίτερο κείμενο του Γιώργου Χειμωνά, ο «Διάδρομος» έχει ήδη λάβει την αποδοχή του κοινού και ετοιμάζεται για ακόμα 3 μοναδικές παραστάσεις.

Σκοπός του δεν είναι να σε «κατατοπίσει». Είναι να σε ταράξει χαμηλόφωνα. Να σε γυρίσει πίσω στις πρώτες μητρικές αγκαλιές, όχι σαν ανάμνηση, αλλά σαν αποτύπωμα. Σ’ εκείνες τις πρώτες επαφές που σε διαμορφώνουν πριν καν αποκτήσεις λέξεις γι’ αυτό που σου συμβαίνει. Τι μας λείπει χωρίς να το ξέρουμε; Τι μας έμαθε το σώμα πολύ πριν προλάβει να το καταλάβει το μυαλό;

Η Μαρκέλλα Μανωλιάδη μιλάει για τον χορό, τη ζωή της και την παράσταση «Διάδρομος» στον χώρο ΦΙΑΤ

―Τι ήταν αυτό που σας ώθησε αρχικά στον χορό;

Πολύ νωρίς ξεκίνησε το μικρόβιο μέσα μου. Η μητέρα μου με έστειλε μπαλέτο γιατί ήμουν ένα παχύσαρκο και υπερκινητικό παιδί οπότε ήθελε κάπου να εκτονώνομαι. Δεν ήταν δική μου ανάγκη να γίνω χορεύτρια. Αλλά μαγεύτηκα. Μπήκα στην αίθουσα, είδα τις φωτογραφίες με τους χορευτές, τον Μπαρίζνικοφ, τη Σιλβί Γκιγιέμ και είπα “τι κόσμος είναι αυτός;”. Από μικρή στεκόμουν σε ό,τι μου φαινόταν περίεργο και το επεξεργαζόμουν. Ποτέ δεν λειτούργησα πολύ “κανονικά”.

―Σε ποια ηλικία είπατε “εγώ αυτό θέλω να κάνω στη ζωή μου”;

Δεν ήθελα να γίνω χορεύτρια, ήθελα να γίνω δασκάλα. Ακόμα και στην Κρατική, οτιδήποτε έκανα είχε αυτόν τον γνώμονα: να μάθω release, αυτοσχεδιασμό για να τα μεταλαμπαδεύσω… Μετά άρχισαν οι προτάσεις και “αναγκάστηκα” με έναν τρόπο να γίνω χορεύτρια, αλλά ποτέ δεν έχασα μάθημα για παράσταση. Πάντα η προτεραιότητά μου ήταν να πάω να διδάξω.
Η διαδρομή της, όπως την περιγράφει, δεν στηρίζεται σε αφηγήσεις «θυσίας» ή «ταλαιπωρίας». «Δεν ήταν αντίξοη ή δύσκολη πορεία, δεν έχω υποφέρει», μου λέει. Και εξηγεί ότι το βασικό της κριτήριο ήταν ανθρώπινο: πρώτα η σχέση, μετά η τέχνη. Αν δεν περνούσε καλά ή αν δεν της ήταν ανάγκη, δεν το έκανε. Χρειάζεται χρόνο, λέει, να επεξεργαστεί τα πράγματα. Ως παράδειγμα αναφέρει τον «Διάδρομο» που τον δουλεύει δυόμισι χρόνια.

Την ρωτάω για τον ρόλο του βοηθού χορογράφου. «Πολύ συνειδητή επιλογή», απαντά γελώντας. «Με ενδιαφέρει η εκπαίδευση, η φροντίδα για τους χορευτές. Είμαι η “μανούλα”». Δεν ήθελα να βλέπω έτοιμους χορευτές, ήθελα να τους διαμορφώνω, να βγαίνει η προσωπικότητά τους, όχι να κάνω “Mαρκέλλες”».

Η «μαγεία» δεν είναι χειροκρότημα

Η κουβέντα μας πάει στη ματαιοδοξία και στην αποδοχή, έννοιες που κυριαρχούν στο χώρο της τέχνης. «Δεν ξέρω, ίσως τη ματαιοδοξία την τρέφουμε εμείς, όχι ο χορός», λέει. Μου εξηγεί πως αν έχεις ταλέντο και έχεις δουλέψει, δεν υπάρχει ανάγκη για «χρησιμοθηρικές σχέσεις» . «Αυτά αρχίζουν όταν νιώθεις ότι αυτό που κάνεις δεν επαρκεί. Ένας ταλαντούχος άνθρωπος που έχει αποτέλεσμα, έχει αποδεχτεί ότι αυτό που κάνει είναι μια βαθιά του ανάγκη. Η τέχνη δεν γίνεται για να λάβεις χειροκρότημα, αλλά για να δώσεις, να ενεργοποιήσεις τον άλλο. Τη μαγεία τη δημιουργείς εσύ, αλλά και προϋπάρχει· το θέμα είναι να μπορείς να τη δεις. Δεν είναι όμως πάντα αυτός ο σκοπός της τέχνης. Για μένα δεν υπάρχει επιτυχία ή αποτυχία, αλλά πώς εκπαιδεύουμε το βλέμμα μας να διαβάζει τα πράγματα. Πρέπει να είσαι πάρα πολύ καλός και να δουλεύεις διπλάσια για να αντέξεις σε αυτόν τον χώρο και να παίρνεις την αμοιβή σου».

Τη ρωτάω τι σημαίνει για εκείνη «πάρα πολύ καλός». Απαντά με εικόνες: Να πας κάπου και να έχεις αποτέλεσμα, να σταθείς σε μια οντισιόν και ακόμα κι αν δεν σε πάρουν, να νιώσεις ότι σε είδαν. «Η υπέρβαση δεν είναι εύκολη ούτε απλή, είναι καθημερινή. Κάθε μέρα να αλλάζεις κάτι, στον τρόπο που κινείσαι, που χορεύεις, που βλέπεις. Να πάρεις κάτι απλό, μια καρέκλα, και να του δώσεις άλλη αξία. Εκεί βρίσκεται όλο».

Ακούγοντας την να μιλάει με τέτοια αφοσίωση και ζωντάνια για το χορό, απορώ δεν κουράζεται ποτέ; «Είμαι ευτυχισμένος άνθρωπος. Ακόμα και σε ένα επάγγελμα που από τη φύση του είναι σκληρό, επιλέγω να βλέπω τον «γλυκό πόνο». Να κάνεις πέντε πιρουέτες, να πονάς και να λες “τις έκανα”. Να κάνεις ένα grand jeté και να πεις “μείνε λίγο ακόμα στον αέρα”, και να το νιώσεις. Εκεί είναι η μαγεία».

― Μπορεί η Ελλάδα τελικά να στηρίξει τους χορευτές της;

Δεν θεωρώ ότι η χώρα υστερεί. Θεσμούς έχουμε. Το θέμα είναι τι κάνεις εσύ μετά. Δεν πίστεψα ποτέ ότι σε τρία χρόνια στην Κρατική “γίνεσαι” χορευτής ή δάσκαλος. Σε κάνει η εμπειρία και η τριβή, και το πώς θα το εξελίξεις. Το πτυχίο, ειλικρινά, δεν με απασχόλησε ποτέ. Δεν ξέρω καν πού είναι μέσα στο σπίτι μου. Το ότι θεσμικά έχουμε μία Λυρική, ένα κονδύλι για τις ομάδες και δύο κρατικά σχολεία… για μένα, για όσους πραγματικά μπορούν να το κάνουν, είναι αρκετό. Είναι μια αλήθεια που πονάει, αλλά αν ήταν περισσότεροι αυτοί που μπορούν, θα είχαν δημιουργηθεί και περισσότερα».

― Τι συμβουλεύετε τους μαθητές σας;

«Δεν συμβουλεύω, το αποφεύγω. Αν είσαι χαμένος, δεν μπορώ να μπω εγώ εκεί. Μπορώ μόνο να σου υπενθυμίσω πράγματα: “κοίτα, υπάρχει κι αυτό, το έχεις ξεχάσει”. Δεν θέλω να εισβάλλω στην προσωπικότητα του άλλου. Είμαι εκεί για να σου πω άνοιξε τα αυτιά σου, γιατί τα έχεις κλείσει».

Θυμάται πως και η ίδια δεν άκουσε ποτέ όσους πήγαν να τη συμβουλεύσουν. «Οι περισσότεροι έπεσαν έξω. Μου έλεγαν ότι δεν μπορώ να δουλεύω, αλλά δεν στάθηκα εκεί. Είχα πείσμα και πίστη ότι “θα το κάνω”».

Η συμβουλή σε κλείνει. Ενώ χρειάζεσαι κάποιον να σου υπενθυμίζει και να σε κατευθύνει.

Πώς γεννήθηκε ο «Διάδρομος»

Η συζήτηση έρχεται στο έργο, στην διαδικασία με την οποία εργάστηκε και στη συνεργασία με την Ευτυχία Γιομελά. Η Ευτυχία κάνει χρόνια χορό μαζί της. Κάποια στιγμή, μου διηγείται, η Ευτυχία είχε την ανάγκη να δουλέψει ένα κείμενο του Γ. Χειμωνά, που για την ίδια είχε και προσωπική βαρύτητα, αφού υπήρξε και μέντοράς της ως ψυχίατρος. Άρχισε να το μαθαίνει, να το δουλεύει, να το αναλύουν, να αυτοσχεδιάζουν πάνω στο κείμενο και να το φαντάζονται ως κάτι που θα ήθελαν να «το χορέψει». Στην αρχή δεν το καταλάβαινε, είχε ανάγκη από ερμηνεία και ανάλυση. «Είδαμε πάρα πολλές ταινίες, πάρα πολλά έργα εικαστικών, ακούσαμε πάρα πολύ μουσική. Κινήσαμε το κείμενο με 500 χιλιάδες διαφορετικούς τρόπους και, κάνοντας μια τεράστια έρευνα 2 χρόνων, καταλήξαμε σε αυτή τη μορφή». Μέσα από τη δουλειά άρχισαν να ξεκαθαρίζουν και πρακτικά ερωτήματα: τι μορφή παίρνει η αφήγηση, πώς “εκτελείται”, τι ρόλο έχουν οι χορευτές. Είναι επεξήγηση; Αναπαράσταση; Υπογράμμιση; Σύμπραξη; Συνομιλία;

«Της είπα ότι δεν μπορεί να γίνει μονόλογος. Πρέπει να γίνει μια περφόρμανς με χορευτές και με σένα». Κάπως έτσι, σιγά σιγά, το τοπίο ξεκαθάρισε και το έργο πήρε τη μορφή που έχει τώρα. Η Ευτυχία ως αφηγήτρια που ταυτίζεται με το κείμενο και τέσσερις χορευτές που βοηθούν αυτός ο κόσμος να σχηματιστεί σε κάτι που είναι στη φαντασία της ή στο όνειρό της ή στον εφιάλτη της – ελεύθερο προς ερμηνεία για τον κάθε θεατή.

Την ρωτάω αν ήταν ψυχοφθόρο. Απαντάει, αβίαστα, αρνητικά.«Δεν ταυτιστήκαμε εμείς τόσο, όμως, μπήκαμε στον κόσμο της Ευτυχίας και κατανοήσαμε την ίδια καλύτερα. Και γι’ αυτό και “πέτυχε” αυτό το εγχείρημα, που δεν μπορείς να πεις ούτε ότι είναι θέατρο ούτε ότι είναι χορός, ούτε περφόρμανς, έχει μια δική του ταυτότητα μέσα από μια αφήγηση».
Προχωρώντας τη συζήτησή μας, έρχεται αναπόφευκτα στην επιφάνεια και το ζήτημα της μητρικής φιγούρας — αυτό το σκοτεινό ψυχικό αποτύπωμα που διαπερνά το έργο με έναν ιδιαίτερο τρόπο. Δεν διστάζει να μιλήσει ωμά: «Οι μαμάδες πολλές φορές δεν αφήνουν τα παιδιά να έχουν τη δική τους φωνή… τα “σκοτώνουν” πριν τον θάνατο».

— Θα το ξανακάνατε;

«Δεν είμαι τόσο της λογικής ότι τα πράγματα πρέπει σώνει και ντε να γίνονται παράσταση», λέει. «Όμως αυτό ήρθε πολύ οργανικά, χωρίς βία και χωρίς την αίσθηση μιας ανάθεσης ότι “πρέπει” να γίνει. Οπότε ναι, θα το ξανάκανα».

Κάπου εκεί τελειώνει και η συνάντηση μας, χωρίς να «κλείνει» με κάποιο συμπέρασμα. Ο «Διάδρομος» μένει τελικά όπως ακριβώς τον περιγράφει και η ίδια: ένα έργο που περνά μέσα από την αφήγηση, χτίζει εικόνες με σώματα και αποφεύγει να δηλώσει με σαφήνεια τι ακριβώς είναι.

Info: Θέατρο ΦΙΑΤ, Λεωφ. Ανδρέα Συγγρού 114 | Η είσοδος γι' αυτή την παράσταση γίνεται μόνο από Λεωφ. Ανδρέα Συγγρού 114