Ψηφιακός πρωτογονισμός: Γιατί τα Social Media οφείλουν να απαγορευτούν για τα παιδιά

O εθισμός στα social media από την παιδική ηλικία είναι τόσο επιβλαβής που δείχνει στον νου μου βέβαιο ότι στο μέλλον θα φαντάζει πρωτόγονος. Όπως φαίνονται τώρα πρωτόγονες τόσες συνήθειες του παρελθόντος – όπως το ότι επιστρατευόταν άλλοτε η ιατρική για να διαφημίσει το κάπνισμα.      

Η απαγόρευση των κοινωνικών δικτύων σε παιδιά κάτω των 15 ετών που εξήγγειλε η κυβέρνηση είναι μια πρωτοβουλία που κάθε χώρα καλείται να ακολουθήσει αν λάβει υπόψιν της τις σχετικές έρευνες για το πόσο επιβλαβή είναι τα social media σε αυτές τις ηλικίες. Πρόκειται βέβαια για ένα εξαιρετικά σύνθετο εγχείρημα. Αν η κυβέρνηση πετύχει, θα κατορθώσει μια ιστορική νίκη. Αν όχι, θα είναι υπόλογη για επικοινωνιακή μόνο στρατηγική και λαϊκισμό. Ας ελπίσουμε πως θα ακολουθήσει ένα λεπτομερές πλάνο εφαρμοσμένης πολιτικής τους επόμενους μήνες – όχι απλώς λόγια πολιτικού marketing εν όψει των εκλογών. 

Οι σκιές των Social Media 

Αμέτρητες έρευνες δείχνουν πόσο επιζήμια είναι η κατάχρηση των Social Media στην παιδική ιδίως ηλικία: εθισμός, διάσπαση προσοχής, συναισθηματική επιβάρυνση, υιοθέτηση ψευδών ειδήσεων είναι κάποιοι από τους πρωταγωνιστές της ψυχικής και κοινωνικής βλάβης που επιφέρουν.            

Οι σημερινοί 16άρηδες δε έχουν κάτι ιδιαίτερο: είναι η πρώτη γενιά που μεγάλωσε με τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης (ΜΚΔ). Γιατί; Γιατί το 2010, το γενέθλιο έτος τους, εμφανίστηκαν τα smartphones που εξαπλώθηκαν διεθνώς σε ακαριαίο χρόνο. Αυτά επέτρεψαν να βρισκόμαστε στα social media 24 ώρες το 24ώρο, 7 ημέρες την εβδομάδα, 12 μήνες τον χρόνο, σε κάθε πιθανό ή απίθανο χώρο – στη φύση, στην κρεβατοκάμαρα, στο λεωφορείο, στην εργασία, στο σχολείο, στη βόλτα. Παντού. 

Οι σημερινοί 16άρηδες είναι οι πρώτοι άνθρωποι που μεγάλωσαν έτσι σε ένα κοινωνικό οικοσύστημα πλημμυρισμένο από Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ). Διότι αυτό είναι στο βάθος τα ΜΚΔ. Facebook, Instagram, TikTok, YouTube δεν είναι παρά πλατφόρμες ΑΙ που επιλέγει ποια ανάρτηση, ποιο κείμενο, βίντεο, φωτογραφία ή διαφήμιση θα εμφανιστεί ξεχωριστά μπροστά στον καθένα μας αυξάνοντας τον χρόνο παραμονής μας, άρα εθισμού μας, εκεί.   

Ένα ενδιαφέρον εύρημα που προκύπτει από προσωπικό μου ερώτημα προς δεκάδες εφήβους είναι το εξής: Στην ερώτηση «θα θέλατε να ζείτε σε έναν κόσμο που δεν θα υπάρχουν social media;» οι μισοί περίπου από τους ερωτώμενους απαντούν ότι θα προτιμούσαν «να μην υπήρχαν τα social media». Είναι μεγάλη έκπληξη να ακούς από ανθρώπους αυτής της ηλικίας αυτήν την απάντηση. Ιδίως απ’ τη στιγμή που στην επόμενη απορία μου «πόσες ώρες τη μέρα δίνετε σε social media και gaming;» η πλειονότητά τους αποκρίνεται «από 6 έως 12 ή και περισσότερες ώρες ημερησίως»!     

Έξι έως 12 ώρες ημερησίως… Με άλλα λόγια το 1/4 ή το 1/2 της ζωής τους. Τα παραπάνω νούμερα φανερώνουν όχι μόνο έναν ζοφερό εθισμό – αλλά και μια τεράστια ανθρωπολογική στροφή μιας γενιάς που καταναλώνει βουνά (ασήμαντων και εξαιρετικά σύντομων) πληροφοριών καθημερινά.    

Είναι η ίδια γενιά που αποκρίνεται ωστόσο ότι «θα προτιμούσαμε να μην είχαμε social media» φανερώνοντας πόσο εξουθενωτική είναι η καταβύθιση τους σε αυτά.       

Ηθική των Social Media

Αν τα Social Media είναι μορφές Τεχνητής Νοημοσύνης, ο σωστός ή ο λάθος τρόπος χρήσης τους αφορά την Ηθική της Τεχνητής Νοημοσύνης. Επομένως τη Φιλοσοφία της Τεχνητής Νοημοσύνης – αφού η ηθική είναι μείζων κλάδος της φιλοσοφίας.     

Από μια σκοπιά Φιλοσοφίας της ΤΝ, οι σημαντικότερες ψυχικές ή κοινωνικές βλάβες που επιφέρουν τα μέσα ΜΚΔ μπορούν να συνοψιστούν στην ερμηνεία μου σε τρεις: 1) Διάσπαση της προσοχής. 2) Επιβάρυνση της σκέψης (fake news). 3) Επιβάρυνση των συναισθημάτων. 

1) Διάσπαση προσοχής

Ο ορυμαγδός πληροφοριών που εμφανίζονται στις οθόνες αντί να μορφώνει συχνά αποχαυνώνει. «Η πληθώρα πληροφοριών δημιουργεί φτώχεια προσοχής» παρατηρούσε ήδη από τη δεκαετία του ’70 ο H. Simon. Και πράγματι, η προσοχή αποτελεί θεμελιώδη διανοητική λειτουργία του ανθρώπου. Είναι προϋπόθεση για να κάνει κανείς το οτιδήποτε: να δει μια ταινία, να διαβάσει ένα βιβλίο, να συμμετάσχει σε μια συζήτηση, να μαγειρέψει – πολλώ δε μάλλον για να μελετήσει ή να εργαστεί.

Τα social media διαβρώνουν τον πυρήνα του νου μας. Εκπαιδεύουν την προσοχή να μεταπηδά από δευτερόλεπτο σε δευτερόλεπτο σε άλλο θέμα: μικρά βίντεο, μικρά κείμενα, σύντομες ειδοποιήσεις, ροές εικόνων εμφανίζονται αδιάλειπτα μαγνητίζοντας για λίγες στιγμές την προσοχή μας. Αν κανείς περνά μέσα σε αυτό το περιβάλλον πολλές ώρες, η ικανότητα συγκέντρωσης του διαβρώνεται συστηματικά. 

Σε μια ηλικία όπου ο εγκέφαλος διαμορφώνεται δυναμικά η συγκέντρωση δεν είναι «μόνο» ότι αποδυναμώνεται. Στην ουσία επαναπρογραμματίζεται. Το παιδί δεν αποσπάται για λίγο. Μια σύσσωμη γενιά ζει μέσα στη διάσπαση. Και αυτό συνιστά μια αξιοσημείωτη ανθρωπολογική στροφή.     

2) Επιβάρυνση της σκέψης (fake news): 

Είναι εντυπωσιακό πόσο πιο μακριά απλώνεται το ψέμα απ’ ό,τι η αλήθεια στα social media. Σύμφωνα με μια από τις πιο μεγάλες έρευνες που έχει γίνει για τα fake news: α) Υπάρχει 70% πιο μεγάλη πιθανότητα να αναπαραχθεί μια ψεύτικη είδηση στο “X” απ’ ό,τι μια αληθινή. β) Είναι 6 φορές πιο μεγάλη η ταχύτητα διάδοσης μιας ψεύτικης είδησης εκεί απ’ ό,τι μιας αληθινής (“The spread of true and false news online”). Τα ευρήματα ξάφνιασαν τους ερευνητές στο ΜΙΤ που δήλωναν «κατάπληκτοι». Η πλάνη διαχέεται με πρωτόγνωρη ευχέρεια στον ψηφιακό ιστό και ο νους αποδεικνύεται αφοπλιστικά ευάλωτος στη φενάκη του. 

Ζητούμενο δεν είναι μια ολική απαγόρευση του Facebook, του “X”, ή του Instagram όπως προτείνουν ορισμένοι κοινωνικοί επιστήμονες (π.χ. Ζούμποφ). Ζητούμενο είναι η θεσμική τους μεταμόρφωση. Η απαγόρευση πρόσβασης π.χ. των παιδιών σε αυτά και η εκπαιδευτική προετοιμασία για την ορθή διαχείριση τους στην ενήλικη ζωή. Ο διαδικτυακός αναλφαβητισμός είναι η σύγχρονη θάλασσα όπου η Εκπαίδευση και η Φιλοσοφία καλούνται να καταδυθούν. Οι άνθρωποι χρειάζεται να εκπαιδευθούν εντατικά στη διάκριση της άποψης απ’ την τεκμηριωμένη γνώση. Της «γνώμης» από τη «γνώση» όπως το έθεσε αιώνες πριν ο Αριστοτέλης (Ηθικά Νικομάχεια).                

Αν θέλουμε να δούμε πώς γίνεται αυτό ας δούμε την περίπτωση της Φιλανδίας. Εκεί η μάχη ενάντια στην παραπληροφόρηση αρχίζει από τα νηπιαγωγεία. Οι πολίτες κάθε ηλικίας εκπαιδεύονται να αναγνωρίζουν αν όσα συναντούν στο web είναι αληθή ή ψευδή. Και το εγχείρημα στέφεται από επιτυχία. Από το 2019 η χώρα βρίσκεται στην κορυφή της ευρωπαϊκής κατάταξης που μετρά την αντίσταση στην παρα-πληροφόρηση. Την ίδια στιγμή που η Ελλάδα βρίσκεται στις εσχατιές της 27^ης θέσης της Ευρώπης – αφού είναι η χώρα που οι πολίτες ενημερώνονται από τα social media περισσότερο από όλες τις άλλες της Ευρώπης… 

3) Επιβάρυνση των συναισθημάτων:   

Η διαστρέβλωση της αλήθειας στο διαδίκτυο επιβαρύνει όχι μόνο τη σκέψη, αλλά και τα συναισθήματα των ανθρώπων, κυρίως των νεότερων.

Πλήθος ερευνών επισημαίνουν π.χ. πως η κατάθλιψη στις παιδικές και νεαρές ηλικίες έχει ανέβει κατακόρυφα από τη δεκαετία του 2010 οπότε και τα ΜΚΔ άρχισαν να δεσπόζουν. Ενδεικτικά είναι τα νούμερα της Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρείας: Η κατάθλιψη στους ανήλικους αυξήθηκε σε αυτό το διάστημα 52%, και στους νέους ως 25 ετών 63%. Το ποσοστό μάλιστα των νέων με αυτοκτονικές σκέψεις ανέβηκε 47%! Η εξήγηση της ψυχικής αυτής καταβαράθρωσης, σύμφωνα με τις ίδιες έρευνες, μπορούν να είναι τα ΜΚΔ. 

Η σχέση αυτή δεν είναι αδιαμφισβήτητη. Ερευνητές όπως ο Przybylski της Οξφόρδης υποστηρίζουν ότι η επίδραση των ΜΚΔ στην ψυχική υγεία των εφήβων είναι μικρή. Άλλοι επισημαίνουν το πρόβλημα της αντίστροφης αιτιότητας: Μήπως τα παιδιά που ήδη αντιμετωπίζουν ψυχικές δυσκολίες καταφεύγουν στα social κι όχι το αντίστροφο; Όμως τότε γιατί η πλειονότητα τους έχει πολύωρο εθισμό σε αυτά; Το ζήτημα είναι επιστημονικά ανοιχτό. Αυτό δεν αναιρεί ωστόσο ότι ακόμα και μια μερική επίδραση σε εκατομμύρια παιδιά συνιστά κρίση ψυχικής υγείας που δεν αντέχει αναμονή.

Τα παιδιά, οι νέοι, μα και οι πιο μεγάλες ηλικίες περνώντας μέγιστο μέρος του χρόνου τους εκεί συγκρίνουν αναπόδραστα (κι ασύνειδα) τον εαυτό τους με οικεία πρόσωπα τους η πλειονότητα των οποίων προβάλλει στα ΜΚΔ την επιτυχημένη πλευρά τους οξύνοντας μια αίσθηση μειονεξίας στους υπολοίπους. Για να τεθεί με μεγαλύτερη ακρίβεια, συγκρίνουν τον εαυτό τους με μια εξωραϊσμένη άρα απατηλή πλευρά ζωής που φιλοξενούν τα ΜΚΔ. Συγκρίνονται με μη ρεαλιστικά πρότυπα ομορφιάς, σκέψης, πλούτου, διασκέδασης, ή εκφραστικότητας.

Τα social media γίνονται η αρένα ενός ψευδούς κι αδιάκοπου διαγωνισμού επιτυχίας.  Ο μέσος άνθρωπος αδυνατεί να ανταπεξέλθει στον “ιδεατό” ανθρωπότυπο που εκεί ευδοκιμεί.  Αδυνατεί να ανταπεξέλθει σε κάτι που στ’ αλήθεια δεν υπάρχει.       

Εάν κάνουμε μια υπόθεση εργασίας και φανταστούμε έναν αλλόκοσμο επισκέπτη να φτάνει στη Γη που γνωρίζει τους Ηomo Sapiens αποκλειστικά απ’ τις διαδικτυακές τους αναρτήσεις, θα συμπέρανε πως βρήκε τα πιο ευτυχή, όμορφα και νοήμονα πλάσματα του άπαντος σύμπαντος. Διότι εκείνη είναι η εικόνα που πρωταγωνιστεί στα ΜΚΔ. Μιας ατελεύτητης ευδαιμονίας, μιας απέραντα διαρκούς εξιδανίκευσης.

Εκπαιδευτική πολιτική και ψηφιακός πρωτογονισμός

Η απαγόρευση στα ΜΚΔ στα παιδιά δεν είναι εύκολη υπόθεση. Στις ΗΠΑ οι μεγάλες εταιρείες των ΜΚΔ, δηλ. της ΑΙ, έχουν επενδύσει μεγάλα κεφάλαια σε lobbing για να ανακόψουν κάθε νομοθετική πρωτοβουλία. Διασπείρουν την ιδέα ότι η απαγόρευση είναι σχεδόν ανέφικτη.  Και είναι όντως δύσκολη. Αλλά όχι ανέφικτη. Όπως ένα παιδί δεν μπορεί να ανοίξει π.χ. έναν τραπεζικό λογαριασμό γιατί χρειάζεται πιστοποιητικά που δεν διαθέτει, δεν θα έπρεπε αντίστοιχα να ανοίξει ούτε ένα λογαριασμό στα ΜΚΔ χωρίς αντίστοιχα πιστοποιητικά.   

Η εκπαιδευτική πολιτική του 21^ου αιώνα δεν μπορεί να γυρίσει την πλάτη της στη νέα διάχυτη ψηφιακή πραγματικότητα.

Καλείται να ενσωματώσει μια Ηθική της Τεχνολογίας, να φτιάξει ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα που θα διαπερνά όλη τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, που θα εμβαθύνει σε ζητήματα όπως τα ΜΚΔ, τα fake news, η ΤΝ, τα πυρηνικά όπλα, τη βιοτεχνολογία. Να βάλει τον πυλώνα μιας άλλης πραγματικότητας που θα είναι λιγότερο ψηφιακά πρωτόγονη απ’ τη δική μας. Μιας πραγματικότητας όπου τα συναισθήματα, η σκέψη, η αντίληψή δεν θα γαλουχούνται τόσο εύκολα απ’ τον ψηφιακό ιστό. Μιας πραγματικότητας όπου οι πολίτες θα έχουν μια επίγνωση του κύματος προκλήσεων που καταφτάνουν με βήμα ταχύ απ’ τον αχανή βυθό τεχνολογίας του 21^ου αιώνα.   

Προτού η εξέλιξή της πληγώσει ανεπούλωτα τη Δημοκρατία και την αξιοπρέπεια του ανθρώπινου νου.