Εικαστικά έργα σε «Παράλληλη θέαση» στο Ίδρυμα Θεοχαράκη

Πώς (επανα)συστήνεις στο κοινό ένα απάνθισμα εικαστικής δημιουργίας, που αγκαλιάζει ποικίλες όψεις της νεοελληνικής τέχνης, σε μια ευσύνοπτη, συνεκτική και μεστή αφήγηση; Πώς μια συλλογή τέχνης, που αριθμεί περίπου 3.000 έργα και σχεδόν έναν αιώνα διαδρομής (από το 1928), μπορεί να μιλήσει μέσα από τους συσχετισμούς χρώματος και κίνησης «για τους απεριόριστους τρόπους με τους οποίους οι καλλιτέχνες παραθέτουν, ενστερνίζονται ή απορρίπτουν εικόνες και διδάγματα του παρελθόντος, για το πώς προχωρούν στη μακρά πορεία της Ιστορίας, και το πώς κοιτούν σε κάθε σύγχρονη εποχή τους τόσο προς το παρελθόν όσο και προς το μέλλον»; Γίνεται οι ακαδημαϊκοί δάσκαλοι του 19ου αιώνα να «συναντηθούν» με τις προβληματικές και τις αναζητήσεις των μοντερνιστών του 20ού αλλά και των σύγχρονων ομοτέχνων τους;

Η έκθεση «Παράλληλη θέαση. Έργα από τη Συλλογή της Τράπεζας της Ελλάδος» στο Ίδρυμα Β.&Μ. Θεοχαράκη έρχεται να ξετυλίξει μέσα από ένα διαφορετικό πρίσμα όψεις της Συλλογής αλλά και να μας συστήσει νέα της αποκτήματα, πέντε χρόνια μετά το επετειακό αφιέρωμα του φορέα με τίτλο «Τόποι αναφοράς» στο Μουσείο Μπενάκη.

Με διεισδυτική ματιά και οξυδέρκεια στη διαχείριση του υλικού, η ιστορικός τέχνης, επιστημονική υπεύθυνη και επιμελήτρια της Συλλογής, Χάρις Κανελλοπούλου συμπλέκει 70 έργα σε τρεις διακριτές ενότητες, κάθεμιά από τις οποίες αναπτύσσεται σε ξεχωριστό όροφο. Ανάμεσά τους 20 ιστορικές δημιουργίες (από τον 19ο αιώνα έως το 1950), 50 μεταπολεμικές και 30 που παρουσιάζονται για πρώτη φορά φιλοδοξούν να αποκαλύψουν, όπως δηλώνει, «παλιές και νέες καλλιτεχνικές κατακτήσεις, με αναφορά σε τόπους, τοπία, μορφές της πραγματικότητας και της φαντασίας, καθημερινές ή συμβολικές ιστορίες» και να προβάλλουν «σχέσεις έμπνευσης ή ανατροπής, αναφοράς ή αναπροσδιορισμού».

«Παράλληλη θέαση. Έργα από τη Συλλογή της Τράπεζας της Ελλάδος»: Περιήγηση στην έκθεση στο Ίδρυμα Β.&Μ. Θεοχαράκη

Η περιήγηση ξεκινά από τον τέταρτο όροφο, εκεί όπου «Τόποι και χώροι» ζωντανεύουν στο τελάρο το ενδιαφέρον των ζωγράφων για το, αστικό κατ’ αρχάς, τοπίο. Οι υδατογραφίες (περ. 1870) του Βικέντιου Λάντσα με αρχαία τοπόσημα της Αθήνας· ο «Φόρος τιμής στον Δημήτρη Πικιώνη» (2018) του Νίκου Παπαδόπουλου· το «Αγάλματα και πλήθος» (2012) του Ζάφου Ξαγοράρη όπου κτίσματα, μνημεία και κάτοικοι της πόλης παρουσιάζονται σε έναν μεταβαλλόμενο χώρο μεταξύ πραγματικού και φαντασιακού· η έρευνα της Ειρήνης Ευσταθίου στη συλλογική και αρχειακή μνήμη («Gate I», 2017).

Η αναπαράσταση της φύσης και της υπαίθρου συμπληρώνει την περιπλάνηση στο πεδίο της τοπιογραφίας. Στα μονοπάτια της μας καθοδηγούν, μεταξύ άλλων, το λυρικό, εκφραστικό ιδίωμα του Ιωάννη Αλταμούρα («Βάρκες στην αμμουδιά», 1872-74) που απηχεί την ατμόσφαιρα των χρωμάτων της βορειοευρωπαϊκής του «μα-θητείας»· το «Τοπίο» (1917-1920) του Κωνσταντίνου Μαλέα με τα ιμπρεσιονιστικά χαρακτηριστικά· η δεξιοτεχνική περιγραφικότητα της χαρακτικής του Γιώργου Βαρλάμου («Ορεινό τοπίο», 1959)· οι σύνθετες εννοιολογικές τοπιογραφίες του Βαλέριου Καλούτση («Composition of a landscape #2», 1984), η ζωγραφική με βυζαντινές και μοντερνιστικές επιρροές του Σπύρου Παπαλουκά («Χωριό στη Λέσβο», 1924)· η δυναμική χειρονομία, στο μεταίχμιο αναπαράστασης και αφαίρεσης, του Τζουλιάνο Καγκλή («Το πάρκο», 2023).

«Μύθοι και άνθρωποι» μας συντροφεύουν στον τρίτο όροφο, με πρόθεση να αναδειχθούν «η αρχετυπική αξία των συμβολισμών και η δυναμική του ρεαλισμού στην καθημερινή “ηθογραφία”». Η εμβληματική «Παλλάδα Αθηνά» (1887) –σχέδιο για το λάβαρο του Πανεπιστημίου Αθηνών– ορθώνεται πλάι στις αφαιρετικές μορφές της Βαυβώς, της Πυθίας και της Βακχίδας (2022) της Βάνας Ξένου, «οι οποίες στη σύγχρονη εκδοχή τους φέρνουν στο προσκήνιο των αναζητήσεων θέματα γυναικείας υπόστασης, ταυτότητας και κοινωνικής θέσης».

Σ’ έναν επιμέρους «κύκλο θέασης» εντάσσονται έργα στα οποία η αρχαιοελληνική κληρονομιά προσεγγίζεται με ποιητική ματιά, όπως το «Παλίμψηστο ολόκαυστο» (1992) που απηχεί τις αναζητήσεις (τεχνικές και θεματικές) του Γιώργου Λαζόγκα, αλλά και οι εμμονικές μεταγραφές κειμένων από τη Νίνα Παπακωνσταντίνου («Ομήρου Ιλιάδα, ραψωδία χ», 2019 και «Αριστοφάνη, Νεφέλαι», 2011).

Ιδιαίτερα εύγλωττες συναντήσεις αναδεικνύονται σε συνάρτηση με την εικονογραφία του Νικολάου Γύζη, τις αποτυπώσεις αλληγορικών μορφών («Έρως και Κένταυρος», 1896-1898) και λυρικών ονειρικών κόσμων («Ο ποιητής στην πηγή», περ. 1875-1880). Έργα που συμπλέουν αντίστοιχα με την λιτή πετρογραφία της Βάσως Κατράκη («Ιππέας», 1964-66) και τη σύνθεση «Σημεία μέσα στους χρόνους» (1981) του Δημήτρη Αληθεινού, μια σύγχρονη μνεία στη θηραϊκή τοιχογραφία της Άνοιξης.

Οι απλοί άνθρωποι και η καθημερινότητά τους δεν θα μπορούσαν να λείπουν από το κάδρο μέσα από γνώριμες προσωπογραφίες του Γιάννη Τσαρούχη (του 1976) ή και τον «Γραφέα» (2022) του Τάσου Μαντζαβίνου, που μαρτυρούν τις οφειλές τους στη βυζαντινή και άλλες παραδόσεις.

Στην τελική ευθεία πια, στον δεύτερο όροφο, η πορεία γράφεται με τη «Δυναμική της έλλειψης» που προτείνει η αφαίρεση και σημαντικοί εγχώριοι εκπρόσωποί της από το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα έως τη σύγχρονη εποχή.

Ο αλληγορικός «Χαμένος Παράδεισος» (1960) της Σελέστ Πολυχρονιάδη, η χειρονομιακή ζωγραφική, με αυστηρότητα στη δομή της, του Γιάννη Σπυρόπουλου όπως εκφράζεται στο «The image L» (1960) και το ιδιοσυγκρασιακό νυχτερινό, με την έντονη κίνηση, «Nocturne» (1971) του Ντίκου Βυζάντιου.

Τα «Πανιά καϊκιών» (1962) του Πάρι Πρέκα και τα «Λάβαρα» (1987) της Λήδας Παπακωνσταντίνου. Δημιουργίες που ανακαλούν θραύσματα βιωμένης εμπειρίας: οι σήμα-κατατεθέν αποτοιχίσεις της Ρένας Παπασπύρου («Επεισόδια στην ύλη», 1980-81), ένα «ζωντανό» σπάραγμα του χρόνου και του αστικού τοπίου, και τα ανάγλυφα κολάζ από χαρτί και μάρμαρο του Βασίλη Γεροδήμου («Τρεις τόποι, Ι, ΙΙ και ΙΙΙ», 2022).

Και φυσικά, η αναμέτρηση με την ανθρώπινη φιγούρα με άλλους τρόπους αναπαράστασης: στις «Φαντασμαγορίες (1996) του πρωτοστάτη της Mec Art Νίκου Κεσσανλή, τους σφυρηλατημένους σε μολύβι ανθρώπους-μηχανές του Ιάσονα Μολφέση (Χωρίς τίτλο, 1997), μέσα από την εξπρεσιονιστική γραφή με τα εμφατικά περιγράμματα του Μάκη Θεοφυλακτόπουλου (Χωρίς τίτλο, 2010).

Δείτε περισσότερες πληροφορίες στο City Guide της Athens Voice