Ο Banksy χωρίς μάσκα: Τι σημαίνει η έρευνα του Reuters που γκρεμίζει την ανωνυμία του

Είναι γνώρισμα μεγαλοφυΐας η ικανότητα να κρύβεσαι σε κοινή θέα, κάτι που κανείς δεν έχει εξασκήσει με περισσότερη μαεστρία από τον Banksy, τον διαβόητο μπριστολιανό προβοκάτορα της street art που μετατρέπει τοίχους, γέφυρες και σαθρές προσόψεις σε στένσιλ αισθητικής και πολιτικής δήλωσης.

Για περισσότερες από τρεις δεκαετίες, ο Banksy διεξάγει ένα αστικό αντάρτικο, αφήνοντας εκατομμύρια ακολούθους να αναρωτιούνται ποιος κρατά τα στένσιλ. Τώρα, η δημοσιογραφική έρευνα ισχυρίζεται ότι η απάντηση δεν βρίσκεται σε κάποια θεωρία συνωμοσίας, αλλά σε μια σειρά από αδιάψευστα έγγραφα και μαρτυρίες που διατρέχουν τρεις ηπείρους.

Η μυσταγωγία δεν είναι απλώς ένα καλλιτεχνικό καπρίτσιο του Banksy. Είναι η πανοπλία του. Όπως έχει πει και ο ίδιος, «κανείς δεν έδινε σημασία σε όσα έλεγα, μέχρι που έπαψαν να γνωρίζουν ποιος είμαι». Όμως η πρόσφατη έρευνα του Reuters έρχεται να ταράξει τα νερά, υποστηρίζοντας ότι η μάσκα του έχει πλέον ρωγμές που δεν κλείνουν με σπρέι.

Αυτή είναι η ιστορία της τέχνης, της εμπορικότητας και της παράδοξης φύσης του Banksy, αναμφισβήτητα του πιο διάσημου ανώνυμου ανθρώπου στον κόσμο. Ο ίδιος δημιούργησε αυτό το μυστήριο. Τώρα, για πρώτη φορά με αδιάσειστα αποδεικτικά στοιχεία, το Reuters το αποδομεί.

Το χρονικό της καταδίωξης: Από την Ουκρανία στο Μανχάταν

Τα αινίγματα ξεκινούν σε ένα βομβαρδισμένο χωριό έξω από το Κίεβο. Στα τέλη του 2022, ένα ασθενοφόρο σταμάτησε μπροστά σε ένα ερείπιο στο Χορένκα, λίγα χιλιόμετρα από τη Μπούτσα, εκεί όπου ρωσικές δυνάμεις είχαν αφήσει πίσω τους εκατοντάδες νεκρούς αμάχους επτά μήνες νωρίτερα.

Από το ασθενοφόρο κατέβηκαν τρία άτομα: δύο με μάσκες και ένας αναγνωρίσιμος – ο Γκάιλς Ντάλεϊ, φωτορεπόρτερ και ιδρυτής του Legacy of War Foundation, που έχασε ένα χέρι και τα δύο του πόδια σε ατύχημα στο Αφγανιστάν και τώρα κινείται με προσθετικά άκρα. Οι δύο μασκοφόροι κρέμασαν στένσιλ από χαρτόνι στον σκελετό ενός διαμερίσματος χωρίς τοίχους και άρχισαν να ψεκάζουν. Σε λίγα λεπτά ξεπρόβαλε μια εικόνα αλλόκοτη και συνάμα σπαρακτική: ένας γενειοφόρος άντρας να τρίβει την πλάτη του σε μπανιέρα, μέσα στα ερείπια. Το αισθητικό αποτύπωμα του έργου ήταν αλάνθαστο. Ο Banksy είχε χτυπήσει ξανά.

Το Reuters άρχισε να συνδέει τα κομμάτια. Ποιος συνόδευε τον Ντάλεϊ; Η έρευνα αποκάλυψε ότι ο φωτορεπόρτερ και ο Ρόμπερτ Ντελ Νάγια, (ο 3D των Massive Attack) πέρασαν τα σύνορα Πολωνίας-Ουκρανίας στις 28 Οκτωβρίου 2022. Λίγο μετά, οι τοιχογραφίες του Banksy άρχισαν να ξεφυτρώνουν στην περιοχή.

Όταν οι δημοσιογράφοι έδειξαν φωτογραφίες πιθανών εμπλεκόμενων σε κατοίκους του Χορένκα, η Τετιάνα Ρεζνιτσένκο, που είχε φτιάξει καφέ στους καλλιτέχνες, αναγνώρισε το πρόσωπο του Ντελ Νάγια, παρά την επίσημη σιωπή που ακολούθησε.

Η «ομολογία» του 2000 και τα ευρήματα στα αρχεία της Νέας Υόρκης

Αρκετές πηγές και ντοκουμέντα οδήγησαν τους δημοσιογράφους του Reuters να εντοπίσουν ότι ο άνδρας πίσω από τον Banksy δεν είναι άλλος από τον Ρόμπιν Γκάνινγκχαμ, γεννημένο στο Μπρίστολ το 1973 και απόφοιτο του Bristol Cathedral School. Η ταυτοποίησή του δεν στηρίζεται μόνο σε φήμες ή εμμέσους υπαινιγμούς – υπάρχει ένα έγγραφο που αίρει κάθε αμφιβολία: μια χειρόγραφη ομολογία σε αστυνομικά αρχεία της Νέας Υόρκης από τον Σεπτέμβριο του 2000.

Εκείνη τη νύχτα, στις 4:20 π.μ., αστυνομικοί εντόπισαν έναν άντρα να βανδαλίζει μια διαφημιστική πινακίδα στην οροφή του κτιρίου 675 της οδού Χάντσον στο Μανχάταν. Στόχος ήταν μια αφίσα του οίκου μόδας Marc Jacobs. Ο δράστης, στo πνεύμα μιας καυστικής παραπομπής στην ταινία «Τα σαγόνια του καρχαρία» του Σπίλμπεργκ που τον είχε εμπνεύσει να ξεκινήσει το γκράφιτι, αποδομούσε το πρόσωπο του μοντέλου όταν τον συνέλαβαν. Για κακή του τύχη, ή ίσως γιατί δεν είχε προλάβει να συνειδητοποιήσει πόσο μεγάλη θα γινόταν η φήμη του, υπέγραψε ο ίδιος: «Ρόμπιν Γκάνινγχαμ». Τα αρχεία ανακαλύφθηκαν 24 χρόνια αργότερα από το Reuters και αποτελούν την αδιάσειστη απόδειξη που επικαλείται η έρευνα.

Η επιβεβαίωση ήρθε και από άλλη κατεύθυνση. Η φωτογράφος Έμμα Χόουτον, που υποστηρίζει ότι γνώρισε τον καλλιτέχνη και είχε μαζί του σχέση τεσσάρων χρόνων στη δεκαετία του '90, αποκάλυψε ότι στην αλληλογραφία τους το όνομα εξελισσόταν: από το όνομα στο ληξιαρχείο στο «Mr. Banks» και τελικά στο «Banksy». Κάρτες αυτής της περιόδου, ζωγραφισμένες και υπογεγραμμένες από τον ίδιο, πωλήθηκαν σε δημοπρασία το 2024 αντί 56.000 λιρών.

Η εξαφάνιση και το νέο όνομα

Φλασμπάκ: Μετά από παλαιότερο άρθρο της Mail on Sunday το 2008, που τον «αποκάλυψε» ως Γκάνινγκχαμ, το ίχνος του εξαφανίστηκε. Κανένα φορολογικό αρχείο, καμία εγγραφή ιδιοκτησίας, ούτε η παραμικρή καταχώρηση στα δημόσια μητρώα. Ο πρώην μάνατζέρ του, Στιβ Λαζαρίδης, δεν αφήνει πολλά περιθώρια παρερμηνείας: «Δεν υπάρχει Ρόμπιν Γκάνινγκχαμ. Το όνομα αυτό το σκότωσα εγώ χρόνια πριν». Λίγο πριν χωρίσουν οι δρόμοι τους το 2008, ο Λαζαρίδης φρόντισε να αλλάξει νομικά το όνομα του πελάτη του. «Δεν θυμάμαι τίνος ήταν η ιδέα, αλλά ξέρω ότι εγώ τα έστησα όλα», είπε. Αρνήθηκε να αποκαλύψει το νέο όνομα. «Δίνεις τον λόγο σου και τον κρατάς».

Το Reuters κατάφερε να εντοπίσει ποιο είναι αυτό το νέο όνομα, διασταυρώνοντας εταιρικά αρχεία, κτηματολογικές εγγραφές και άλλα δημόσια έγγραφα. Το νέο νομικό όνομα του Banksy είναι Ντέιβιντ Τζόουνς, ένα από τα πιο συνηθισμένα ονόματα στη Βρετανία. Στο Ηνωμένο Βασίλειο υπάρχουν περίπου 6.000 άνδρες με αυτό το όνομα. Δεν είναι τυχαίο: είναι ανθρώπινο καμουφλάζ, απόλυτη ανωνυμία μέσα στην ορατότητα. Είναι επίσης το πραγματικό όνομα του Ντέιβιντ Μπόουι, μια αναφορά την οποία ο Banksy, ένας ιδιοφυής χρήστης των συμβολισμών, οπωσδήποτε δεν αγνοεί.

Η σύνδεση με τον Ρόμπερτ Ντελ Νάγια

Τι πραγματικά συμβαίνει τότε με τον Ρόμπερτ Ντελ Νάγια, τον συνιδρυτή των Massive Attack που από το 2016 και μετά αναφερόταν συστηματικά ως «πιθανός Banksy»; Η απάντηση του Reuters είναι αποκαλυπτική. Ο Ντελ Νάγια δεν είναι ο Banksy, αλλά είναι κάτι εξίσου ενδιαφέρον: ο μυστικός του εταίρος.

Μπροστά στα μάτια των ντόπιων στο Χορένκα, ήταν εκείνος ο δεύτερος ζωγράφος που δούλευε δίπλα στον Γκάνινγκχαμ-Τζόουνς. Πηγές που γνωρίζουν τις ουκρανικές διαδικασίες ελέγχου συνόρων επιβεβαίωσαν ότι ένας «Ντέιβιντ Τζόουνς» με ημερομηνία γέννησης που ταιριάζει με εκείνη του Γκάνινγκχαμ εισήλθε στην Ουκρανία την ίδια μέρα με τον Ντελ Νάγια, στις 28 Οκτωβρίου 2022, και αποχώρησε μαζί του στις 2 Νοεμβρίου.

Η σύνδεση 3D - Banksy δεν είναι καινούργια. Ο ίδιος ο καλλιτέχνης έχει δηλώσει ότι αντέγραψε τον Ντελ Νάγια: «Αντέγραψα τον 3D των Massive Attack. Μπορεί πραγματικά να ζωγραφίσει». Ο Ντελ Νάγια ήταν πρωτοπόρος του στένσιλ γκράφιτι στη Βρετανία, ακριβώς το μέσο που έκανε διάσημο τον Banksy. Και στους ίδιους δρόμους του Μπρίστολ έμαθαν αμφότεροι να ατενίζουν τον κόσμο ως καμβά.

Δημόσια τέχνη, μυστική ταυτότητα και το εμπορικό παράδοξο της ανωνυμίας

Στο σημείο αυτό έχει νόημα ένας διαφορετικός προβληματισμός γύρω από τη σημασία της πρόσφατης αποκάλυψης. Το ερώτημα δεν είναι μόνο «ποιος είναι ο Banksy», αλλά το τι σημαίνει η επιμονή του στην ανωνυμία σε έναν κόσμο απόλυτης διαφάνειας, ιδιαίτερα καθώς υπάρχει μια λεπτή ειρωνεία στον τρόπο που το βρετανικό κατεστημένο αντιμετωπίζει τον καλλιτέχνη. Από τη μία πλευρά, οι αρχές τον καταδιώκουν τυπικά. Από την άλλη, ο Banksy είναι πλέον «εθνικός θησαυρός» στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Ο Banksy έχει χτίσει μια αυτοκρατορία που αξίζει πολλά εκατομμύρια, παραμένοντας εσκεμμένα εκτός των κλασικών διαύλων της αγοράς τέχνης. Σύμφωνα με στοιχεία της ArtTactic, οι δευτερογενείς πωλήσεις έργων του από το 2015 ανέρχονται σε 248,8 εκατομμύρια δολάρια. Η εταιρεία του Banksy από το 2008 είναι η Pest Control Office, η οποία πιστοποιεί την αυθεντικότητα και ελέγχει ποιος αποκτά πρώτος νέα έργα. Το 2024 εμφάνιζε συνολικά καθαρά στοιχεία ενεργητικού 5,7 εκατομμυρίων λιρών.

Και ένα ενδιαφέρον παράδοξο: Ενώ κάνει τέχνη για «όλους», πουλάει μόνο σε εκλεκτούς. Τον Φεβρουάριο του 2024, σε ένα μυστικό υπόγειο στο Σόρεντιτς του Λονδίνου, παρουσίασε νέα έργα σε μια κλειστή ομάδα συλλεκτών προσκεκλημένων από την Pest Control. Τα έργα πωλήθηκαν με τριετή συμφωνία απαγόρευσης μεταπώλησης και ρήτρες εμπιστευτικότητας. Μια Παναγία με Βρέφος σε σκουριασμένο μέταλλο πωλήθηκε αντί 500.000 λιρών.

Το νομικό τοπίο είναι εξίσου ιδιαίτερο. Ο βρετανικός νόμος απαγορεύει το γκράφιτι. Αλλά όταν ο Banksy ζωγράφισε τον Σεπτέμβριο του 2024 στον εξωτερικό τοίχο του Βασιλικού Δικαστηρίου του Λονδίνου ένα έργο που απεικόνιζε δικαστή με σφυρί να χτυπά άοπλο διαδηλωτή, η αντίδραση ήταν ιδιαζόντως ψύχραιμη. Η αστυνομία «ερεύνησε» και το υπουργείο Δικαιοσύνης δαπάνησε 23.690 λίρες για να το αφαιρέσει. Κανείς δεν συνελήφθη.

Άλλοι ομότεχνοί του παρατηρούν εδώ και χρόνια ότι ισχύουν δύο μέτρα και δύο σταθμά και πως ο Banksy απολαμβάνει μια ιδιότυπη ασυλία. Όταν ένας άγνωστος street artist γράφει σε έναν τοίχο, θεωρείται βανδαλισμός. Όταν ο Banksy κάνει το ίδιο, ο ιδιοκτήτης του κτιρίου δεν καλεί την αστυνομία, αλλά τον οίκο Sotheby’s.

Η ηθική της ανωνυμίας και η λογοδοσία

Η ανωνυμία του Banksy ξεκίνησε ως πρακτική ανάγκη, ως ένας τρόπος να ξεφεύγει από την αστυνομία που εφάρμοζε σκληρές πολιτικές κατά του γκράφιτι στο Μπρίστολ. Στη συνέχεια, το καμουφλάζ έγινε καλλιτεχνική δήλωση. Και ίσως στην πορεία κατέληξε να είναι εμπορική στρατηγική υψηλότατου επιπέδου. Ο ίδιος ο Λαζαρίδης εξομολογείται ότι στο τέλος της συνεργασίας τους αφιέρωνε το μισό του χρόνο στη «διαχείριση του μυστηρίου». «Νομίζω ότι ξεκίνησε ως ένα καλό αστείο, και μετά – για να πω την αλήθεια – έγινε ασθένεια», παραδέχεται.

Η ανωνυμία έχει και οικονομική αξία. Το 2024, ο Λαζαρίδης δημοπράτησε 15 κινητά μιας χρήσης που χρησιμοποιούσε «για να επικοινωνεί με τον Banksy». Η συλλογή τηλεφώνων πωλήθηκε αντί 15.875 δολαρίων.

Επιπλέον, ο Banksy, που ξεκίνησε ως η φωνή των περιθωριοποιημένων, έχει γίνει πλέον μέρος του μηχανισμού που παράγει πλούτο. Οι τοιχογραφίες του λειτουργούν ως παρεμβάσεις που κρατούν ψηλά την εμπιστοσύνη των συλλεκτών. Κάθε νέα δουλειά του, πέρα από το πολιτικό μήνυμα, είναι και μια ένεση αξίας στο παγκόσμιο χρηματιστήριο της τέχνης. Ένα έργο του πωλήθηκε πρόσφατα για 4,2 εκατομμύρια λίρες. Η ανωνυμία του Banksy δεν είναι μόνο άμυνα: είναι και ένα πανίσχυρο περιουσιακό στοιχείο.

Ο δικηγόρος του καλλιτέχνη, Μαρκ Στίβενς, υποστηρίζει ότι η αποκάλυψη της ταυτότητάς του θα παραβίαζε την ιδιωτικότητά του και θα τον εξέθετε σε κίνδυνο. «Η ανώνυμη δράση υπηρετεί ζωτικά κοινωνικά συμφέροντα. Προστατεύει την ελευθερία της έκφρασης επιτρέποντας στους δημιουργούς να λένε την αλήθεια στην εξουσία χωρίς φόβο αντιποίνων», έγραψε στο Reuters.

Αλλά το Reuters αντιπαρέθεσε στη ρητορική του δικηγόρου κάτι άλλο: οι άνθρωποι και οι θεσμοί που διαμορφώνουν τον κοινωνικό και πολιτικό διάλογο πρέπει να υπόκεινται σε έλεγχο. Ο Banksy έχει πάψει προ πολλού να είναι ένας τυχαίος τύπος με σπρέι. Είναι ένας άνθρωπος που χρηματοδοτεί πλοία διάσωσης μεταναστών στη Μεσόγειο (το Louise Michel), που επηρεάζει τις τιμές των ακινήτων και που τοποθετείται για διεθνή ζητήματα όπως το Παλαιστινιακό. Η ανωνυμία του επιτρέπει να δρα χωρίς τη λογοδοσία που έχουν άλλοι δημόσιοι φορείς.

Ίσως ο μεγαλύτερος αντίκτυπος της εντυπωσιακής, οριακά ντετεκτιβίστικης έρευνας του Reuters, η οποία μέσα από την αχανή έκταση των 8.000 λέξεων συνδέει στοιχεία, γεφυρώνει κενά και φέρνει στο φως άγνωστες λεπτομέρειες, δεν είναι ότι ένα μέρος του «μύθου Banksy» κινδυνεύει να χαθεί ή ότι η πολιτισμική αξία του ίσως υποστεί κραδασμούς.

Ο Banksy ενορχηστρώνει επί τριάντα χρόνια ένα τέλειο πείραμα ανωνυμίας, στρώνοντάς το με στένσιλ, αστική εξέγερση και βιτριολικό χιούμορ. Ίσως αυτή να είναι η πιο χαρακτηριστική συνεισφορά του: όχι το κορίτσι με το μπαλόνι, οι αρουραίοι, το αρκουδάκι με τη μολότοφ και η «Μόνα Λίζα με εκτοξευτή ρουκετών», αλλά η τέλεια κατασκευή ενός μύθου τόσο πειστικού, που ακόμη και φανερωμένος παραμένει σαγηνευτικός. Είναι επίσης η απόδειξη ότι, έστω και στην εποχή της υπερέκθεσης, μπορείς ακόμη να εξαφανιστείς. Ή μήπως όχι;