Τήλος, Χάλκη, Αστυπάλαια: Τα τρία ελληνικά νησιά που δείχνουν το μέλλον της πράσινης μετάβασης

Τα τελευταία χρόνια, η Τήλος, η Χάλκη και η Αστυπάλαια έχουν μεταμορφωθεί σε εργαστήρια της πράσινης μετάβασης. Καθένα με τη δική του χρηματοδότηση, τους δικούς του εταίρους, τη δική του αφήγηση.

Και καθένα με τη δική του απάντηση στο ερώτημα: ποιος πληρώνει για να γίνει αυτή η μετάβαση και ποιος επωφελείται. Στην πράξη πρόκειται για τρία διαφορετικά μοντέλα, που λύνουν διαφορετικά προβλήματα, με διαφορετικά εργαλεία.

Τήλος: Το νησί που έκλεισε τον ΧΥΤΑ

«Ουσιαστικά είναι δύο πολύ μεγάλα έργα τα οποία υλοποιήθηκαν στο νησί», εξηγεί η δήμαρχος, Μαρία Καμμά. «Το πρώτο είναι η ενεργειακή μετάβαση με ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Βέβαια, το πρωτοποριακό εδώ είναι η αποθήκευση της ενέργειας, που είναι και το ζητούμενο σ’ αυτή τη δράση». Πίσω από τη φράση βρίσκεται ένα χρηματοδοτικό μοντέλο που σπανίως αναπαράγεται: ευρωπαϊκό ερευνητικό κονδύλι Horizon, με ακαδημαϊκό εταίρο το τότε ΤΕΙ Πειραιά (νυν Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής) και κοινοπραξία δεκατριών εταιρειών από επτά χώρες. «Καλό είναι οι τοπικές κοινωνίες πρωτίστως, και ειδικά σε τόσο ευαίσθητες περιοχές, να επωφελούνται και οικονομικά από αυτές τις παρεμβάσεις που γίνονται από ευρωπαϊκά κονδύλια».

Το αποτέλεσμα: ένα φωτοβολταϊκό πάρκο 180 kW, μία ανεμογεννήτρια 800 kW και ένας συσσωρευτής 2,4 MWh. Η Τήλος καλύπτει κατά περίπου 80% τις ανάγκες της καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους και τον χειμώνα έχει περίσσευμα που εξάγεται προς την Κω «υποβοηθώντας το σύστημα του νησιού, που αντιμετωπίζει τεράστια προβλήματα στην παραγωγή ενέργειας».

Και δεν είναι μόνο αυτό. Το Just Go Zero Tilos, το δεύτερο μεγάλο εγχείρημα, έκλεισε τον ΧΥΤΑ και έβαλε στη θέση του ένα Κέντρο Κυκλικής Καινοτομίας με κομποστοποιητές και 29 ροές διαλογής στην πηγή. «Δεν έχουμε ΧΥΤΑ, δεν έχουμε κάδους σε δημόσιους χώρους. Έχουμε 100% εκτροπή από την ταφή απορριμμάτων και ανακύκλωση που ξεπερνά το 93%. Η Τήλος είναι το μοναδικό νησί παγκοσμίως με μηδενικά απόβλητα».

Το zerowaste της Τήλου δεν χρηματοδοτήθηκε από το ελληνικό κράτος, ούτε από ευρωπαϊκό πρόγραμμα: το πλήρωσε ένας ιδιώτης, ο Θανάσης Πολυχρονόπουλος, της Polyeco. «Γνωρίζοντας τις αγκυλώσεις, δέχτηκε να πάρει τη χρηματοδότηση πάνω του. Εμείς πήραμε το ρίσκο να κλείσουμε κάτι που δούλευε, τον ΧΥΤΑ, για να κάνουμε αυτό».

Η Τήλος ήταν η πρώτη που αναγνώρισε ότι το πρόβλημα δεν είναι η τεχνολογία, αλλά η γραφειοκρατία. «Χάνονται τεράστιες ευκαιρίες, γιατί δεν τσουλάνε οι διαδικασίες στο Δημόσιο», λέει η δήμαρχος. Και κάτι ακόμα, που συμπληρώνει: ο τοπικός πληθυσμός πρέπει να γίνει κοινωνός, όχι αποδέκτης. «Δεν μπορείς να επιβάλεις στους κατοίκους, πρέπει να τους ενημερώσεις, να τους εξηγήσεις. Το φοβερό είναι ότι μετά σε πιέζουν αυτοί να εκτελεστεί το έργο».

Σήμερα η Τήλος δουλεύει για μια ενεργειακή κοινότητα που θα δώσει οικονομικό όφελος στους κατοίκους – η μόνη διάσταση στην οποία υπολειπόταν το αρχικό ερευνητικό σχήμα. Η κ. Καμμά κλείνει με μια αισιόδοξη φράση: «Πάντα κοιτάμε μπροστά. Θέλουμε να παραμείνουμε στο πράσινο κομμάτι και να εξελισσόμαστε συνεχώς».

Χάλκη: Ενεργειακή κοινότητα με οικονομικό αποτύπωμα

Λίγα μίλια δυτικά της Ρόδου, η Χάλκη ακολούθησε άλλον δρόμο. Τον Νοέμβριο του 2021, με ένα μνημόνιο που είχε υπογραφεί τον προηγούμενο Ιούλιο, έγινε το πρώτο νησί της εθνικής πρωτοβουλίας GR-ecoIslands, μιας ομπρέλας του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας για τα μικρά, μη διασυνδεδεμένα νησιά. Στη Χάλκη συναντήθηκαν η Πρεσβεία της Γαλλίας στην Ελλάδα, η ΔΕΗ, ο Όμιλος Συγγελίδη/Citroen, η AKUO Energy Greece, η OMEXOM/Vinci Energies, η Vodafone και η ALD Automotive.

«Έχουμε επιλεγεί από το ’21 για ένα πιλοτικό πρότζεκτ το οποίο ονομάζεται GR-eco Islands», τόνισε ο δήμαρχος Άγγελος Φραγκάκης. «Έχει κατασκευαστεί ένα φωτοβολταϊκό πάρκο ενός μεγαβάτ. Με το οποίο, μέσω μιας ενεργειακής κοινότητας που δημιουργήθηκε εκείνη την περίοδο, απαρτιζόμενη κατά 50% από τον Δήμο Χάλκης και κατά 50% από τους κατοίκους του νησιού, έχουμε καταφέρει –και τότε με το net-metering και τώρα, που έχει αλλάξει ο νόμος, με το net-billing– σχεδόν να μηδενήσουμε το κόστος της ενέργειας. Μετράμε πόσο παράγουμε και μας το επιστρέφουν μετά στους λογαριασμούς».

Η Χάλκη έχει 250 μόνιμους κατοίκους, 850 κλίνες και 1.500-1.700 επισκέπτες το καλοκαίρι. Το ηχηρότερο στοιχείο της δεν είναι η εμβέλεια του έργου, αλλά η μέθοδος ιδιοκτησίας: ο Δήμος, ως μέτοχος της ενεργειακής κοινότητας, έχει μηδενικό κόστος ρεύματος για 27 δημοτικές παροχές. «Αντλιοστάσια, αφαλατώσεις, δημοτικός φωτισμός, δημοτικά κτίρια έχουν μηδενικό κόστος. Γιατί επί της ουσίας παράγουμε το ρεύμα μόνοι μας».

Η Χάλκη εξαρτάται από το δίκτυο της Ρόδου. Ο δήμαρχος δεν το παρουσιάζει αυτό ως αποτυχία, αλλά ως ρεαλισμό. «Δεν υπάρχει κανένα νησί στην Ελλάδα που να είναι αυτόνομο».

Αστυπάλαια: Όταν η ηλεκτροκίνηση γίνεται καθημερινότητα

Η Αστυπάλαια έχει έναν τρίτο εταίρο που δεν υπάρχει στα άλλα δύο νησιά: μια από τις μεγαλύτερες αυτοκινητοβιομηχανίες του πλανήτη. Στις 4 Νοεμβρίου 2020, η ελληνική κυβέρνηση και το Volkswagen Group υπέγραψαν μνημόνιο για ένα επενδυτικό σχέδιο 20 εκατ. ευρώ. Το έργο ονομάστηκε Astypalea Smart & Sustainable Island, με μήνυμα ότι «η Αστυπάλαια θα γίνει το πρώτο μέρος στον κόσμο που θα πετύχει κυκλοφορία μηδενικών ρύπων».

«Η Volkswagen ήρθε σ’ αυτή την υπόθεση για να προβάλει την ηλεκτροκίνηση και το δικό της know-how. Αλλά οι επιδοτήσεις είναι για όλα τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα που έρχονται στην Αστυπάλαια», τονίζει ο δήμαρχος Νίκος Κομηνέας, ο οποίος προσθέτει: «Είναι ένα πολυπαραγοντικό πρόγραμμα και ουσιαστικά έχει τέσσερις πυλώνες».

Ο πρώτος είναι η αντικατάσταση συμβατικών οχημάτων από ηλεκτρικά: η VW δίνει τα δικά της οχήματα «στο εργοστασιακό κόστος», το ελληνικό κράτος επιδοτεί μέσω του προγράμματος e-Astypalea κι ο Δήμος αναλαμβάνει το δίκτυο φόρτισης.

Ο δεύτερος είναι η αστική συγκοινωνία: το AstyBus, μια on-demand υπηρεσία με ηλεκτρικά βανάκια και εφαρμογή στο κινητό, με 34-35 «virtual stops» αντί για σταθερές στάσεις. Ο χρήστης ζητά μετακίνηση, το σύστημα αναθέτει το όχημα, η πληρωμή γίνεται μέσω της εφαρμογής. «Οι αναχωρήσεις και οι παραλαβές των επιβατών φιξάρονται, δεν χρειάζεται κανένας να περιμένει στον ήλιο. Έχει βοηθήσει πάρα πολύ τους ηλικιωμένους, που τους παραλαμβάνει έξω από το σπίτι τους για να πάνε στα ιατρεία, τα φαρμακεία, ή να δουν τους φίλους τους».

Το 2022 ήταν η πρώτη χρονιά εφαρμογής – η αιχμή τον Αύγουστο ήταν 350 μετακινήσεις την ημέρα. Το 2023 έφτασε τις 450. Το 2024 τις 550. «Το 2025 πήγαμε στις 665 μετακινήσεις την ημέρα». Σε ένα νησί με 1.400 μόνιμους κατοίκους και 7.500 κατοίκους το θέρος, αυτή η άνοδος δείχνει πολλά.

«Ο κόσμος το αγκαλιάζει. Πολλοί δεν φέρνουν το αυτοκίνητό τους στο νησί». Το κόστος για τους μόνιμους κατοίκους είναι 50 ευρώ για 60 διαδρομές ή περίπου 0,80 το δρομολόγιο. Για τους τουρίστες είναι μεταβλητό ανά ζώνη.

Για το ένα ταξί του νησιού, το οποίο οδηγεί μία κυρία που αρχικά διαμαρτυρήθηκε, σήμερα ο δήμαρχος λέει μία ιστορία: «Ήθελε 100 ευρώ την ημέρα πετρέλαιο και όταν ήταν να φορτίσει πια το αυτοκίνητό της ήθελε 15 με 20 ευρώ. Άρα είχε ένα όφελος 80 ευρώ την ημέρα. Κι έγινε τελικά η μεγαλύτερη υποστηρίκτρια!».

Ο τρίτος πυλώνας είναι η ενέργεια: υβριδικός σταθμός με φωτοβολταϊκό 3,5 MW και μπαταρίες 10,5 MWh, σχεδόν έτοιμος για εγκαίνια. «Αυτή τη στιγμή καλύπτει το 50% στην αιχμή, αυτό σημαίνει ότι 6-7 μήνες τον χρόνο εμείς θα είμαστε αυτάρκεις». Σε δεύτερη φάση, σε τρία χρόνια, ο σταθμός θα ανεβάσει το ποσοστό κάλυψης γύρω στο 90%.

Ο τέταρτος πυλώνας είναι το carsharing μέσω της εφαρμογής AstyMove –αυτοκίνητα VW, σκούτερ SEATMÓ, ποδήλατα Ducati– και η εξηλεκτρισμένη δημόσια στοχοθεσία (ασθενοφόρο, αστυνομία, λιμενικό, πολιτική αεροπορία, με δωρεές της VW).

Ο κ. Κομηνέας υπογραμμίζει το κρίσιμο τεχνικό σημείο που διαφοροποιεί την Αστυπάλαια: «Είμαστε ένα απομονωμένο νησί. Δεν είμαστε όπως η Αίγινα ή η Τήλος και τα λοιπά που περνάει καλώδιο. Εμείς είμαστε αυτόνομο, ανεξάρτητο νησί». Σήμερα η Αστυπάλαια καίει περίπου 8 τόνους πετρέλαιο την ημέρα στην αιχμή. Με την πλήρη ανάπτυξη του υβριδικού σταθμού, οι εκπομπές αναμένεται να μειωθούν τουλάχιστον κατά 80%. Και καταλήγει: «Ο πλανήτης μπορεί να είναι βιώσιμος. Αρκεί να χρησιμοποιήσουμε αυτά τα μέσα, να τα εφαρμόσουμε».