Βενετία: Ποιος έφαγε τη γάτα;

Στο τέλος αυτού του μήνα η Μπιενάλε της Βενετίας κατεβάζει αυλαία. Κι αν δεν σπεύδαμε να την επισκεφθούμε, θα έμενα με μια μεγάλη απορία. Γιατί η εικαστικός Μαρίνα Ξενοφώντος επέλεξε να ανακατασκευάσει στο κυπριακό περίπτερο ένα φωτιστικό από το Peroquet, εμβληματικό νυχτερινό κέντρο της κατεχόμενης Αμμοχώστου, αντί να αναφερθεί στις τοιχογραφίες του Χριστόφορου Σάββα που βρίσκονταν στον ίδιο χώρο;

Η επίσκεψη στο κυπριακό περίπτερο προηγήθηκε, λοιπόν, κάθε άλλης δραστηριότητάς μας στην πόλη των καναλιών. Μπροστά στην εγκατάσταση σκέφτηκα πως ίσως η Ξενοφώντος αναζητούσε μια διέξοδο από τα σκοτάδια της κατοχής. Μια αναζήτηση του φωτός, της ελευθερίας. Δεν ξέρω αν αυτή ήταν η πρόθεσή της. Εκείνο που με προβλημάτισε ήταν η σχεδόν ανύπαρκτη αναφορά στο ιστορικό φορτίο του χώρου. Ένα εικαστικό έργο δεν χρειάζεται να εξηγείται. Όμως εδώ, πίσω από την ανακατασκευή ενός φωτιστικού, υπήρχε η ιστορία μιας πόλης που παραμένει εγκλωβισμένη και έρημη.

Στα Giardini, πάντως, οι προβληματισμοί μου πήραν μάλλον απροσδόκητη τροπή. Αναζητώντας το ελληνικό περίπτερο και το Escape Room του Ανδρέα Αγγελίδακη, είδα από μακριά δυο μαυρόασπρες μορφές σωριασμένες στα σκαλοπάτια της εισόδου. Τις πέρασα για δύο νεκρούς τσολιάδες! Στάθηκα να αναζητήσω τον συμβολισμό τους, ώσπου διαπίστωσα ότι ήταν απλώς μαξιλάρια για τους επισκέπτες. Ο άντρας μου σταυροκοπιόταν μαζί μου. Στο εσωτερικό, πλήθος άτακτων ιστορικών και πολιτικών αναφορών. Μπλουζάκια, φωτεινές επιγραφές, εικόνες και αντικείμενα κάθε λογής. Μια φλυαρία που, για να είμαι ειλικρινής, με άφηνε μετέωρη.

Στο γερμανικό περίπτερο, με έργα των Henrike Naumann και Sung Tieu, η αντίθεση ήταν τεράστια. Ερχόμασταν από τη φλυαρία του ελληνικού και βρεθήκαμε σε έναν χώρο που δεν φώναζε. Οι ιστορικές αναφορές ήταν εκεί, στους τοίχους, αλλά έπρεπε να τις πλησιάσεις, να τις παρατηρήσεις. Σαν να μην ήθελε να σε επηρεάσει.

Στο κοινό περίπτερο Τσεχίας και Σλοβακίας, οι Jakub Jansa και Selmeci Kocka Jusko έφεραν τον αγαπημένο Μικρό Τυφλοπόντικα της παιδικής φαντασίας σε διάλογο με τη μνήμη και την πολιτιστική ταυτότητα. Στο ιαπωνικό περίπτερο, 208 κούκλες-βρέφη του Ei Arakawa-Nash καλούσαν τους επισκέπτες να τις πάρουν αγκαλιά, να τις φροντίσουν. Ενδιαφέρουσα ιδέα, υπερβολική όμως, στα μάτια μου, η επανάληψη.

Στο αυστριακό περίπτερο, το Seaworld Venice της Florentina Holzinger είχε προκαλέσει μεγάλη συζήτηση, ιδιαίτερα για τις περφόρμανς με γυμνά σώματα. Περιμέναμε αρκετή ώρα στην ουρά, που όλο και μεγάλωνε. Αναρωτιόμουν πόσοι από όσους περίμεναν είχαν πραγματικό ενδιαφέρον για το έργο και πόσοι είχαν παρασυρθεί από τη δημοσιότητα που το συνόδευε. Τελικά, ο χρόνος μάς πίεσε να διαλέξουμε· και φύγαμε.

Το έργο που με συγκίνησε περισσότερο το συναντήσαμε μακριά από τα εθνικά περίπτερα, μακριά από τον κόσμο και τη φασαρία, στον χώρο των παλιών ναυπηγείων του Arsenale. Το Building Bridges του Lorenzo Quinn. Τεράστια χέρια υψώνονται και συναντιούνται πάνω από το νερό. Κοιτάζοντάς τα, ζούσα την προσπάθεια που χρειάζεται για να φτάσει το ένα στο άλλο. Την ένταση στα μπράτσα, το σφίξιμο, την αγωνία. Μια εικόνα ειρήνης στην άκρη του κόσμου. Όχι εύκολης ή δεδομένης, αλλά μιας ειρήνης που απαιτεί να επιμείνεις. Ήμασταν εμείς, τα χέρια και η θάλασσα. Και κανείς άλλος.

Το ξέρω. Σε όλα βρήκα κάτι να γκρινιάξω. Κι εκεί που δήλωσα συγκίνηση, ήταν για ένα έργο που άλλοι θεώρησαν υπερβολικά προφανές στο μήνυμά του. Ίσως όμως να φταίνε όσα συμβαίνουν γύρω μας τα τελευταία χρόνια, που με αναγκάζουν να αναζητώ παντού κάποια ψήγματα ανάτασης.

Η Βενετία δεν είναι για μένα εντελώς άγνωστη. Υπήρξε μάλιστα μια περίοδος που περνούσα μήνες στο σπίτι μου στην Πράγα με έναν χάρτη της απλωμένο μπροστά μου. Έγραφα τότε ένα μυθιστόρημα με ήρωα ένα υπαρκτό ιστορικό πρόσωπο, συντοπίτη μου από την Αμμόχωστο. Σε μια άλλη άλωση, αιώνες πριν, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το νησί μας και να περιπλανηθεί στην Ευρώπη, μακριά από τους Οθωμανούς, παριστάνοντας τον αλχημιστή. Δέκατος έκτος αιώνας. Τότε ήταν που έζησε για λίγο και στη Βενετία. Διάλεξα το ξενοδοχείο μας στην Giudecca, στην περιοχή όπου έχω λόγους να πιστεύω ότι είχε μείνει για κάποιους μήνες, σε κάποιο palazzo. Συνεχίζω να το αναζητώ. Γι’ αυτό ταλαιπωρούσα τα πρωινά τον άντρα μου με βόλτες στο νησάκι, σταματώντας τον κάθε τόσο: «Μήπως αυτό; Λες να ήταν εκείνο;»

Η Giudecca είναι μια διαφορετική Βενετία. Πιο ήσυχη, πιο απόμακρη από εκείνη που απλωνόταν απέναντί μας, στην άλλη πλευρά του καναλιού. Από εκεί περάσαμε στο γειτονικό San Giorgio Maggiore. Μπήκαμε στην εκκλησία του Αντρέα Παλλάντιο για την αρχιτεκτονική της και δύο έργα του Τιντορέττο. Και βρεθήκαμε απρόσμενα μπροστά στα γλυπτά του Αμερικανού Barry X Ball. Έργα που αντλούσαν την έμπνευσή τους από αριστουργήματα του παρελθόντος, τα οποία ο καλλιτέχνης επανερμήνευε με σύγχρονα μέσα και απροσδόκητα υλικά. Μια Pietà εμπνευσμένη από τον Μιχαήλ Άγγελο, φτιαγμένη από ημιδιαφανή όνυχα. Μια προσωπογραφία του Πάπα Ιωάννη Παύλου Β΄, από ασήμι και χρυσό, που ξεχώρισα ιδιαίτερα. Βαριά υλικά που έδιναν την εντύπωση πανάλαφρης διαφάνειας. Τα γλυπτά δεν ανταγωνίζονταν τον ιστορικό χώρο. Έμοιαζαν να σέβονται τη μυσταγωγία του, όχι μόνο τη θρησκευτική του διάσταση, αλλά και το βάρος που κουβαλούν τα ονόματα του Παλλάντιο και του Τιντορέττο. Αξίζουν, πάντως, τα εύσημα και στους υπευθύνους της εκκλησίας, που ανοίγουν τις πόρτες του οίκου του Θεού στη σύγχρονη τέχνη.

Πίσω από την εκκλησία βρίσκονται οι κήποι που συνδέονται με τον Μπόρχες, με διαδρομές εμπνευσμένες από τους λογοτεχνικούς του λαβύρινθους. Δεν καταφέραμε να τους επισκεφθούμε· χρειαζόταν κράτηση αρκετές μέρες νωρίτερα. Καθίσαμε όμως στο γειτονικό μπαρ, με θέα απέναντι στην πλατεία του Αγίου Μάρκου. Εκεί δοκίμασα και το παραδοσιακό βενετσιάνικο Spritz, με Select αντί για το γνωστότερο Aperol. Η πικρή του γεύση στην αρχή με ξένισε, αλλά όσο το έπινα τόσο δεν ήθελα να τελειώσει.

Στο Museo Correr αναζήτησα έναν συγκεκριμένο πίνακα του Antonio Vassilacchi, που απεικονίζει το γύρισμα της Αικατερίνης Κορνάρο από την Κύπρο στη Βενετία. Δεν τον βρήκα. Τηλεφώνησα λοιπόν στο μουσείο για να ρωτήσω πού βρίσκεται. «Μα καλά, ήρθατε από τόσο μακριά και δεν κάνατε προηγουμένως τον κόπο να ψάξετε;» ήταν η αντίδραση. Είχαν, βέβαια, ένα δίκιο. Μόνο που ούτε οι ίδιοι ήξεραν να μου πουν πού βρισκόταν ο πίνακας.

Στην περιοχή του Campo Santa Margherita, με τους φοιτητές και τα μικρά μαγαζιά, ξεχώρισα ένα εργαστήρι γεμάτο χρώματα και μικροκαλλιτεχνήματα. Η Σάρα Βιβιάνι ζωγράφιζε μικρά ξύλινα αξεσουάρ. Στον πάγκο της, χρωματιστά μολύβια τακτοποιημένα κατά αποχρώσεις και δεμένα με ένα μακρύ λάστιχο, σαν εκείνα με τα οποία παίζαμε παιδιά. Κι ακόμη, πινέλα, ψαλίδια, χαρτιά και μικρές πεταλούδες. Ναι, σε κάτι τέτοιες γωνιές κολλάς και δεν λες να φύγεις. Όταν τη ρωτήσαμε πώς θα βρίσκαμε την κοντινή piazza για να δοκιμάσουμε τα τοπικά cicchetti, μας διόρθωσε γελώντας: «Κάθε φορά που κάποιος αποκαλεί μια βενετσιάνικη πλατεία piazza, ένας Βενετσιάνος πεθαίνει!». Στη Βενετία οι πλατείες λέγονται campi. Μόνο εκείνη του Αγίου Μάρκου δικαιούται τον τίτλο piazza.

Στη Salizada dei Greci, την οδό των Ελλήνων, ανακαλύψαμε ένα μικρό μαγαζί με κοσμήματα της οικογένειας Scognamiglio. Η ιστορία τους ξεκινά με έναν Ναπολιτάνο που εγκαταστάθηκε στη Βενετία μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και δημιούργησε μια βιοτεχνία κατασκευής γυάλινων χαντρών, που λειτουργεί μέχρι σήμερα. Στρογγυλές, μακρόστενες, στολισμένες με πολύχρωμα σχέδια φτιαγμένα με την τεχνική millefiori, γίνονται κολιέ, σκουλαρίκια και βραχιόλια. Αγόρασα ένα κολιέ για μένα. Την επομένη ξαναπήγα για άλλα δύο· για τις αδελφές μου. Ήξερα πως θα ζήλευαν το δικό μου.

Στις γεύσεις της πόλης, εκτός από τις σουπιές στο μελάνι τους με πολέντα, που φάγαμε στην Osteria alla Bifora, δεν δοκιμάσαμε ούτε ένα άλλο κανονικό μαγειρευτό φαγητό. Μας κέρδισαν κατά κράτος τα cicchetti: μικρές φέτες ψωμιού με αλλαντικά, τυριά, ψαρικά και αμέτρητους συνδυασμούς. Σε ένα ιδιαίτερα αγαπητό μαγαζί, το Basegò —που στα βενετσιάνικα σημαίνει βασιλικός— η αναμονή ήταν απίστευτα μεγάλη. Άξιζε.

Στη Libreria Acqua Alta επίσης χρειάστηκε να στηθούμε στην ουρά. Είχα στο μυαλό μου ένα ιδιαίτερο βιβλιοπωλείο, κάτι σαν το Shakespeare and Company του Παρισιού. Βρήκα, βέβαια, βιβλία στοιβαγμένα σε γόνδολες και μπανιέρες, μια σκάλα φτιαγμένη από παλιά βιβλία και πλήθος επισκεπτών που περίμεναν τη σειρά τους για να… φωτογραφηθούν. Εκείνο όμως που μου έκανε μεγαλύτερη εντύπωση ήταν οι αμέτρητες αναφορές στις γάτες της Βενετίας. Ολόκληρες σειρές βιβλίων, σελιδοδείκτες και αναμνηστικά αφιερωμένα σε αυτές. Εμείς, πάντως, γάτες δεν είδαμε πουθενά. Φοβάμαι πως εξαφανίστηκαν κι αυτές μαζί με τους ντόπιους. Αντίθετα, γλάρους συναντούσαμε παντού. Άλλοι επιτηρούσαν την πόλη από ψηλά κι άλλοι περιφέρονταν ανενόχλητοι στους δρόμους. Θρεφτάρια! Μήπως έχουν καμιά ευθύνη για την εξαφάνιση των γατιών; Μήπως ήρθαν τα πάνω κάτω;

Κάπως έτσι, με εννέα χιλιόμετρα περπάτημα κατά μέσο όρο την ημέρα, γλίστρησαν οι τρεις μέρες σαν γόνδολα στο κανάλι. Πάντως, αν δεν αναγνωρίσατε στις γραμμές αυτές τη Βενετία που ξέρατε, αν ψάχνατε τη Γέφυρα των Στεναγμών, την πλατεία του Αγίου Μάρκου, τους γονδολιέρηδες ή το ελληνικό καμπαναριό που γέρνει, καλύτερα να ανατρέξετε στους κλασικούς τουριστικούς οδηγούς. Η Athens Voice αναζητά πάντα πιο ψαγμένες αναφορές.

* Οι φωτογραφίες είναι της Βίβιαν Αβρααμίδου Πλούμπη